Όσο κρατάει ο μπάλος, όσο κρατάει μια ζωή…

Στον περίβολο της Παναγιάς Κανάλας στην Κύθνο με τις πετρόχτιστες καμάρες, κάτω από φωτογραφίες που απεικονίζουν μια διαδρομή ζωής πάνω από 60 χρόνια, ψιλόλιγνοι νέοι και νέες ντυμένοι με αεράτες πολύχρωμες φορεσιές αλλά και πεντάχρονα παιδιά όπως ο μικρός Βασίλης, στροβιλίζονται αρμονικά σε ζευγάρια στο ρυθμό του μπάλου και για μια στιγμή μου θυμίζουν βιεννέζικη αίθουσα χορού. Κάτω από τα πεύκα, ο θρυλικός Γιώργος Μπέλλης παίζει βιολί και τραγουδά, ενώ ο γιός του, Βαγγέλης, παίζει το λαούτο.

Στιγμιότυπο από το χορό των παιδιών του Συνδέσμου

Πήγα στην Κύθνο για τα εγκαίνια της έκθεσης φωτογραφίας «Όσο κρατάει ο μπάλος – Θερμιώτικα Γλέντια», σε διοργάνωση της AMKE Kythniale – Γέφυρες Πολιτισμού και βρέθηκα τελικά σε μια διαγενεακή γιορτή μνήμης, πάθους και ταυτότητας όλης της θερμιώτικης κοινότητας που ξετύλιξε μπροστά μου ένα κουβάρι παραδόσεων, αναμνήσεων και αφηγήσεων.

Η διαδικασία που ξεκίνησαν οι άνθρωποι της Kythniale συγκεντρώνοντας φωτογραφίες από αρχεία ιδιωτών και φορέων του νησιού από τα γλέντια του μπάλου, του περίφημου παραδοσιακού θερμιώτικου χορού, φαίνεται ότι ξεκλείδωσαν όχι μόνο τα συρτάρια και τα μπαούλα των Κυθνιωτών, αλλά και τις καρδιές τους.

Στιγμιότυπο της έκθεσης

Γιατί πώς να περιγράψει κανείς την εμπειρία του να ακούς τον ζωντανό θρύλο του βιολιού, Γιώργο Μπέλλη, να εξιστορεί την ιεροτελεστία του χορού και του γλεντιού, όπως επέβαλαν τα κοινωνικά ήθη τότε. Τότε που τα κορίτσια δεν πήγαιναν στα μαγαζιά και στις ταβέρνες, κοίταζαν έξω από τα παράθυρα και περίμεναν να τις καλέσουν τα αγόρια τείνοντας το μαντήλι τους για να χορέψουν έναν συρτόμπαλο υπό τον ήχο των βιολιών στα τραπέζια.

Μετά τις έπαιρναν οι μανάδες τους στο σπίτι και περίμεναν τις πατινάδες – μια σύνθεση μαντινάδας και πάτου, του τέλους της γιορτής: Τα αγόρια μαζεύονταν κάτω από το σπίτι κάθε κοπέλας που είχαν χορέψει (τις τυχερές που είχαν «πλανέτα», πέραση δηλαδή) και οι γονείς στην καλύτερη περίπτωση τους άνοιγαν για κέρασμα (γιατί αν καθυστερούσαν ν’ ανοίξουν, άκουγαν το «Σήκω επάνω κι άνοιξε την πόρτα τη μεγάλη γιατί θα σου τη σπάσουμε να πας να βάλεις άλλη»), και τα αγόρια συνέχιζαν τα τραγούδια: «Σας ‘φήνουμε καληνυχτιά, τριαντάφυλλα του Μάη, αφήνουμε την Παναγιά για να σας εφυλάει».

Γιώργος Μπέλλης

Ή τις διηγήσεις του γιου του, Βαγγέλη Μπέλλη, μουσικού και προέδρου του Πολιτιστικού συλλόγου Δρυοπίδος, για το πάθος, τη φωτιά του μπάλου, που για εκείνον είναι «το ροκ της θερμιώτικης μουσικής» ή για τα ζόρικα χειμωνιάτικα πρωινά με βροχή και τον αέρα να λυσσομανάει στο λιμάνι όπου ποτέ δεν σταμάτησε να έρχεται η δασκάλα χορού από την Αθήνα, η Διονυσία Αφεντάκη για να διδάξει χορό στα παιδιά του συλλόγου αναβιώνοντας την παράδοση. «Ο καθένας παίρνει ως πρότυπο κάποιον μεγαλύτερο και πατάει στα χνάρια του», λέει ο Βαγγέλης. «Αλλά οι ρυθμοί έχουν γίνει πολύ πιο γρήγοροι. Παρατηρώ τον εαυτό μου, πώς ζητάω από τον πατέρα μου να παίζει όλο και πιο γρήγορα».

Στιγμιότυπο της έκθεσης

Η Διονυσία Αφεντάκη που πρωτοήρθε στην Κύθνο το 2008 και την αγάπησε πολύ, μιλά στον κόσμο συγκινημένη: «Πόσο κρατάει ο μπάλος; Όσο υπάρχουν άνθρωποι που συνεχίζουν να τον χορεύουν. Παλιά ήταν ένας τρόπος να φλερτάρουν, να ‘ψωμώσουν’ όπως έλεγαν. Τώρα άλλαξαν αυτά, αλλά όχι η δύναμη και η ουσία του χορού» Ενός χορού που, όπως λέει, απαιτεί απόλυτη συνεργασία. Να ακούς το βιολί, να ακούς το ζευγάρι σου. «Τα βήματα διδάσκονται, το βίωμα κληρονομείται. Δεν μπορώ να διδάξω τον σεβντά, το συναίσθημα, το μεράκι. Αυτό γίνεται σιγά σιγά». «Η ντάμα δεν γυρίζει ποτέ την πλάτη της στον καβαλιέρο», της είχε πει πρόσφατα ένας ηλικιωμένος, ενώ σηκώνοντας η ίδια κάποιον να χορέψει, συνειδητοποίησε ότι ακόμα και σήμερα η ντάμα περιμένει να την καλέσουν για χορό.

Τα παιδιά του Συνδέσμου ετοιμάζονται για το χορό

Ο Γιώργος Μαρτίνος, έπαρχος Κέας – Κύθνου και πρώην δήμαρχος Κύθνου, επίσης με μεγάλη συγκίνηση μας περιέγραψε τα παλιά πανηγύρια που έζησε ως παπαδοπαίδι. Τότε που ο κόσμος ξεκινούσε με μουλάρια και το μοναδικό άλογο νησιού το έδιναν στον παπά που πήγαινε μπροστά κρατώντας τον, όλοι ντυμένοι με τα καλά τους. «Αισθανόμουν πριγκιπόπουλο», λέει. «Φτάναμε, χτύπαγε η καμπάνα του εσπερινού και μετά άρχιζε το γλέντι μέχρι αργά. Ο χορός ξεκινούσε με τσάμικο, μετά καλαματιανό, συρτό και μπάλο μέχρι τα ξημερώματα και τον όρθρο. Κοιμόμασταν όλοι στο πάτωμα στην εκκλησία, άνδρες, γυναίκες παιδιά. Έχω κοιμηθεί και στην άμμο με κουβέρτες, παραλίγο να μας έπαιρνε το κύμα. Η εποχή εκείνη ήταν η καλύτερη της ζωής μου». 

Στιγμιότυπο της έκθεσης

Με την έκθεση αυτή η Kythniale γιορτάζει τα πέντε της χρόνια δράσεων στο κυκλαδίτικο νησί της Κύθνου – ή Θερμιά – που είναι τόσο κοντά αλλά και τόσο μακριά ταυτόχρονα. «Όλες οι δράσεις έχουν ως επίκεντρο την Κύθνο και τη σύνδεσή της με άλλους πολιτισμούς», μου εξηγεί η πρόεδρος της kythniale, Χαρά-Ελένη Μητσοτάκη. «Η φετινή έκθεση έρχεται ως φυσική συνέχεια δράσεων, όπως το περσινό Kythnos DuoFest με ζευγαρωτούς χορούς σε συνεργασία με πρεσβείες του εξωτερικού. Ανοίγει έναν ζωντανό διάλογο για τον μπάλο, το γλέντι, τη θερμιώτικη ταυτότητα και κληρονομιά με καλλιτεχνικές πρακτικές από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Πιστεύουμε επίσης στην εξωτερίκευση θεμάτων σε κοινούς χώρους, γιατί έχει μεγαλύτερη διείσδυση σε επισκέπτες και ντόπιους».

Χαρά-Ελένη Μητσοτάκη και Βαγγέλης Ιωακειμίδης

Ο μπάλος, που έχει ενταχθεί στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά εδώ και δύο χρόνια, είναι η ψυχή της Κύθνου. «Θέλουμε να είμαστε οι θεματοφύλακές του και να καταφέρουμε να συγκεντρώσουμε όσο περισσότερο υλικό μπορούμε, όπως κάναμε και με τους πολιτιστικούς συλλόγους και συνδέσμους του νησιού, τη Δόρα Στράτου, το Μουσείο Μπενάκη, ιδιώτες και γνωστούς. Επιδιώκουμε η έκθεση να εμπλουτιστεί με υλικό και να ταξιδέψει».

Φωτογραφία αρχείου

Οι φωτογραφίες χρονολογούνται από τη δεκαετία του 60 έως σήμερα. Ασπρόμαυρες, ομαδικά στιγμιότυπα από «βόλτες» και «πατητά», τραγούδια και βιολιά, συχνά συνοδευόμενες από στίχους, όπου οι μεν ντόπιοι αναγνωρίζουν προγόνους που μπορεί να μη ζουν πια ή που ήταν τότε μικρά παιδιά και ξεδιπλώνουν μνήμες βιωμένες ή από αφηγήσεις. Οι δε επισκέπτες βλέπουν στιγμές μιας ζωής που έχει αλλάξει πολύ – αλλά ίσως όχι και τόσο στα βασικά της. Οι νεότερες έγχρωμες φωτογραφίες είναι συχνά χωρισμένες σε μέρη, έτσι ώστε μοιάζουν να συνδιαλέγονται μεταξύ τους. Εκτυπωμένες σε πανί με ειδική επεξεργασία είναι φιλικές στο περιβάλλον και σίγουρα ανθεκτικές, αφού επιβίωσαν της μεγάλης μπόρας μια μέρα πριν τα εγκαίνια!

Στιγμιότυπο της έκθεσης

Όπως μας εξηγεί ο επιμελητής της έκθεσης, Βαγγέλης Ιωακειμίδης, επιλέχθηκε η Παναγιά Κανάλα επειδή είναι τόσο συνδεδεμένη με το νησί, όσο και ο μπάλος. Πρόκειται άλλωστε για ένα από τα πιο δημοφιλή μέρη της Κύθνου που πήρε τ’ όνομά της από την εικόνα της Παναγιάς που βρέθηκε, κατά τις παραδόσεις, από ψαράδες στο στενό, στο «κανάλι» ανάμεσα στην Κύθνο και τη Σέριφο. «Η έκθεση δημιουργήθηκε για να επιστρέψει πίσω στους ανθρώπους απ’ όπου προήλθε. Είναι σημαντικό να αφήνεις κάτι στον τόπο για να πάει παραπέρα, να συνδυάζεις παρελθόν με παρόν και μέλλον. Οι εικόνες συνομιλούν μεταξύ τους και με το χώρο, τους ανθρώπους και τη σημερινή ζωή. Με τις καμάρες, το φως, τον αέρα και τη θάλασσα. Τις επαναφέρουμε με δραματουργικό τρόπο στο δημόσιο χώρο, όπου η μνήμη συναντά την κοινότητα. Οργανώνονται δε σύμφωνα με τη γεωμετρία και το ρυθμό του μπάλου: Βλέμμα, παύση, συμμετοχή. Έτσι και η φωτογραφία: Μοιάζει να σταματά το χρόνο, αλλά όταν την ξανακοιτάμε, τον θέτει πάλι σε κίνηση. Η παράδοση υπάρχει, επειδή μετασχηματίζεται και περνά από γενιά σε γενιά παίρνοντας νέο περιεχόμενο». 

Φωτογραφία αρχείου

Περίπου 40 φωτογραφίες εκτίθενται στον περίβολο που διαχειρίζεται ο Σύνδεσμος Δρυοπιδέων και άλλες 50 είναι τυπωμένες στην ειδική καλλιτεχνική έκδοση της kythniale. Ο Ιωακειμίδης τις χαρακτηρίζει vernacular. Πρόκειται για τη χρηστική, την καθημερινή φωτογραφία που δεν είχε ως σκοπό την καλλιτεχνική αξία, μπορεί όμως με τον καιρό να την αποκτήσει. Είναι ένα φωτογραφικό είδος, στο οποίο φωτογράφοι και καλλιτέχνες στρέφονται ιδιαίτερα τον τελευταίο καιρό. «Οι απλές, συχνά ανώνυμες φωτογραφίες είναι πολύτιμα τεκμήρια της συλλογικής μας μνήμης και κρατούν τον τρόπο ζωής», μου λέει. «Το ιδιωτικό υλικό γίνεται δημόσιο, μοιράζεται».

Η έκθεση θα διαρκέσει μέχρι τις 30 Αυγούστου και σκοπός είναι στο άμεσο μέλλον να περιοδεύσει στο νησί κι ακόμα παραπέρα. Μια σημαντική εξέλιξη και επιτυχία της kythniale είναι η έγκριση της πρότασής της στο Yπουργείο Πολιτισμού για τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού αποθετηρίου για τον κυθνιώτικο μπάλο, το Balos Archive. Ήδη συστηματοποιούνται οι προσπάθειες της ομάδας για τη συγκέντρωση περισσότερου υλικού από αρχεία.

Όπως λέει ο δήμαρχος Κύθνου, Σταμάτης Γαρδέρης: «Ο πολιτισμός είναι ο κύριος πυλώνας που στηρίζει την παράδοση. Το θερμιώτικο γλέντι είναι μοχλός εξωστρέφειας πλέον και ο μπάλος, η μοναδική διασκέδαση της αγροτικής μας κοινωνίας παλιότερα, τώρα διδάσκεται. Θεωρώ ότι η kythniale συμβάλλει σημαντικά στη διατήρηση των πολιτιστικών παραδόσεων και στην εξωστρέφεια. Εμείς στηρίζουμε θεσμικά και μέσα από πολιτιστικούς συλλόγους και χαίρομαι να βλέπω ότι η νεολαία συμμετέχει αναπληρώνοντας έτσι τις όποιες απώλειες. Υπάρχει συνέχεια, δεν σπάει η αλυσίδα».

Φωτογραφία αρχείου

Στην Κύθνο γνώρισα τον βασικό πυρήνα της kythniale, ανθρώπους που κατάγονται ή που επέλεξαν την Κύθνο ως τόπο τους. Τον Κώστα Κωνσταντινίδη, τη Μαργαρίτα Πατεστή, τη Φρόσω Μαρτίνου και βέβαια την Χαρά-Ελένη Μητσοτάκη (παλιά γνώριμη καθώς ήταν ιδιαίτερα δραστήρια ως υπεύθυνη πολιτιστικών στο Διεθνές Αεροδρόμιο της Αθήνας), κ.ά.

Όπως μου λέει η Χαρά: «Ξεκινήσαμε πριν πέντε χρόνια από την προσωπική μου ανάγκη να δώσω πίσω στο νησί αυτό που έπαιρνα κάθε φορά που ερχόμουν. Ήρθα από το πουθενά πριν από 12 χρόνια και ένιωθα αυτό το παρήγορο κυκλαδίτικο φως να μου δίνει ενέργεια, σαν να βιώνω την ποίηση του Ελύτη. Σιγά σιγά αρχίσαμε να συζητάμε τι μπορούμε να κάνουμε για το νησί. Το κομμάτι της πολιτιστικής μετάδοσης με ενδιέφερε και θέλησα έτσι να συγκεντρώσω δίπλα μου ανθρώπους που είχαν να κάνουν με αυτό».

«Δεν είναι εύκολες οι πρωτοβουλίες αυτές. Προσεγγίσαμε με πολύ μεγάλο σεβασμό και ταπεινά τη θερμιώτικη κουλτούρα και τον θερμιώτη. Όλες μας οι εκδηλώσεις επικεντρώνονται στην Κύθνο και εντάσσονται στο καλοκαιρινό φεστιβάλ του νησιού, τα Κύθνια, είμαστε κομμάτι του θεσμού και πάντα προσεγγίζουμε, με ευαισθησία και συμπερίληψη, θεματολογίες που αγγίζουν τους ανθρώπους του νησιού, πράγματα που αγαπάνε και νιώθουν όμορφα».

Στιγμιότυπο της έκθεσης

«Ο Γιώργος Μπέλλης, που είναι ζωντανός θρύλος του μπάλου, μίλησε στα εγκαίνια της έκθεσης για πρώτη φορά για την ιστορία, την παράδοση και το βίωμά του, και συγκινήθηκα όταν είπε ότι η kythniale έχει συμβάλει σε αυτό. Είναι σημαντικό και όχι πάντα εύκολο να μιλάνε οι άνθρωποι για το προσωπικό τους βίωμα. Οι ανθρώπινες σχέσεις χτίζονται».

Φιλοδοξία της Χαράς είναι μεταξύ άλλων να αναδείξει η kythniale εικαστικούς της Κύθνου σε διάλογο και με άλλους καλλιτέχνες από την Ελλάδα και από το εξωτερικό. Να φιλοξενήσει καλλιτέχνες του εξωτερικού που θα εμπνευστούν και θα δημιουργήσουν κάτι που θα μείνει στο νησί και επίσης να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πολιτιστικού χώρου, ενός εντευκτηρίου, που θα φιλοξενεί όλο το χρόνο δρώμενα και εκδηλώσεις, ώστε να μεταλαμπαδεύεται ο πολιτισμός στις νεότερες γενιές αυριανών πολιτών.

Στιγμιότυπο της έκθεσης

«Η kythniale έχει αποκτήσει φωνή στο νησί και αισθάνομαι πολύ όμορφα που συνέβαλα κι εγώ και που αυτό το όραμα αρχίζει να αποδίδει και εισπράττουμε αγάπη και εκτίμηση για όσα προσφέρουμε αφιλοκερδώς. Είναι πολύ μεγάλη κατάκτηση. Στο μέλλον θα ήθελα να μας πλαισιώσουν περισσότεροι άνθρωποι, να διεισδύσω περισσότερο στη θερμιώτικη κουλτούρα και περισσότεροι άνθρωποι να γνωρίσουν την Κύθνο: Το νησί με τα πολλά πολιτιστικά ιδιώματα, που αξίζει κανείς να ανακαλύψει, γιατί έχει γνησιότητα και αυθεντικότητα κι αυτό στη δική μου ψυχή μιλάει».

Η ΑΜΚΕ kythniale – Γέφυρες Πολιτισμού ξεκίνησε τις δράσεις της στο νησί το 2022 με την υπαίθρια περιοδική φωτογραφική έκθεση «Οι πέτρες αφηγούνται» με φωτογραφίες του Γιάννη Γιαννέλου με τις χαρακτηριστικές ξερολιθιές του νησιού και του ιταλού Cosmo Laera σε συνεργασία με το Ελληνοιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο και την Ιταλική Πρεσβεία.

Στο πλαίσιο του «Ελληνοαυστριακού Μουσικού Καλοκαιριού» διοργανώθηκε στη Χώρα η μουσική εκδήλωση «Parla più Piano» υπό την αιγίδα της Αυστριακής πρεσβείας, ενώ το 2023 διοργανώθηκε η συναυλία του αυστριακού ακορντεονίστα Jakob Steinkellner στο Θεατράκι της Δρυοπίδας, με φιλική συμμετοχή τοπικών καλλιτεχνών και μαθητών.

Οι δράσεις συνεχίστηκαν το 2024 με τη συναυλία «Καλοκαιρινές μελωδίες με τσέλο & κιθάρα» από το βιεννέζικο σχήμα Cristina Basili και Timotej Kosovinc, στην οποία συμμετείχαν και οι Κυθνιοί οργανοπαίκτες Γιώργης και Βαγγέλης Μπέλλης, ενώ την ίδια χρονιά, η δράση «Κύθνος: Παιχνίδι & Ξενάγηση» αξιοποίησε την τεχνολογία δημιουργώντας διαδραστικές πολιτιστικές διαδρομές στη Χώρα, τη Δρυοπίδα και τα Λουτρά. Το 2024 πραγματοποιήθηκε η φωτογραφική έκθεση «Νήματα», με φωτογραφίες του Μιχαήλ Παππά από Κυθνιούς και Ουκρανούς ντυμένους με παραδοσιακές ενδυμασίες σε επιμέλεια του Βαγγέλη Ιωακειμίδη και σε συνεργασία με τη Πρεσβεία της Ουκρανίας και τον Σύνδεσμο Ουκρανών Γυναικών στην Ελλάδα. (Άλλωστε Κύθνος και Μαριούπολη συνδέονται μέσω του Αγίου Ιγνατίου και είναι αδελφοποιημένες).

Το 2025, η kythniale παρουσίασε την έκθεση φωτογραφίας και video art «Θραύσματα | Fragments» της Μαρίας Μπουρμπού, σε επιμέλεια Χαράς – Ελένης Μητσοτάκη, στο Δημαρχείο Κύθνου, με την υποστήριξη πολιτιστικών φορέων του Λουξεμβούργου και εγκαινίασε το 1ο Kythnos DuoFest, Ευρωπαϊκό Φεστιβάλ Παραδοσιακών Χορών Ζευγαριών, με συμμετοχές από την Αλβανία, τη Βουλγαρία, τη Γεωργία, την Ισπανία, τη Μολδαβία, την Ουκρανία και τη Ρουμανία, και με την Ελλάδα να εκπροσωπείται από τον Θερμιώτικο Μπάλο. Μια διοργάνωση που φιλοδοξεί να πραγματοποιείται ανά διετία.

Η φετινή έκθεση «Όσο κρατάει ο μπάλος» αποτελεί δράση της ΑΜΚΕ kythniale – Γέφυρες Πολιτισμού σε συνδιοργάνωση με την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και τον Δήμο Κύθνου και σε συνεργασία με την PostScriptum.

Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από αναμνηστικές οικογενειακές και αρχειακές φωτογραφίες Θερμιωτών, από ιδιωτικά αρχεία κατοίκων, οργανοπαικτών και συλλεκτών, καθώς και από τοπικούς συλλόγους και φορείς, όπως ο Σύνδεσμος Δρυοπιδέων Κύθνου, οι Πολιτιστικοί Σύλλογοι Χώρας και Δρυοπίδας, αλλά και από ιδιωτικά αρχεία, μεταξύ άλλων των: Γιώργη Βενετούλια, Φραγκίσκου Τζιωτάκη, Αντώνη Κοκιασμένου, Μαρίας Μανώλικα, Καλλιόπης Γονιδάκη, Χρυσούλας Ζαμπέτα, Κατερίνας Γιαννιτσάνη, Στέλλας Καλλίλα, Γιώργου Φούντζουλα, Βασίλη Καρφή, Ι. Γκίνη, κ.ά.