Germaine Richier: Η γλύπτρια που επαναπροσδιόρισε την ανθρώπινη μορφή, στην Άνδρο

Η Ζερμέν Ρισιέ (Germaine Richier) υπήρξε μία από τις σημαντικότερες ανανεωτικές δυνάμεις της ευρωπαϊκής γλυπτικής του 20ού αιώνα. Μαθήτρια του Antoine Bourdelle και κληρονόμος της μεγάλης γαλλικής γλυπτικής παράδοσης, ανέπτυξε μια προσωπική εικαστική γλώσσα που επαναπροσδιόρισε την ανθρώπινη μορφή μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο. Άνθρωποι, ζώα, έντομα, φυτά και μυθολογικές αναφορές συνυπάρχουν στα έργα της, συνθέτοντας έναν κόσμο όπου τα όρια ανάμεσα στα είδη και τις μορφές παραμένουν διαρκώς ανοιχτά.

Η Germaine Richier με το πιεστήριό της το 1950

Η έκθεση «Germaine Richier (1902-1959) – Conversations», που παρουσιάζεται στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην Άνδρο, αποτελεί την πρώτη εκτενή παρουσίαση του έργου της στην Ελλάδα. Περισσότερα από εκατό γλυπτά, σχέδια, χαρακτικά, φωτογραφίες και αρχειακά τεκμήρια σκιαγραφούν την πορεία μιας καλλιτέχνιδας που συνέβαλε καθοριστικά στην ανανέωση της μεταπολεμικής γλυπτικής.

Η Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau και η Laurence Durieu συνυπογράφουν την επιμέλεια της έκθεσης. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Η έκθεση συνυπογράφεται από τη Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau και τη Laurence Durieu, ανιψιά της Ρισιέ και συγγραφέα της βιογραφίας της. Η παρουσία της Durieu προσδίδει μια ξεχωριστή διάσταση στην αφήγηση, καθώς συνδέει την ιστορική έρευνα με προσωπικές μνήμες και μαρτυρίες γύρω από τη ζωή και το έργο της θείας της.

Η έκθεση φιλοξενείται στη δυτική πτέρυγα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή στην Άνδρο. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Η Ζερμέν Ρισιέ υπήρξε μία από τις πιο αναγνωρισμένες γλύπτριες της εποχής της. Το 1956 έγινε η πρώτη γυναίκα στην οποία το Εθνικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού αφιέρωσε ατομική έκθεση εν ζωή. Τρία χρόνια αργότερα συμμετείχε στη σημαντική έκθεση New Images of Man στο MoMA της Νέας Υόρκης, δίπλα σε καλλιτέχνες όπως ο Φράνσις Μπέικον και ο Τζάκσον Πόλοκ.

Σήμερα έργα της βρίσκονται στις συλλογές κορυφαίων μουσείων και ιδρυμάτων διεθνώς, από το Centre Pompidou και το Musée National d’Art Moderne έως το MoMA και άλλες σημαντικές δημόσιες συλλογές της Ευρώπης και της Αμερικής.

© Χριστόφορος Δουλγέρης

Παρόλα αυτά, η θέση της στην ιστορία της τέχνης δεν υπήρξε πάντοτε ανάλογη της επιρροής της. Η ίδια δεν συνήθιζε να αποδίδει την πορεία της σε έμφυλες διακρίσεις. Η Laurence Durieu, ωστόσο, υπογράμμισε κατά τη διάρκεια της ξενάγησης ότι η πραγματικότητα ήταν συχνά πιο σύνθετη.

Αναφέρθηκε μάλιστα σε ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο που αφορά τη σχέση της Ρισιέ με τη θρυλική Galerie Maeght. «Όταν εξέθεσε στη Maeght το 1948, η έκθεση είχε τεράστια επιτυχία», σημείωσε η Durieu. «Λίγα χρόνια αργότερα, όταν ο Τζιακομέτι επρόκειτο να συνεργαστεί με τη γκαλερί, τέθηκε ουσιαστικά το δίλημμα της επιλογής ανάμεσα στους δύο. Ίσως η Aimé Maeght να προτιμούσε το έργο του Τζιακομέτι, αλλά εκείνη την εποχή ήταν σίγουρα πιο εύκολο να υποστηρίξεις έναν άνδρα γλύπτη παρά μια γυναίκα».

Η παρατήρηση αυτή προσθέτει μια ακόμη διάσταση στην ιστορία μιας καλλιτέχνιδας που διαμόρφωσε τη δική της πορεία σε έναν χώρο όπου οι γυναίκες εξακολουθούσαν να αποτελούν εξαίρεση.

© Χριστόφορος Δουλγέρης

Η έκθεση δεν ακολουθεί μια γραμμική παρουσίαση των έργων της Ρισιέ καθώς δεν έχει το χαρακτήρα μιας αναδρομικής έκθεσης. Περιλαμβάνει ωστόσο έργα από τα  πρώτα χρόνια της Ρισιέ και τη βαθιά της σχέση με την κλασική γλυπτική παράδοση. Οι πρώτες προτομές αποκαλύπτουν μια δημιουργό με εξαιρετική τεχνική κατάρτιση και αφοσίωση στην παρατήρηση της ανθρώπινης μορφής.

Σύμφωνα με τα κείμενα της έκθεσης, μπορούσε να ζητήσει ακόμη και ενενήντα συνεδρίες από ένα μοντέλο προκειμένου να ολοκληρώσει ένα έργο. Η ανθρώπινη μορφή παρέμεινε στο κέντρο του ενδιαφέροντός της σε όλη τη διάρκεια της καριέρας της, ακόμη κι όταν οι μορφές της άρχισαν να μεταμορφώνονται.

Germaine Richier, «Ο βοσκός της Λαντ» (1951). © Χριστόφορος Δουλγέρης

Από τη δεκαετία του 1940 και μετά, οι φιγούρες της αποκτούν νέα χαρακτηριστικά. Άνθρωποι, ζώα, έντομα, φυτά και μυθολογικά στοιχεία συνυπάρχουν στα ίδια σώματα. Η έκθεση περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως τη δημιουργία μιας «νέας εικόνας του ανθρώπου», μιας μορφής που αντανακλά τις ανατροπές και τις αβεβαιότητες του μεταπολεμικού κόσμου.

Οι γλυπτικές της μορφές φέρουν τα ίχνη του χρόνου, της φθοράς και της εμπειρίας. Παράλληλα, διατηρούν μια ισχυρή αίσθηση ζωτικότητας. Όπως σημειώνεται σε μία από τις αίθουσες, εκφράζουν ένα ένστικτο επιβίωσης και μια μορφή ελπίδας.

Germaine Richier, «Το μαντολίνο (Το τζιτζίκι)» (1954-1955) και «Η νυχτερίδα» (1946). © Χριστόφορος Δουλγέρης

Η σχέση της Ρισιέ με τη φύση αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονες της έκθεσης. Μεγαλωμένη στην Προβηγκία, περνούσε ατελείωτες ώρες παρατηρώντας έντομα, αράχνες, κουκούλια μεταξοσκωλήκων, ξερά κλαδιά και φυσικά ευρήματα. Οι εμπειρίες αυτές τη συνόδευσαν σε όλη της τη ζωή.

Στο ατελιέ της συγκέντρωνε αντικείμενα που αποκαλούσε «ντοκουμέντα»: σκελετούς ζώων, κρανία πουλιών, κοχύλια, πέτρες, θραύσματα ξύλου και ρίζες. Πολλά από αυτά παρουσιάζονται στην έκθεση δίπλα στα έργα που ενέπνευσαν.

Ένας λαιμός αμφορέα μετασχηματίζεται στο έργο Το Νερό. Ένα κομμάτι τούβλου συνδέεται με τον Βοσκό των Λαντ. Κλαδιά και ρίζες επανεμφανίζονται στον Άνθρωπο-δάσος και στην Αράχνη.

Σε μία από τις πιο εύστοχες διατυπώσεις της έκθεσης διαβάζουμε ότι η Ρισιέ «μετατρέπει το σώμα σε ένα παλλόμενο οικοσύστημα». Η φράση συνοψίζει μια από τις σημαντικότερες συνεισφορές της: τη διεύρυνση της ανθρώπινης μορφής πέρα από τα στενά όρια της αναπαράστασης.

Germaine Richier, «Ο Δον Κιχώτης με φτερό ανεμόμυλου» (1949) και «Ο Δον Κιχώτης με δόρυ» (1949). Τα δυο έργα ανήκουν στη συλλογή Ιδρύματος Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Η καλλιτέχνιδα αντιμετώπιζε τα γλυπτά της ως ζωντανές παρουσίες. Τα αποκαλούσε συχνά «παιδιά» της και τα τοποθετούσε στο ατελιέ της έτσι ώστε να δημιουργούν σχέσεις μεταξύ τους.

«Τα γλυπτά της δεν ήταν ποτέ απλώς αντικείμενα», εξήγησε η Laurence Durieu. «Ήταν παρουσίες. Τα τοποθετούσε στον χώρο έτσι ώστε να αφηγούνται ιστορίες και να αναπτύσσουν σχέσεις μεταξύ τους».

Αυτή η αντίληψη αποτελεί και τον πυρήνα της έκθεσης. Αντί μιας αυστηρά χρονολογικής παρουσίασης, οι επιμελήτριες επέλεξαν να αναδείξουν τις συνδέσεις, τις αντιστοιχίες και τις συνομιλίες που αναπτύσσονται ανάμεσα στα έργα.

Germaine Richier, «Ο Χριστός του Ασσύ Ι», 1950. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα της έκθεσης ξεχωρίζει μια μικρογραφία από το διάσημο έργο Χριστός του Ασί, το έργο που συνδέθηκε με μία από τις μεγαλύτερες αντιπαραθέσεις στην ιστορία της σύγχρονης θρησκευτικής τέχνης.

Η Ρισιέ ήταν η πρώτη γυναίκα που ανέλαβε να δημιουργήσει μια μορφή του Χριστού για καθολική εκκλησία. Το έργο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από συντηρητικούς κύκλους και απομακρύνθηκε από τον ναό για σχεδόν μία δεκαετία.

Σήμερα θεωρείται ένα από τα κορυφαία έργα της μεταπολεμικής γλυπτικής και αποτέλεσε κεντρικό έκθεμα της μεγάλης αναδρομικής έκθεσης που διοργάνωσε το Centre Pompidou το 2023.

Germaine Richier, «Ο βάτραχος» (1940) και «Η ακρίδα, μικρή» (1944) © Χριστόφορος Δουλγέρης

Για τη Μαρία Κουτσομάλλη-Moreau, το στοιχείο που καθορίζει περισσότερο τη Ρισιέ είναι η πρωτοποριακή της στάση απέναντι στη δημιουργία.

«Ήταν απόλυτα πρωτοπόρα», σημειώνει. «Δεν την προβλημάτιζε καθόλου να φανεί η τέχνη της ωραία. Ήταν πολύ πιο ειλικρινής και ίσως ακόμη πιο άμεση από άλλους καλλιτέχνες της εποχής της».

Η παρατήρηση αυτή λειτουργεί και ως κλειδί για την ανάγνωση της έκθεσης. Οι μορφές της Ρισιέ δεν επιδιώκουν να εντυπωσιάσουν με την τελειότητα ή την αρμονία τους. Εκφράζουν μια βαθιά αναζήτηση γύρω από το σώμα, τη φύση, τη μεταμόρφωση και την ανθρώπινη εμπειρία.

Germaine Richier, «Η ταυρομαχία», 1953. © Χριστόφορος Δουλγέρης

Στην Άνδρο, η αναζήτηση αυτή ξεδιπλώνεται μέσα από έναν κόσμο μορφών που συνεχίζουν να προκαλούν ερωτήματα περισσότερο από εξήντα χρόνια μετά τον θάνατο της δημιουργού τους. Η έκθεση παρουσιάζει μια καλλιτέχνιδα που γνώριζε σε βάθος την παράδοση της γλυπτικής και ταυτόχρονα διεύρυνε τα όριά της, προτείνοντας έναν νέο τρόπο να σκεφτούμε τον άνθρωπο και τη θέση του στον κόσμο.

Αναπαράσταση του εργαστηρίου της Germaine Richier © Χριστόφορος Δουλγέρης