Co_OPERAtive στην ΕΛΣ: μια παράσταση πάνω από το τραύμα της προσφυγιάς

Akelapan. Στη γλώσσα Χίντι/Ούρντου «ακελαπάν» σημαίνει μοναξιά. Στην αίθουσα προβών Μπαλέτου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, την προφέρουν πολλά αγορίστικα στόματα. Κάποια θα ψάξουν να τη βρουν αγγίζοντας το στέρνο τους. Ο ήλιος του μαγιάτικου απογεύματος τρυπάει τα τζάμια, αλλά στην πρόβα του προγράμματος «Co_OPERAtive» φωλιάζει μπόλικο σκοτάδι. Τα 11 από τα 22 παιδιά του διαπολιτισμικού φυτωρίου όπερας της ΕΛΣ είναι ανήλικα, ασυνόδευτα προσφυγόπουλα που αιτούνται άσυλο. Τα περισσότερα, αν όχι όλα, δεν πρόλαβαν καν να ενηλικιωθούν πριν συναντήσουν τον πόλεμο, τον βασανισμό ή και την απώλεια της οικογένειας τους, τον διωγμό από αυταρχικά καθεστώτα, την προσφυγιά, τους δουλέμπορους, τα νερά του Αιγαίου μέσα σε σάπιες βάρκες. Και μετά την αφόρητη μοναξιά μιας δομής μεταναστών. Παρόλα αυτά, βρίσκονται εδώ σήμερα, όπως και κάθε Δευτέρα από τα τέλη Νοεμβρίου, συμμετέχοντας σε μια μουσική εκπαιδευτική διαδικασία η οποία θα κορυφωθεί στην παράσταση «Μια ευχή που μπορεί και να βγει».

Η σκηνοθέτρια Σοφία Βγενοπούλου δίνει οδηγίες.

Η σκηνοθέτρια τους, Σοφία Βγενοπούλου καλεί τα προσφυγόπουλα και τα Ελληνόπουλα αυτής της πολυεθνικής ομάδας να μην ξεχνούν «πως δεν είστε μόνοι. Πρέπει να παίρνετε από την ενέργεια των άλλων». Η Βγενοπούλου τους παροτρύνει να λειτουργήσουν ομαδικά για το καλό της πρόβας, αλλά η υπενθύμιση της συνύπαρξης μοιάζει να έχει μια ιδιαίτερη σημασία για την επιβίωση τους στον κόσμο. «Είχα κατάθλιψη», λέει ο Ντάνιελ και τα λευκά του δόντια κάνουν τρομερή αντίθεση με το σοκολατένιο στόμα του. Ο Ντάνιελ έφτασε στην Ελλάδα από το πολύπαθο Σουδάν, ένα ανεπιτήδευτο χαμόγελο είναι καρφωμένο στο πρόσωπο του, ενώ φοράει μια μπλούζα στο χρώμα της ελπίδας: κίτρινο. «Ήρθα εδώ για ν’ αλλάξω κάπως τον τρόπο που αισθάνομαι», συνεχίζει. «Αυτά τα παιδιά έχουν μεγάλη ανάγκη από κάτι, αλλά δεν έχουν τα εργαλεία να το ανακαλύψουν. Και ο μόνος τρόπος για να βρουν το δρόμο τους είναι μέσα από εμάς, την κοινωνία υποδοχής που οφείλει να τους δείξει ότι μπορούν να γίνουν ένας κρίκος στη λειτουργική αλυσίδα», παρατηρεί η κ. Βγενοπούλου.

Σοφία Βγενοπούλου: δεν χάσαμε ποτέ την προσδοκία να συνυπάρξουμε αρμονικά και με εμπιστοσύνη, συνθήκες που τα προσφυγόπουλα έχουν στερηθεί σε πολλές φάσεις της σύντομης ζωής τους

Το πρόσχημα ήρθε μέσα από το διήγημα του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές «Ένας πολύ γέρος άνδρας με τεράστια φτερά»: μια παραβολή για το τι σημαίνει να είναι κανείς ξένος ενώ μια κοινότητα τον αντιμετωπίζει ως εχθρό ή ανοίκειο. Η ιστορία εκτυλίσσεται μια βροχερή νύχτα όταν ένα φτερωτό πλάσμα πέφτει από τον ουρανό. Κανείς δεν ξέρει από πού ήρθε, τι είναι, τι αναζητά, τι γλώσσα μιλά. Οι σκέψεις που γέννησε αυτή η ιστορία, εξελίχθηκαν σε πολύ ελεύθερους αυτοσχεδιασμούς από την ομάδα των πρωταγωνιστών, τους δόθηκε η δυνατότητα να επινοήσουν συνθήκες, να αλληλεπιδράσουν και, αφηγούμενοι μια φανταστική ιστορία, να καταφέρουν να εκφράσουν κάτι από την πληγή που αιμορραγεί. Αυτά τα σπαράγματα μετρέτρεψε σε κείμενο και δραματουργία η Τζούλια Διαμαντοπούλου. «Μέσα σε όλο αυτό δεν χάσαμε ποτέ την προσδοκία να συνυπάρξουμε αρμονικά και με εμπιστοσύνη, συνθήκες που τα προσφυγόπουλα έχουν στερηθεί σε πολλές φάσεις της σύντομης ζωής τους», συμπληρώνει η σκηνοθέτρια της παράστασης.

Ώρα πρόβας για τον συνθέτη Νίκο Γαλενιανό.

Κλειδί στο πλησίασμα των παιδιών αποδείχθηκε η μουσική. Ο συνθέτης της παράστασης, Νίκος Γαλενιανός ζήτησε από την 22μελή ομάδα να βρουν κομμάτια του εαυτού τους μέσα από τον προσωπικό τους ρυθμό και τη σωματικότητα τους, «δημιουργώντας ένα groove που τους αντιπροσωπεύει και μπορούν να το διαχειριστούν. Δεν έφερα στην πρόβα τίποτα έτοιμο, δεν τους ‘φόρεσα’ καμία μουσική. Παρατήρησα ότι οι αυτοσχεδιασμοί τους ενδιέφεραν και ήταν ένα μονοπάτι για να συνειδητοποιήσουν πως ό,τι κάνουμε τους αφορά. Υπήρξαν πρόσφυγες που στην διαδικασία δεν είχαν συνειδητοποιήσει ότι συμμετέχοντας παρήγαγαν μουσική». Αυτή η παγκόσμια γλώσσα που ομολογεί πολλά χωρίς να αρθρώνεται ούτε μια λέξη, έγινε πολλές φορές μέσα στη διαδικασία της πρόβας αγωγός ενός ανομολόγητου συναισθήματος. Καθώς τα αγόρια πρόσφυγες μαγνητοφωνούσαν τις φωνές των κοριτσιών που τραγουδούσαν, κάποια αναλύθηκαν σε κλάματα. «Δεν ξέρω τι λένε», είπε ένας, «αλλά έχω την ανάγκη να κλάψω ακούγοντας τις». «Δουλέψαμε πολύ πάνω και πέρα από τη γλωσσική σύμβαση, με όσα μέσα ανταλλαγής μας προέκυπταν, με την πεποίθηση πως δεν είμαστε ίδιοι, αλλά πως ο καθένας μπορεί να φέρει εδώ κάτι απόλυτα δικό του», σημειώνουν οι δύο συνεργάτες.

Νίκος Γαλενιανός: χρειάζονταν κάποιους να τους πείσουν ότι έχουν αξία, ότι μπορούν να αποτελέσουν μέρος ενός συνόλου. Γρήγορα άνθισαν μέσα στην πρόβα

Ασφαλώς και δεν ήταν εύκολο. Κάθε άλλο. Πέραν από την ψυχική αδυναμία πολλών παιδιών να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα με συνέπεια ή να το αντιμετωπίσουν ως σκοπό «είχαμε να παλέψουμε και με την καχυποψία των παιδιών προς τους ανθρώπους. Όλοι τους έχουν πέσει θύματα εκμετάλλευσης και η εμπιστοσύνη έπρεπε να χτιστεί σταδιακά. Προσωπικά, κινήθηκα περισσότερο διαισθητικά. Θέλησα να τους κοιτάξω έξω από το φορτίο τους, ει δυνατόν ως άγραφα χαρτιά. Τις περισσότερες φορές αυτό απέδιδε. Χρειάζονταν κάποιους να τους πείσουν ότι έχουν αξία, ότι μπορούν να αποτελέσουν μέρος ενός συνόλου. Γρήγορα άνθισαν μέσα στην πρόβα», εξηγεί ο Νίκος Γαλενιανός.

Ένα διαπολιτισμικό σώμα εφήβων: ενωμένοι παρά τις διαφορετικότητες κάτω από το θέατρο και τη μουσική.

Πότε στα αγγλικά, πότε στα ελληνικά, πότε με την πολύτιμη βοήθεια διερμηνέων που είναι πάντα παρούσες στην πρόβα, η Σοφία Βγενοπούλου δεν σταματά να καθοδηγεί το ensemble. Είναι, άλλωστε, όλες και όλοι τους παιδιά στην εφηβεία και η συγκέντρωση παραμένει πάντα ένα ζητούμενο. Τους ζητάει να δημιουργήσουν ζευγάρια και να συνδεθούν μέσα από αυτοσχεδιασμούς – με την καθοδήγηση και την εποπτεία της χορογράφου Αντιγόνης Γύρα. Τους καλεί να ιδρώσουν. Τους παρατηρεί να ενώνουν τα χέρια τους, να ακουμπούν το κεφάλι ο ένας στον ώμο του άλλου, να λυγίζουν τα γόνατα και να ξανασηκώνονται. Τους ζητάει να κρατούν ζωντανό τον ρυθμό.  Και πιο πολύ να γίνεται ο ένας η φωνή του άλλου. «Φτιάχνουμε μαζί ένα κόσμο», λέει δυνατά, «κι έστω ένας αν λείπει από αυτόν, ο κόσμος αυτός θα πάψει να είναι ζωντανός». Η Σοφία Βγενοπούλου πιστεύει ακράδαντα πως, παρά τις μεγάλες προκλήσεις να συνομιλήσει σε βάθος αυτή η ομάδα, ανά πάσα στιγμή, ‘καραδοκεί’ κάτι μαγικό: μια «αυτορρύθμιση που θα ορίσει τι μπορούν και τι αντέχουν να κάνουν μαζί αυτά τα παιδιά». Και μπροστά σου υπάρχουν παιδιά από πολλές προβληματικές εστίες του παγκόσμιου χάρτη: από τη Συρία, το Σουδάν, το Πακιστάν, την Ουκρανία, τη Σιέρα Λεόνε, την Τουρκία, τον Άγιο Δομίνικο και φυσικά παιδιά από την Αθήνα.

Πολύπειρη στα εφηβικά εργαστήρια ευπαθών ομάδων, η Σοφία Βγενοπούλου είναι πεπεισμένη πως «όταν μια ομάδα κατασκευάζει έναν κοινό αισθητικό κώδικα οδηγείται προς την απάλυνση του ψυχικού τραύματος. Καταλαβαίνουν πως φτιάχνουμε από κοινού έναν τόπο που τους χωράει όρους, με τις όποιες δεξιότητες και διαφορετικότητες. Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι το θεραπευτικό κομμάτι της διαδικασίας: να μεταφράσουμε την ανάγκη σε δημιουργία. Να πείσουμε αυτά τα παιδιά πως έχουν κάτι πολύ σημαντικό να πουν και πως είναι στο χέρι τους να βρουν τον τρόπο».

Υπεύθυνη για την κινησιολογία της ομάδας, η Αντιγόνη Γύρα.

Ο Ομπάϊντ έχει ένα γλυκό, πράο βλέμμα περιτριγυρισμένο από καστανές μπούκλες. Έχει έρθει από την Αίγυπτο. Έχει βρει τη χαρά του παιχνιδιού στην προετοιμασία της παράστασης, αφού ομολογεί πως πάντα σκεφτόταν να γίνει ηθοποιός «οπότε να η ευκαιρία μου να κάνω θέατρο». Είναι ίσως ο πιο αισιόδοξος από τα προσφυγόπουλα που μου μιλούν σήμερα, καθώς εκτιμά ότι «υπάρχει πάντα χώρος για ελπίδα και για όνειρο». Ο Αζίζ και ο Ντάνιελ που έχουν έρθει από τον εφιάλτη του σπαρασόμενου Σουδάν είναι πιο μελαγχολικοί. Δεν μπορούν καν να υποκριθούν για το αντίθετο. Ο Αζίζ κρύβει τη συστολή του κάτω από ένα μαύρο jokey καπέλο. Βρίσκεται στην Ελλάδα με τον ένα αδερφό του και πηγαίνει κανονικά σχολείο. Καταλαβαίνει ελληνικά, αλλά προτιμά να μου μιλήσει στα αγγλικά. Η τραγωδία του πολέμου είναι ένας αόρατος μανδύας που φορά. «Αν χάσεις ανθρώπους που αγαπάς, αν είσαι μακριά από τους φίλους και τη χώρα σου, είναι σαν να μην έχεις καμία ελπίδα στον κόσμο» ομολογεί, κοιτάζοντας με με τα μεγάλα μελανά μάτια του. Ο Αζίζ είναι ορφανός από πατέρα – τον έχασε πριν το ξέσπασμα της εμφύλιας σύγκρουσης – φέρει όμως και το πένθος του άλλου του αδερφού· κι αυτό μοιάζει να μην μπορεί να το διαχειριστεί. «Καμιά φορά δεν πιστεύω ότι είμαι εδώ, χωρίς τη μητέρα μου (έχει μείνει στο Σουδάν). Και δεν πιστεύω ότι ο αδερφός μου δεν ζει. Ευτυχώς εδώ, με την ομάδα, νιώθω καλύτερα, πολλές φορές έχει και πλάκα. Αλλά με κυνηγάει η μοναξιά», συνεχίζει. Ο Αζίζ θα αποφασίσει μαζί με τον αδερφό του αν θα μείνουν στην Ελλάδα ή θα αναζητήσουν αλλού την τύχη τους· πάντως, ένα είναι σίγουρο: θέλει να δημιουργήσει μια νέα ζωή και θέλει να γίνει χημικός. «Αυτό ήταν το όνειρο του αδερφού μου που πέθανε και θέλω να το κρατήσω ζωντανό. Να το εκπληρώσω», λέει με αποφασιστικότητα ενός ώριμου ανθρώπου.

Αζίζ, ανήλικος αιτών άσυλο: Αν χάσεις ανθρώπους που αγαπάς, αν είσαι μακριά από τους φίλους και τη χώρα σου, είναι σαν να μην έχεις καμία ελπίδα στον κόσμο

Ο Ντάνιελ μιλάει λιγότερο. Είναι πανύψηλος, αδύνατος, αθόρυβος, με εκείνο το φωτεινό χαμόγελο που, σε στιγμές, προδίδει μια εσωτερική αμηχανία. Στην Ελλάδα είναι ολομόναχος. Οι γονείς του ζουν ακόμα στο Σουδάν κι αν τον ρωτήσεις για την πατρίδα του σκοτεινιάζει. Τον απασχολεί μόνο η τύχη της οικογένειας του. Η φωνή του καλεί σε ειρήνη: «αρκετά με τον πόλεμο, την καταστροφή και τις σφαγές», ψιθυρίζει και αρνείται να σχολιάσει κάτι άλλο. Ποιος ξέρει τι έχουν δει τα άγουρα μάτια του. Αλλά γρήγορα αλλάζει συζήτηση. Σου λέει πως επιθυμεί πολλά από τη ζωή του· «πρώτα απ’ όλα θέλω να γίνω μηχανικός. Δεν ξέρω γιατί αλλά πάντα αγαπούσα αυτό το επάγγελμα». Ίσως γιατί ενδόμυχα θέλει να χτίσει κάτι από την αρχή, σκέφτεσαι.

Συνομιλώντας με ανήλικους πρόσφυγες αιτούντες άσυλο από την Αίγυπτο και το Σουδάν.

Ο Μαχμούντ από την ομάδα της παράστασης έχει σήμερα γενέθλια. Στον διάδρομο το τραγούδι των γενεθλίων ακούγεται σε όλες τις γλώσσες: ελληνικά, αγγλικά, χίντι. Ο Ομπάϊντ αρχίζει να χορεύει προς τιμήν του εορτάζοντα, έναν αιγυπτιακό χαρμόσυνο χορό. Επικρατεί ένα μικρό πανδαιμόνιο, αλλά πρέπει να επιστρέψουν στην πρόβα.

Ντάνιελ, ανήλικος αιτών άσυλο: Αρκετά με τον πόλεμο, την καταστροφή και τις σφαγές

Παρά το άγχος των προβών, η Σοφία Βγενοπούλου έχει την πίστη πως όλη αυτή η προσπάθεια θα γεννήσει κάτι πολύ καλό. Όχι απλώς ως παραστατικό αποτέλεσμα, πρωτίστως κάτι καλό για τους ψυχισμούς όλων των παιδιών που συμμετέχουν. «Και λίγα δειλά βήματα να κάνει ο καθένας τους εδώ, κάτι θα έχει χωρέσει μέσα του. Θεωρώ εξίσου πολύτιμη την εμπειρία και για τα παιδιά από την Ελλάδα. Κυοφορούν αυτόν τον κοινό κώδικα επικοινωνίας και γίνονται από νωρίς πολλαπλασιαστές της ικανοποίησης που προσφέρει η συνεργασία ανάμεσα σε, φαινομενικά, διαφορετικούς ανθρώπους. Αν με ρωτάτε τέτοιες προσπάθειες καταπραΰνουν τους φόβους μου. Αισθάνομαι ασφαλής ως μέλος μιας κοινωνίας που φροντίζει τους ανθρώπους της απ’ όπου κι αν προέρχονται. Και μέσα μου ξέρω πως μια τέτοια συνάντηση είναι η απόδειξη ότι οι άνθρωποι είναι πολλά περισσότερα από το τραύμα που κουβαλούν».

Η παράσταση «Μια ευχή που μπορεί και να βγει», στο πλαίσιο του προγράμματος Co_Operative, θα είναι ανοιχτή στο κοινό την προσεχή Κυριακή 31 Μαΐου στην Έναλλακτική Σκηνή της ΕΛΣ στις 18.30 και στις 20.30 με δωρεάν είσοδο αλλά και την απαραίτητη εξασφάλιση δελτίων προτεραιότητας.