Στο Μουσείο Βορρέ, η τέχνη βρίσκει χώρο να αναπνεύσει

Τα μουσεία, στην Αθήνα περισσότερο, αλλά και γενικά στην Ελλάδα, είναι πανέμορφα κτίρια στο κέντρο του αστικού τοπίου, που μπορεί να δεσπόζουν πολύ εμβληματικά στο κέντρο κάποιας λεωφόρου, ωστόσο σπάνια λειτουργούν ως χώροι συνδιαλλαγής και συνάντησης στο εξωτερικό τους. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μαθήματα στην Καλών Τεχνών είναι το τοπογραφικό πλαίσιο μέσα στο οποίο οφείλει να στηθεί ένα μουσείο, έτσι ώστε να γίνει πόλος έλξης, αλλά και χώρος συνάντησης και ανάπτυξης ιδεών. Το περιβάλλον είναι πολύ σημαντικό και στο κέντρο της Αθήνας είναι τρομερά δύσκολο να βρεις τον χώρο για να δημιουργήσεις μία μικρή όαση γύρω από ένα μουσειακό κτίριο. Βγαίνοντας λίγο πιο έξω όμως, στην Παιανία, το Μουσείο Βορρέ αντιπροσωπεύει πλήρως το παράδειγμα που χρησιμοποιούσε ο καθηγητής μας για να περιγράψει πώς οφείλουν να είναι τα μουσεία, όχι ως κτίρια αλλά ως περιβάλλοντα.

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Το Μουσείο Βορρέ, η οικία του Ίωνα Βορρέ – που πλέον λειτουργεί ως λαογραφικό μουσείο, Tocafé του μουσείου και όλος ο εξωτερικός χώρος, που είναι σαν καρέ από ταινία γυρισμένη σε κάποια ισπανική εξοχή, αποτελούν το ιδανικό περιβάλλον όπου, όπως μάς έλεγαν, πρέπει να δημιουργούνται τα μουσεία – και για να αναδειχθούν τα εκάστοτε έργα τέχνης. Άλλωστε η τέχνη θέλει χώρο για να αναπνεύσει, αλλά και οι επισκέπτες επωφελούνται από αυτό για να περιεργαστούν τον χώρο, να απλώσουν τις σκέψεις τους, να σκεφτούν τα έργα και να ζήσουν με αυτά.

Ο χώρος, νοητός και πραγματικός, είναι πάντα, μα πάντα, θεμιτός. Γι’ αυτό, στην πρόσφατη επίσκεψή μου στο Μουσείο Βορρέ, με αφορμή την έκθεση Αναδρομικά: Επιλογές από τη συλλογή του Μουσείου Βορρέ, σε επιμέλεια της Εβίτας Τσοκάντα, αυτό ήταν το πρώτο πράγμα που ξεχώρισα: σε αυτό το μουσείο μπορούν η τέχνη και οι επισκέπτες να αναπνεύσουν ελεύθερα.

Η συλλογή ενός εκ των σημαντικότερων Ελλήνων συλλεκτών, του Ίωνα Βορρέ, μετράει συνολικά περίπου 750 έργα, τα οποία συνέλεξε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, αλλά κυρίως από το 1962, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, και μετά. Ενώ γενικότερα στη χώρα και στον κλάδο των εικαστικών τεχνών έχουμε την τάση να κατηγοριοποιούμε τα έργα ανάλογα με τα καλλιτεχνικά κινήματα που έρχονται από το εξωτερικό και κάπως να περιορίζουμε την τέχνη σε χρονολογίες και φάσεις, εκείνος, αν και αρκετά χρόνια πίσω, επέλεξε να κάνει κάτι τελείως διαφορετικό. Αυτή ακριβώς η ιδιομορφία της συλλογή κάνει την έκθεση Αναδρομικά τρομερά ενδιαφέρουσα και μοναδική.

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Όπως μού λέει η επιμελήτρια της έκθεσης Εβίτα Τσοκάντα: «Η συλλογή Βορρέ καλύπτει ένα πολύ μεγάλο φάσμα της σύγχρονης τέχνης, χρονολογικά αλλά και σε επίπεδο μέσου και τεχνοτροπίας. Δεν περιορίστηκε ποτέ από κλίμα ή καλλιτέχνη. Από ποια “μπάντα” της τέχνης θα αγοράσει, από τον Ζυγό μέχρι τον Δεσμό, ήταν στα δύο άκρα της τέχνης. Με έναν τρόπο, θα έλεγα ότι το κεντρικό συμπέρασμα της συλλογής, μελετώντας τη, ήταν ότι αυτό που ήθελε να κάνει ο Βορρές ήταν να καταγράψει με κάθε πιθανό τρόπο την τέχνη που παρήχθη σε αυτή την εποχή».

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Τα έργα τέχνης, όπως και η μόδα, αντικατοπτρίζουν την κοινωνικοπολιτική – εκτός από την καλλιτεχνική –  κατάσταση κάθε εποχής. Αποτελούν ιστορικά τεκμήρια, κυρίως όταν μιλάμε για τα έργα αυτής της περιόδου, όπου η Ελλάδα χτίζεται και διαλύεται, κοινωνικά, πολιτικά και καλλιτεχνικά, αρκετές φορές. «Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει μία εικαστική γλώσσα από το ’50 μέχρι το 2000. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές, γι’ αυτό επέλεξα και η έκθεση να μην έχει χρονολογική σειρά, ιστορική ακολουθία. Χωρίστηκε σε θεματικές. Με ενδιέφερε το ιστορικό πλαίσιο σε αυτή την πεντηκονταετία. Μιλάμε για ένα διάστημα ανασυγκρότησης της χώρας μετά τον Εμφύλιο, μιλάμε για τη Δικτατορία, μιλάμε για τη Μεταπολίτευση, το Κυπριακό, την ενοποίηση της Ευρώπης. Οπότε δόμησα την έκθεση και οργάνωσα τα έργα με βάση θεματικές που ουσιαστικά αποτυπώνουν τον κοινωνικό αντίκτυπο των πολιτικών και ιστορικών αλλαγών και, ταυτόχρονα, δείχνουν και διαφορετικές μορφές τέχνης» μου λέει η Εβίτα Τσοκαντά.

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Τα 65 έργα που συμπληρώνουν την έκθεση μπορεί να μην έχουν χρονολογική σειρά ή απαραίτητα φαινομενικά κοινά σημεία, όμως, όπως μου λέει η επιμελήτριά της, τα Αναδρομικά χωρίζονται σε κάποιες ξεκάθαρες κεντρικές ενότητες. Η έκθεση ξεκινάει με έργα που προσδίδουν μία αγωνία, έναν σκεπτικισμό και έναν κλονισμό απέναντι στην εμπιστοσύνη. Από αποτυπώσεις θεάτρου που υπονοούν πως αυτό που ζούμε μάλλον δεν είναι αλήθεια μέχρι τη σωματικότητα, την αναπαράσταση του εαυτού από τη «Γενιά του ’30», φερ’ ειπείν, μέχρι έργα του Στάθη Λογοθέτη, αφαίρεση και πειραματισμούς, αλλά και καλλιτέχνες που δεν έχουν μία μουσειακή παρουσία, όπως η Γαβριέλλα Σίμωση.

Το δεύτερο κομμάτι της έκθεσης, που συνδέεται με το σώμα, είναι οι έμφυλες ταυτότητες, γιατί, όπως μου λέει η Εβίτα, «να θυμηθούμε ότι το ’52 είναι η πρώτη φορά που ψηφίζεται το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις γυναίκες και το ’75 καθιερώνεται η ισότητα των φύλων». Υπάρχουν αποτυπώσεις έργων που αναπαράγουν κάποια στερεότυπα και άλλα και έργα που σπρώχνουν λίγο τις αντιλήψεις.

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Η επόμενη κατηγορία είναι η σχέση του ανθρώπου με τη μηχανή, με μία σύνδεση με τις ανησυχίες που έχουμε σήμερα. Όπως τώρα, έτσι και τότε υπήρχαν οι ανησυχίες για το κατά πόσο οι μηχανές θα επιβληθούν στην ανθρώπινη φύση, και αυτό είναι κάτι που αποτυπώνεται στα έργα της έκθεσης. Στον αντίποδα αυτού, υπάρχουν έργα που ασχολούνται με απτά υλικά και χειροτεχνία, τα οποία αποδίδουν τη μοναδικότητα του καλλιτέχνη σε σχέση με τη «μηχανή».

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Λίγο πριν το τέλος, υπάρχουν έργα που συνδέουν την πόλη με τη φύση, την αστικοποίηση, την αντιπαροχή. Υπάρχουν κάποιες νοσταλγικές αποτυπώσεις της φύσης, αλλά ταυτόχρονα και κάποια έργα που δείχνουν πως το αστικό τοπίο έχει προβλήματα, όπως το νέφος και η έξαρση των πυρκαγιών τη δεκαετία του ’80. Κλείνοντας, τα έργα που έχει επιλέξει η Εβίτα τα έχει ομαδοποιήσει στην ενότητα “δημόσια σφαίρα”, η οποία αφορά την άλλη πλευρά της μετανάστευσης προς το εξωτερικό για οικονομικούς λόγους, αλλά και την αυτοεξορία καλλιτεχνών εξαιτίας της κακής πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα.

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Όσο λοιπόν τα Αναδρομικά συνεχίζουν την πορεία τους μέχρι τον Απρίλιο του επόμενου έτους, όλος ο υπόλοιπος χώρος του μουσείου αναγεννιέται συνεχώς. Είτε αυτό γίνεται με το The 365 Project, σε επιμέλεια της Όλγας Δανιηλοπούλου, όπου κάθε δύο μήνες θα καλείται ένας/μία καλλιτέχνης να παρουσιάσει, ανάμεσα στα έργα της Πινακοθήκης του μουσείου, ένα καινούργιο έργο, είτε μέσα από παράλληλες δράσεις που επιμελείται η Μυρτώ Λάβδα  – όπως καλλιτεχνικές φιλοξενίες (artist residencies), εκπαιδευτικά εργαστήρια για όλες τις ηλικίες, μουσικές εκδηλώσεις, περφόρμανς, προβολές αρχειακού οπτικοακουστικού υλικού από το Αρχείο της ΕΡΤ, ταινίες και ημερίδες -, το μουσείο επιχειρεί να ενεργοποιήσει εκ νέου το πολιτισμικό του απόθεμα και να λειτουργήσει ως ανοιχτός, ζωντανός τόπος συνάντησης, δημιουργίας και βιωματικής συμμετοχής.

@Andonis Kappas – Christina Styliara

Σε ένα συνολικό πλαίσιο, ο χώρος του Μουσείου Βορρέ σίγουρα μάς χωράει όλους και είναι διπλά σημαντικό όταν οι άνθρωποι που επιμελούνται τις λειτουργίες του προσπαθούν μόνιμα να δημιουργήσουν εκ νέου χώρο γι’ αυτό. Όταν ρώτησα την Εβίτα Τσοκάντα τι ήταν εκείνο που την προσέλκυσε περισσότερο ή την εντυπωσίασε περισσότερο στη συλλογή, αλλά και στο ίδιο το μουσείο, εκείνη μου λέει: «Για μένα το σημαντικότερο είναι πως εδώ υπάρχει αυτό το μεγάλο εύρος. Στη συλλογή υπάρχουν έργα παραστατικά, αφαιρετικά αλλά και εννοιολογικά, και αυτό δείχνει πως αυτή την πεντηκονταετία παράγονται όλα αυτά τα έργα ταυτόχρονα και παράλληλα, πολύ συχνά και ερήμην το ένα του άλλου. Έχει ενδιαφέρον γιατί ακόμα και σήμερα, στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει επαφή και επικοινωνία ανάμεσα σε σκηνές των εικαστικών, κάπως είμαστε όλοι απομονωμένοι μεταξύ μας, σε μία ξεχωριστή φούσκα — και είναι και πολύ σπάνιο να μπορέσεις να τα δεις όλα μαζί». Αυτή η σύμπτυξη των διαφορετικών πτυχών της τέχνης, όχι σε ξεχωριστά πλαίσια αλλά ως μέρος ενός και μοναδικού συνόλου, κάνει το Μουσείο Βορρέ μοναδικό και σίγουρα ελκυστικό για μία ολοήμερη επίσκεψη γεμάτη τέχνη, καθαρό αέρα και παγωμένο κρασί.

Tocafé του Μουσείου Βορρέ είναι ανοιχτό καθε Τρίτη, Πέμπτη & Παρασκευή: 16:00 – 01:00 και κάθε Σάββατο & Κυριακή: 10:00 – 16:00 @Andonis Kappas – Christina Styliara