ΔΕΥΤΕΡΑ
04
ΜΑΪΟΥ
Πλεξούδες στους κροτάφους. Εβένινα, μακριά μαλλιά έως τη μέση. Κόκκινο κραγιόν στα χείλη. Ένα σμήνος από γυναίκες Ρομά, όμορφες και λαμπερές, παρά τα καθημερινά τους ρούχα, εισβάλλουν στην αίθουσα εκδηλώσεων των γυναικείων Φυλακών Θήβας. «Τσιγγάνες θέλουν να τις αποκαλούμε», λέει η χορεύτρια και χορογράφος Κατερίνα Σπυροπούλου που, μαζί με τη συνάδελφό της Μαργαρίτα Τρίκκα, έχουν περάσει ένα χρόνο εργαστηριακών συναντήσεων με αυτές τις γυναίκες στο πλαίσιο των Εκπαιδευτικών και Κοινωνικών Δράσεων της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Και που κορυφώνεται, αυτό το ζεστό απόγευμα, στην παρουσίαση της παράστασης «Δεσμοφοριάζουσες».
Τι αν οι περισσότερες από αυτές τις γυναίκες δεν είχαν ιδέα τι σημαίνει θέατρο; Τι κι αν, μέχρι πρότινος, ως χορό αναγνώριζαν μόνο το τσιφτετέλι; Σήμερα, έχουν συνθέσει σύντομα χορικά με λόγο και κίνηση, γεννημένα από τα δικά τους βιώματα και εμπειρίες, εντός κι εκτός φυλακής. Ένα τσιγγάνικο μοιρολόϊ γίνεται ο κομμός. Η είσοδος του Αγγελιαφόρου φέρνει στο στόμα τους τη φράση «δεν ζητάμε λύπηση, ζητάμε να σταθούμε όρθιες».
Η αναπαράσταση εμφάνισης του Τειρεσία τις βρίσκει με κλειστά μάτια να κινούνται υπό τον ήχο του «Εντερλέζι», της θρηνητικής σύνθεσης που έχουμε συνδέσει με τον «Καιρό των τσιγγάνων». Και λίγο πριν την έξοδο, ελευθερώνουν τα σώματα τους σε όσα εκείνες νιώθουν ως χορό: «Γίνε σίδερο και βράχος, μην σε πάρει από κάτω», τραγουδούν με μια φωνή, καθώς η φωνή του Στράτου Διονυσίου δυναμώνει στο γνωστό λαϊκό άσμα «Ο λαός τραγούδι θέλει». Κι εκεί, μέσα σ’ αυτό το αυτοσχέδιο, αναπάντεχο γλέντι ενώνονται με τη χορωδία του Πολυφωνικού Εργαστηρίου «Ροδιά» και τελικά με το κοινό σ’ ένα χορό ελευθερίας, από τις σπάνιες στιγμές που μπορούν να ζήσουν μέσα στη φυλακή.
Υπόκλιση για το κοινό της παράστασης.
«Αυτός ο χορός είναι για την κοινωνία», σε έχει προϊδεάσει η Κατερίνα Σπυροπούλου – καθώς έχει προηγηθεί η παρουσίαση της παράστασης για τις συγκρατούμενες τους. Κι όπου κοινωνία τα βλέμματα εκείνων που ήρθαν «απ’εξω» και «έξω» θα επιστρέψουν· εκεί όπου διψούν να γυρίσουν και οι ίδιες οι «Δεσμοφοριάζουσες». Σήμερα, την κοινωνία εκπροσωπούν, εκτός από ανθρώπους της ΕΛΣ και δημοσιογράφους, διεθνείς καλλιτέχνες όπως ο σκηνοθέτης Γιώργος Λάνθιμος, η ηθοποιός Αριάν Λαμπέντ, ο σεναριογράφος Ευθύμης Φιλίππου.
Ο Λάνθιμος δε, έχει παρακολουθήσει και φωτογραφίσει στιγμές από τη διαδικασία του εργαστηρίου, καθώς μια δική του φωτογραφία βρίσκεται στο εξώφυλλο του μίνι προγράμματος των “Δεσμοφοριαζουσών”.
Στο κοινό και δημιουργοί των παραστατικών τεχνών, όπως ο σκηνογράφος Λουκάς Μπάκας, η τραγουδοποιός Νεφέλη Φασούλη, οι μουσικοί Μιχάλης και Παντελής Καλογεράκης (aka Καλογεράκια). Ανάμεσα τους, μόνο η Λαμπέντ θα τολμήσει να ενωθεί στον εκστατικό χορό των γυναικών – μια δημιουργός που έχει ταυτιστεί με μια από τις πιο δυνατές φωνές στην Ευρώπη κατά της έμφυλης βίας.
Δυστυχώς, πολλές από τις κρατούμενες είναι θύματα της έμφυλης εγκληματικότητας, είτε οι ίδιες, είτε τα παιδιά τους. Κάποιες είναι κορίτσια που μόλις ενηλικιώθηκαν, άλλες μανάδες που μεγαλώνουν τα μωρά τους στα κελιά, κάποιες σε απεξάρτηση και όλες (μα όλες) γυναίκες με μια ιστορία κακοποίησης και αποκλεισμού να τις συνοδεύει.
Μια γεμάτη, με θεατές, αίθουσα για τις γυναίκες του Εργαστηρίου Χορού των Φυλακών Θήβας. Ανάμεσα τους ο σκηνοθέτης Γιώργος Λάνθιμος, η ηθοποιός Αριάν Λαμπέντ, ο σεναριογράφος Ευθύμης Φιλίππου.
Το φετινό, όπως και το περσινό, εργαστήριο χορού της ΕΛΣ αντλεί παρουσίες από τις γυναίκες που παρακολουθούν το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας· και εκεί η πλειοψηφία των αναλφάβητων είναι γυναίκες της τσιγγάνικης κοινότητας.
Είμαι Ρομά και δεν έχω τελειώσει το σχολείο, αλλά δεν ήταν επιλογή μου να μην πάω σχολείο, άλλοι αποφάσισαν για μένα· και τώρα σκέφτομαι ακόμα και να σπουδάσω, αλλιώς τι ευκαιρίες θα έχω
Έλλη, γυναίκα Ρομά, Φυλακές Θήβας
«Ξέρεις, είμαι Ρομά και δεν έχω τελειώσει το σχολείο», λέει σχεδόν απολογητικά η Έλλη, ένα 27χρονο κορίτσι που, μέχρι πριν λίγο, πετούσε πάνω στη σκηνή. «Αλλά δεν ήταν επιλογή μου να μην πάω σχολείο, άλλοι αποφάσισαν για μένα· και τώρα σκέφτομαι ακόμα και να σπουδάσω, αλλιώς τι ευκαιρίες θα έχω; Απλώς θέλω να αποφυλακιστώ για να συνεχίσω», εξηγεί. Κρατούμενη από το 2024, εκτός από ταλέντο στο χορό, έχει στο μακιγιάζ και στην κομμωτική απ’ όπου και θέλει να πάρει το πρώτο της πτυχίο. Καθώς έχει σηκώσει τα μαλλιά της ψηλά, αναψοκοκκινισμένη από το χορό, λέει πως «σήμερα έφτιαξα μια όμορφη στιγμή και μια καλή ανάμνηση για το μέλλον. Αλλά και όλο τον χρόνο που πέρασε, μέσα στην ομάδα, ξέφυγα από την κουλτούρα της φυλακής, κάνοντας κάτι καλό για μένα».
Με ευτελή υλικά, όπως συνθετικά πανιά δημιούργησαν αγκαλιές για να υποδεχθούν μωρά κι έπειτα ευμεγέθη μαντήλια που ανέμιζαν χορεύοντας.
Η Αυγούστα είναι μεγαλύτερη της Έλλης. Χόρεψε κι αυτή με την ψυχή της. Στη Θεσσαλονίκη, απ’ όπου κατάγεται την περιμένουν παιδιά κι εγγόνια – αν και μόλις 38 ετών.
Όταν ξεκίνησα στην ομάδα δεν ήξερα τι είναι η Λυρική. Και για να λέμε την αλήθεια, ούτε και τώρα ξέρω. Αλλά θέλω να πάω σε ένα θέατρο, γιατί όχι να δω όπερα στη Λυρική για πρώτη φορά στη ζωή μου
Αυγούστα, γυναίκα Ρομά, Φυλακές Θήβας
«Όταν ξεκίνησα στην ομάδα δεν ήξερα τι είναι η Λυρική. Και για να λέμε την αλήθεια, ούτε και τώρα ξέρω. Αλλά θέλω να πάω σε ένα θέατρο, γιατί όχι να δω όπερα στη Λυρική για πρώτη φορά στη ζωή μου», ομολογεί με πλατύ χαμόγελο. Η Αυγούστα έζησε την εμπειρία του εργαστηρίου ως κάθαρση. Όχι μόνο για να εμπλουτίσει τη ρουτίνα της φυλακής, αλλά «γιατί ταξίδεψα σε μέρη άγνωστα και πήρα κουράγιο. Πίστεψα ότι αξίζει να παλέψω για κάτι καλύτερο, πήρα δύναμη και μπορώ να πω ότι, για πρώτη φορά στη ζωή μου, νιώθω καλά με τον εαυτό μου και το σώμα μου».
Οι χορογράφοι και υπεύθυνες του εργαστηρίου χορού της ΕΛΣ (από δεξιά) Μαργαρίτα Τρίκκα και Κατερίνα Σπυροπούλου.
Είναι η 10η χρονιά που οι γυναίκες των Φυλακών Θήβας συμμετέχουν στο εργαστήριο Χορού της ΕΛΣ. Η Κατερίνα Σπυροπούλου είναι πολύ εξοικειωμένη με αυτή την ευάλωτη ομάδα, καθώς για τον ίδιο λόγο πρωτομπήκε στη γυναικεία πτέρυγα του Κορυδαλλού – τότε με τη χορογράφο Χαρά Κότσαλη. Κι όταν η Λυρική Σκηνή αγκάλιασε την ιδέα τους, καθιερώθηκε ως ένας θεσμός που, κάθε χρόνο, κορυφώνεται σε μια παρουσίαση παράστασης.
«Ανάμεσα σε αυτές τις γυναίκες υπάρχουν πολύ δύσκολα περιστατικά. Άλλες σε σοβαρή αγωγή, άλλες καρκινοπαθείς, άλλες μωρομάνες ή ανήλικες. Για τον δικό τους λόγο, η καθεμιά είναι μαχήτρια κι αυτό μας συγκινεί. Προσπαθούμε να δημιουργήσουμε γι’ αυτές ένα ασφαλές περιβάλλον μέσα στον εγκλεισμό. Βασικός μας στόχος είναι να φτιάξουμε μια ομάδα που να αποτελεί για όλες δέσμευση. Να καταλάβουν ότι μέσα στο πρόγραμμα θα ζουν ενωμένες και δυνατές κι αυτό είναι κάτι που μπορούν να κρατήσουν επιστρέφοντας στα κελιά. Να ξέρουν ότι εδώ θα κλάψουμε, θα γελάσουμε, θα ιδρώσουμε, θα μοιραστούμε προσωπικά μας ζητήματα», εξηγεί η χορογράφος, έχοντας αφιερώσει σε επτά μήνες 20 συναντήσεις με τις συμμετέχουσες στο εργαστήρι.
Η φετινή ιδέα άντλησε από τη θεματική του Χορού του αρχαίου δράματος, της τραγωδίας όσο και της κωμωδίας, ζητώντας από τις γυναίκες να ‘σχολιάσουν’ όσα μάθαιναν με δικά τους κείμενα, με δικά τους χορευτικά σόλο, ακόμα και με στιχάκια που οι ίδιες σκάρωναν. «Μέρες καλοσυνάτες. Να μη θυμάμαι τις παλιές με βάσανα γεμάτες»: ρίμες σαν κι αυτή που άνοιξε την παράσταση με την ερμηνεία της Μαλαματής κατατέθηκαν στις «Δεσμοφοριάζουσες» αφού, όπως τονίζει η Σπυροπούλου «δεν επιδιώκουμε κάποια καλλιτεχνική υπεραξία από μια τέτοια παράσταση. Ασφαλώς και κινούμαστε στη λογική της δημιουργίας, του συντονισμού, του ομαδικού πνεύματος, αλλά ταυτόχρονα μας ενδιαφέρει πολύ να αλληλεπιδράσουμε με τον πλούτο και τα βάσανα που κουβαλούν αυτές οι γυναίκες, για να το χαρούν στ’ αλήθεια».
Βασικός μας στόχος είναι να φτιάξουμε μια ομάδα που να αποτελεί για όλες δέσμευση. Να καταλάβουν ότι μέσα στο πρόγραμμα θα ζουν ενωμένες και δυνατές κι αυτό είναι κάτι που μπορούν να κρατήσουν επιστρέφοντας στα κελιά
Κατερίνα Σπυροπούλου, χορογράφος ΕΛΣ
Η Βασιλική συμμετέχει για δεύτερη φορά στο εργαστήρι Χορού πράγμα που σημαίνει πως διανύει το δεύτερο χρόνο της ποινής της. Θέλει διακαώς να εκδικαστεί η υπόθεση της και να αποφυλακιστεί και να γυρίσει κοντά στα παιδιά της· εντούτοις δηλώνει «πολύ ευτυχισμένη αφού οι δασκάλες μας, μας σεβάστηκαν γι’ αυτό που είμαστε», τονίζει.
Ερμηνεύτριες του χορωδία του Πολυφωνικού Εργαστηρίου «Ροδιά» που συμμετείχαν στις “Δεσμοφοριάζουσες”.
Κρατούμενες που έμειναν για χρόνια στο κατάστημα της Θήβας συμμετείχαν κάθε χρόνο στο εργαστήριο. Μια από αυτές – την οποία και είχα γνωρίσει στην παράσταση του 2018 με τίτλο «Δέκα επί Θήβας» – αποφυλακίστηκε μόλις πέρυσι· και όλο αυτό το διάστημα συμμετείχε αδιάκοπα στο εργαστήριο της ΕΛΣ. Δεν είναι τυχαίο. Η Κατερίνα Σπυροπούλου έχει δει πραγματικές μεταμορφώσεις σε κάποιες από τις περιπτώσεις των συμμετεχουσών.
«Υπήρξαν γυναίκες σε πλήρη παραίτηση ή άτομα που δρούσαν εκτός ορίων. Κι όμως, είδαμε τεράστια διαφορά μέσα σε ένα χρόνο, η εξέλιξη τους ήταν τρομερή. Κατάλαβαν πως έχουν ευθύνη για να γεννηθεί κάτι όμορφο, κάτι καλό μέσα από την καλλιτεχνική διαδικασία και άρχισαν να δημιουργούν δεσμούς με τις υπόλοιπες γυναίκες της ομάδας, συνειδητοποιώντας πως έστω και μια να λείπει, δεν θα είναι το ίδιο». Υπήρξαν και οι μεγάλες εξαιρέσεις: αποφυλακισθείσες για τις οποίες ο χορός άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο στη ζωή τους και δεν τον εγκατέλειψαν, ούτε όταν προσπάθησαν να επανενταχθούν στην κοινωνία.
Επιδοκιμαστικκό χειροκρότημα και από τους συνεργάτες τραγουδιστές της παράστασης.
Κοινωνία: εμείς, οι θεατές των «Δεσμοφοριαζουσών» – έστω για μια ώρα. Η κοινωνία που παρατηρεί και μπορεί να διακρίνει πως, πίσω από τις παραβάσεις και τα ποινικά αδικήματα, υπάρχουν άνθρωποι που αναζητούν μια δεύτερη ευκαιρία στη ζωή. Η Θεοδώρα Κοπελάκη, μια από τις τραγουδίστριες της Πολυφωνικής Χορωδίας «Ροδιά», σημειώνει πως, στη δική της συνείδηση, «αυτές οι γυναίκες μας υπενθυμίζουν να μην ξεχνάμε πως υπάρχει κι αυτός ο κόσμος κι αυτός ο πόνος».
Πράγματι, μέσα στην παράσταση τις ακούς να επαναλαμβάνουν: «φοβάμαι, θυμώνω, αγάπη, χαρά». Συναισθήματα που, άναρχα, φιλτράρονται από ευάλωτους ψυχισμούς και ζητούν ν’ ακουστούν. Έστω να χαρούν. Όπως η νεαρή μάνα που ζήτησε από την Κατερίνα Σπυροπούλου να πάρει αγκαλιά το μωρό της, προκειμένου να μπορέσει να χορέψει κι εκείνη για λίγο.
