Μια βουτιά στο «Πνευματικό Πεδίο» του Θεόδωρου Στάμου

Μπροστά στα έργα του Θεόδωρου Στάμου δύσκολα αναζητάς ερμηνείες. Τα χρώματα, οι ορίζοντες και οι λεπτές χαράξεις σε καλούν κυρίως να σταθείς, να παρατηρήσεις και να νιώσεις. Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη δύναμη της έκθεσης Θεόδωρος Στάμος: Πνευματικό πεδίο που εγκαινιάζεται σήμερα 11 Ιουνίου (εγκαίνια στις 19:00) στη Roma Gallery,  σε επιμέλεια της Άλιας Τσαγκάρη και του Ηριδανού Τσιριγκούλη.

Περπατώντας ανάμεσα στα έργα του Θεόδωρου Στάμου, ενός από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της πρώτης γενιάς του Αμερικανικού Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού, γίνεται γρήγορα φανερό ότι η αφαίρεση, για τον ίδιο, δεν ήταν ποτέ μια ψυχρή άσκηση φόρμας. Ήταν ένας τρόπος να μιλήσει για τη φύση, τη μνήμη, το φως και τελικά για κάτι βαθύτερα πνευματικό.

Infinity Field, Lefkada Series, 1980, acrylic on paper, 77 × 57 cm Ατέρμονο πεδίο, Σειρά Λευκάδα, 1980, ακρυλικό σε χαρτί, 77 × 57 εκ.

Γεννημένος στο Μανχάταν από Έλληνες γονείς με καταγωγή από τη Λευκάδα και τη Σπάρτη, ο Στάμος βρέθηκε από νωρίς στον πυρήνα μιας καλλιτεχνικής επανάστασης, δίπλα σε μορφές όπως ο Mark Rothko, ο Barnett Newman και ο Jackson Pollock. Η παρουσία του εκεί μόνο δευτερεύουσα δεν ήταν. Το 1950, όταν το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης απέκλεισε τους εκπροσώπους της πρωτοποριακής αφαίρεσης από μια μεγάλη έκθεση, ο Στάμος ήταν ανάμεσα στους 18 καλλιτέχνες που αντέδρασαν δημόσια.

The Irascibles, 1950

Η ιστορική φωτογραφία των περίφημων «Irascibles» που ακολούθησε για το περιοδικό Life θεωρείται μέχρι σήμερα το εμβληματικό στιγμιότυπο γέννησης του Αφηρημένου Εξπρεσιονισμού. Ο νεότερος της ομάδας, στέκεται στην πρώτη σειρά απέναντι από τον στενό του φίλο Rothko, διεκδικώντας ήδη τη θέση του ανάμεσα στις σημαντικότερες μορφές του κινήματος. Μια λεπτομέρεια που ειπώθηκε κατά την ξενάγησή μας -και αποκαλύπτει κάτι από τον χαρακτήρα του – είναι πως, ενώ οι περισσότεροι καλλιτέχνες της φωτογραφίας εμφανίστηκαν με αυστηρά κοστούμια, ο Στάμος επέλεξε να φορέσει τα καθημερινά του ρούχα, σαν να μην είχε τίποτα να αποδείξει για τη θέση του στην ιστορία της τέχνης.

Ωστόσο, η δική του πορεία ακολούθησε έναν ξεχωριστό δρόμο: η φύση δεν υπήρξε απλώς πηγή έμπνευσης, αλλά ένα κοσμολογικό πεδίο αναζήτησης, ένας τρόπος να κατανοήσει τον κόσμο και τη θέση του μέσα σε αυτόν. Η έκθεση που φιλοξενείται στη γκαλερί του Κολωνακίου (και θα έχετε την ευκαιρία να επισκεφθείτε έως τις 4 Ιουλίου) συγκεντρώνει 16 έργα της όψιμης περιόδου του (1970-1993), προερχόμενα από τη σειρά «Ατέρμονα Πεδία», ίσως το πιο ολοκληρωμένο κεφάλαιο της δημιουργίας του.

Εδώ οι τόποι που τον σημάδεψαν –η Λευκάδα, η Ιερουσαλήμ, το Τορίνο– δεν εμφανίζονται ως τοπία. Μεταμορφώνονται σε εκτεταμένα χρωματικά πεδία, σε ορίζοντες, σε λεπτές ρωγμές και ίχνη που θυμίζουν άλλοτε αρχαϊκή γραφή και άλλοτε φυσικά φαινόμενα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Στάμος διατηρούσε σε όλη τη ζωή του έντονο ενδιαφέρον για τη βιολογία, την ορυκτολογία και τις πρώιμες μορφές ζωής, στοιχεία που πολλοί ιστορικοί τέχνης αναγνωρίζουν ακόμη και στα ύστερα έργα του. Τα χαρακτηριστικά «ιερογραφήματά» του, μια προσωπική σχεδόν μυστικιστική γλώσσα συμβόλων και σημαδιών, διατρέχουν διακριτικά αυτές τις συνθέσεις και ενισχύουν τον πνευματικό χαρακτήρα τους.

Infinity Field, Lefkada Series Moiroloi for C. D. Friedrich, 1980-1, acrylic on paper, 77 × 57 cm Ατέρμονο πεδίο, Σειρά Λευκάδα για τον C. D. Friedrich, 1980-1, ακρυλικό σε χαρτί, 77 × 57 εκ.

Την ίδια στιγμή, τα βαθιά μπλε, τα κόκκινα, τα ιώδη και τα ίντιγκο χρώματα δημιουργούν έναν χώρο σχεδόν διαλογιστικό, όπου η εμπειρία της θέασης γίνεται προσωπική υπόθεση. Στεκόμενος απέναντι στα έργα, καταλαβαίνεις γιατί πολλοί συγκρίνουν την εμπειρία τους με εκείνη που προκαλούν οι πίνακες του Rothko: οι επιφάνειες μοιάζουν να πάλλονται, να αποκτούν βάθος και να μεταβάλλονται όσο τις παρατηρείς.

Infinity Field, Jerusalem Series #VI, 1984, acrylic on paper, 77,4 × 56,7 cm Ατέρμονο πεδίο, Σειρά Ιερουσαλήμ #VI, 1984, ακρυλικό σε χαρτί, 77,4 × 56,7 εκ.

Ίσως γι’ αυτό η έκθεση λειτουργεί και ως μια καλή αφορμή να γνωρίσει κανείς έναν καλλιτέχνη που, παρότι τα έργα του βρίσκονται σήμερα σε κορυφαία μουσεία όπως το MoMA και το Guggenheim, παραμένει λιγότερο γνωστός στο ελληνικό κοινό απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Και ταυτόχρονα να ανακαλύψει πώς ένας ζωγράφος με βαθιές ελληνικές ρίζες κατάφερε να μετατρέψει το φως, το τοπίο και τη φύση σε ένα ανοιχτό, ατέρμονο πνευματικό πεδίο.