Μαρία Παπαφωτίου: Το θέατρο όλα τα συγχωρεί και όλα τα επιτρέπει

Ο Χριστόφορος Χριστοφής επιστρέφει με μια ιλαροτραγωδία που κοιτάζει τον Ιωσήφ Στάλιν όχι μέσα από τα μεγάλα γεγονότα της Ιστορίας, αλλά από τις ρωγμές της ανθρώπινης ύπαρξης. Στο νέο του έργο, «Ο Τύραννος και η κόρη», η ζωή του σοβιετικού ηγέτη φωτίζεται από τις φωνές των παιδιών του, του συγγραφέα Ίλια Έρενμπουργκ και ενός φαντασιακού πλάσματος, δημιουργώντας ένα υβρίδιο μεταξύ υπαρξιακού παραμυθιού και αιχμηρής πολιτικής σάτιρας. Η αφήγηση κινείται σε μια λεπτή γραμμή: από τη σκιά της Ιστορίας στο εκτεθειμένο πρόσωπο του ανθρώπου πίσω από τον μύθο.

Στο κέντρο αυτής της σκηνικής ανατομίας βρίσκεται η Σβετλάνα – η κόρη ενός πατέρα-σύμβολου και ταυτόχρονα ενός πατέρα-φάντασμα. Μια γυναίκα που έζησε μέσα στη σύγκρουση, στη φυγή, στη μοναξιά του να απορρίπτεις αυτό που σε διαμόρφωσε. Πριν το έργο σηκώσει αυλαία στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (για λίγες μόνο παραστάσεις), κάναμε μία κουβέντα με τη Μαρία Παπαφωτίου, που την ενσαρκώνει. Και εκείνη δεν μιλά για μια ιστορική φιγούρα αλλά για έναν άνθρωπο που κουβαλά τον πόνο του σιωπηλά, για την εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στο τραύμα και τη λύτρωση, για τη διαρκή πάλη μας με τις ρίζες που –όσο κι αν θέλουμε– δεν κόβονται ποτέ εντελώς.

Είναι η τέταρτη συνεχόμενη συνεργασία μας και νιώθω πως πάντα θα του λέω ‘ναι’. Έχουμε μεταφυσικό δέσιμο από την πρώτη μας γνωριμία σε ένα μικρό καφέ της Μητροπόλεως. Πάντοτε το πλαίσιο της δουλειάς μας με τον Χριστόφορο είναι απολύτως φροντιστικό και τιμητικό και είμαι τόσο ευγνώμων γι’ αυτό. Αισθάνομαι την ευγενική του καθοδήγηση και τον άπλετο χώρο ελευθερίας που μου προσφέρει σαν δώρα κάθε φορά και πιο ενισχυμένα. Επίσης μου αρέσει ούτως ή άλλως πολύ να δουλεύω ξανά και ξανά με ανθρώπους που έχω αγαπήσει. Με ανακουφίζει και με κάνει όλο και πιο τολμηρή. Ο χρόνος, δηλαδή, που προστίθεται δεν με ρουτινιάζει, με απελευθερώνει.

Όσο περισσότερο μελετά κανείς την ιστορία τόσο περισσότερο κατανοεί πόσο κούφια είναι η πολιτική και υπαρξιακή συνείδηση χωρίς αυτήν.

Ουσιαστικά παρακολουθούμε την πολύπλοκη τελευταία περίοδο του ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης μέσα από τα μάτια των παιδιών του, του συγγραφέα Ίλια Έρενμπουργκ και του φαντασιακού πλάσματος Λιόλκα. Η δική μου αίσθηση είναι πως βυθιζόμαστε μέσα σε ένα υπαρξιακό παραμύθι με αιχμηρές ιστορικές αναφορές μελωμένες από καυστικό χιούμορ. Και αυτό είναι και το γοητευτικό. Η συνειδητοποίηση μιας αμφίσημης ενδεχομένως και αρκετά σκληρής αλήθειας του τι ιστορικά συνέβη και πώς επηρέασε το κάθε μας κύτταρο έως και σήμερα. Το υπαρξιακό και το ιστορικό δεν διαχωρίζονται στο μυαλό μου. Όσο περισσότερο μελετά κανείς την ιστορία τόσο περισσότερο κατανοεί πόσο κούφια είναι η πολιτική και υπαρξιακή συνείδηση χωρίς αυτήν.

Φαντάζομαι όπως και στη ζωή! Αρχικά μάς ξεβολεύει μέχρι να κατανοήσουμε τον κώδικα και στη συνέχεια μάς ελαφραίνει, μάς απενοχοποιεί από κάθε νόρμα. Προσωπικά το νιώθω πολύ έντονα αυτό · πως η ζωή ακροβατεί διαρκώς ανάμεσα στο βαθύ δράμα και στην αβάσταχτη ελαφρότητα. Και αυτό με χαλαρώνει από το υπαρξιακό άγχος. Όταν το συναντώ στη δουλειά είναι μεγάλη μου χαρά. Και φυσικά εμπεριέχει και την τέλεια τρικλοποδιά: Ή που θα βρίσκεις την πολυπόθητη ισορροπία ή που θα εκτίθεσαι ανεπανόρθωτα. Και είναι και τα δύο σπουδαία βιώματα.

Νιώθω πως ειδικά σε σχέση με τον Στάλιν τα πράγματα περιπλέκονται ιστορικά. Ας πούμε, σκοτεινή φιγούρα για ποιόν; Σκοτεινότερη σε σχέση με ποιόν; Σκοτεινή για ποιους λόγους; Για τις μαζικές, εσωτερικές εκκαθαρίσεις; Οι οποίες δεν γίνονται από άλλους ακόμα και σήμερα χωρίς να παίρνουμε χαμπάρι; Τα βασανιστήρια, οι εκτελέσεις, η προπαγάνδα και η λογοκρισία φυσικά έδιναν και έπαιρναν στη Σοβιετική Ένωση αλλά σε καμία των περιπτώσεων δεν μπορούν να συγκριθούν με τη φονικότητα του ναζισμού. Ας μην ξεχνάμε πως η Ευρώπη του τότε -ίσως και του τώρα – δεν ήταν μια ήπειρος που παρασύρθηκε από κάποιους ψυχασθενείς δικτάτορες, αλλά μια ήπειρος που επέλεξε να εγκαταλείψει τη δημοκρατία. Η αναχαίτιση όλων αυτών οφείλεται εν πολλοίς στον Στάλιν. Το έργο προφανώς δεν τον ηρωποιεί, αντιθέτως, τον καυτηριάζει σε πολλά. Αν όμως συμφωνήσουμε πως ο κομμουνισμός είναι το ανώτερο κοινωνικό μοντέλο – με αποτυχία εφαρμογής -, θέλει πάντα ιδιαίτερη προσοχή η ολίσθηση στην αντικομμουνιστική προπαγάνδα και στην εύκολη ανάγνωση: τα εγκλήματα των ναζί και τα εγκλήματα του Στάλιν. Ο Χριστόφορος έχει το χάρισμα να καταπιάνεται με ιστορικές φιγούρες και να τις «κατεβάζει» στα ανθρώπινα επίπεδα, αφήνοντάς μας να τις δούμε με συμπάθεια και οίκτο. Το θέατρο όλα τα συγχωρεί και όλα τα επιτρέπει.

Η Μαρία Παπαφωτίου πρωταγωνιστεί στην ιλαροτραγωδία «Ο Τύραννος και η κόρη», ένα έργο που – όπως λέει και η ίδια – δεν ηρωποιεί τον Στάλιν, αλλά τον καυτηριάζει σε πολλά.

«Αγαπώ την Αμερική, τον Θεό και την μηλόπιτα», είχε πει, προσθέτοντας και το βαρυσήμαντο «σιχαίνομαι τον κομμουνισμό». Ό,τι χειρότερο δηλαδή θα μπορούσε να ακούσει ο πατέρας της από το ίδιο του το παιδί. Με αφορά πολύ αυτή η τάση των ανθρώπων να απαντήσουν στο τραύμα τους με ξεριζωμό. Γιατί αισθάνομαι πως είναι αδιανόητα πληγωτικό, μιας και είμαστε απολύτως προγραμματισμένοι να αγαπάμε τους γεννήτορές μας όποιοι και αν είναι αυτοί. Γνωρίζω τέτοιους ανθρώπους, που έχουν καταφύγει σε αυτό και με συγκινεί πολύ η πάντα παρούσα μελαγχολία στα μάτια τους. Κουβαλάνε έναν Σταυρό γεμάτο αγκάθια. Αποτασσόμενοι τους γονείς μας -αναπόφευκτο κάποιες φορές – ο αγώνας στη ζωή σκληραίνει σημαντικά. Η αποδοχή της πραγματικότητας, για να το πω και πρακτικά, μοιάζει μια ατελείωτη ανηφόρα.

Η Σβετλάνα είναι μια ηρωίδα που πονά με έναν εντελώς δυσανάγνωστο και παράξενο τρόπο. Αλλά πολύ αληθινό.

Ο πιο έντονος και παραλυτικός ανθρώπινος πόνος είναι τις περισσότερες φορές εντελώς προσωπικός και βουβός. Οι άνθρωποι βιώνουμε τις καταστάσεις που μας γονατίζουν πραγματικά σε σιωπή, το μοίρασμα μοιάζει ουτοπία. Μόνο από μεμονωμένες εξάρσεις μπορεί κάποιος να υποθέσει τι στ’ αλήθεια μας συμβαίνει. Όταν δηλαδή οι καταστάσεις οδηγούνται αναγκαστικά στο ψυχόδραμα, όταν τα επιμέρους συστήματα παλεύουν για τάξη και ισορροπία. Στο έργο, αυτό το στοιχείο φωτίζεται πολύ. Ένα κι ένα δεν κάνει πάντα δύο, δεν υπάρχει σωστό και λάθος, ηθικό και ανήθικο παρά μόνο άνθρωποι και σχέσεις που δε βρήκαν την φωνή τους, την ανάσα τους. Αυτή η ρευστότητα, η πολυπλοκότητα μάς ταράζει, μάς τρομάζει, μάς αποδιοργανώνει, αλλά μέσα από την παράσταση αυτή καταλαβαίνω καλύτερα από ποτέ τη χρησιμότητα, την αλήθεια και την παρουσία της στη δική μου ζωή. Η Σβετλάνα είναι μια ηρωίδα που πονά με έναν εντελώς δυσανάγνωστο και παράξενο τρόπο. Αλλά πολύ αληθινό.

Είμαι πολύ δεμένη με τους γονείς μου και έκανα πολύ καιρό να κατανοήσω τον εύλογο θυμό που έχουν όλα τα παιδιά με τη μητέρα και τον πατέρα τους. Έχει δυσκολία, πόνο και τραχύτητα να απορρίψεις κομμάτια του μεγαλώματός σου ή του τρόπου που πήρες αγάπη. Νιώθω πως σε όλη μας τη ζωή παλεύουμε με τα ορθά και τα στρεβλά της οικογένειάς μας. Δεν έχω ιδέα πώς μαλακώνει, πώς θεραπεύεται μέσα μας όλο αυτό. Πρόκειται για βαθύτατη σύγκρουση που προφανώς είναι και η πηγή των αγκυλώσεων σε κάθε μας σχέση. Χάρη στο έργο, προσωπικά, απελευθερώθηκα και λίγο παραπάνω στη συνειδητοποίηση του πόσο υπαρκτό ζήτημα συνεχίζει να είναι μέσα μου.

«Ο Χριστόφορος έχει το χάρισμα να καταπιάνεται με ιστορικές φιγούρες και να τις ‘κατεβάζει’ στα ανθρώπινα επίπεδα, αφήνοντάς μας να τις δούμε με συμπάθεια και οίκτο», λέει η ίδια για τη συνεργασία της με τον Χριστόφορο Χριστοφή.

Στη συγκεκριμένη παράσταση αλλά και σε κάθε έργο που πραγματεύεται τόσο πυρηνικά ζητήματα συναντιέται αυτή η απόχρωση. Προσωπικά διαλέγω τον κόσμο των αισθήσεων και όχι της ανάλυσης. Αποφεύγω δηλαδή συνειδητά να το ερμηνεύσω ορθολογικά και ακαδημαϊκά. Αφενός γιατί αισθάνομαι ανεπαρκής να το τολμήσω, αφετέρου γιατί ο άλλος δρόμος έχει για εμένα μεγαλύτερη ελευθερία. Προέκυψαν πολλά μικρά διαμάντια αποκαλύψεων στη σχέση μέσα από τις πρόβες και φυσικά δεν μπορώ να μην το συνδέσω με το ότι και ο Δημήτρης Πιατάς είναι και ο ίδιος μπαμπάς κοριτσιών. Αφεθήκαμε σε αυτό. Την παρατήρηση πάνω στο σκηνικό γεγονός. Και αυτός ο δρόμος δεν έχει τέλος. Ακόμα ερευνούμε.

Βαθιά μέσα μου πιστεύω πως όσο μεγάλος «μύθος» και αν είσαι, όσο μεγάλη και αν είναι η δημοφιλία σου, ή το κοινωνικό σου αποτύπωμα, η σχέση σου με το παιδί σου είναι κάτι άλλο. Που είτε σε αφορά είτε όχι. Το δράμα της συγκεκριμένης γυναίκας είναι η υποβαθμισμένη σημασία που εισέπραττε από εκείνον και που προφανώς της όξυνε και τις τάσεις φυγής της από κάθε τι δικό του. Αποτραβήχτηκε από ό,τι της θύμιζε τη μενταλιτέ του πατέρα της και σχεδόν ισοπέδωσε κάθε ιδεολογία γύρω από αυτόν. Κατά τη γνώμη μου υγιέστατη αντίδραση ενός παιδιού που ερχόταν πάντα δεύτερο στην προσοχή του γονιού του και εν προκειμένω και αρκετά επαναστατικό. Ασφυκτιούσε στη στενή συνθήκη να αποτελεί τη σκιά του πατέρα της και πέταξε μακριά.

Όσο και ένας άνθρωπος μπορεί να παραμένει απολύτως τυραννικός σε κάθε είδους σχέση μέσα στη ζωή του, ακόμα και αν κατά τους τύπους δεν έχει αυτόν τον τίτλο.

Το έργο αγγίζει τα δίπολα που ενυπάρχουν σε κάθε σύστημα. Τα ναι μεν αλλά. Ουσιαστικά την αδιανόητη πολυπλοκότητα και συνθετότητα της ύπαρξης. Κάτι που εμένα μου πήρε προσωπικά αρκετό καιρό να αποδεχτώ στη δική μου ζωή, ήταν η σχετικότητα του αξιακού κώδικα. Το γεγονός πως το καλό και το κακό δεν ορίζεται όσο συγκεκριμένα θα θέλαμε. Νιώθω πως το έργο κινείται πολύ γύρω από αυτές τις θεματικές με βασικό όπλο τα συχνά και ταχύτατα περάσματα από την κωμωδία και τη γελοιότητα στο δράμα και στον πόνο. Και έχει πολύ ενδιαφέρον και μεγάλο ψυχικό και διανοητικό άνοιγμα.

Θέλει πάντα ιδιαίτερη προσοχή η ολίσθηση στην αντικομμουνιστική προπαγάνδα.

Νομίζω αρχικά είναι θέμα φιζίκ. Κάπως ταιριάζω σ’ αυτό που έχουμε στο μυαλό μας σαν ηρωίδα εποχής. Ίσως σε δεύτερο χρόνο με έλκει ότι υπάρχει στο μυαλό μου πως όσο «βαρυσήμαντο» πρόσωπο κ αν είσαι ιστορικά, στη βαθιά σου ουσία διατρέχεσαι από τις απολύτως κοινές, απλές, ουσιώδεις ανθρώπινες αγωνίες. Σε πληγώνουν οι ίδιες διαψεύσεις, σε στέλνουν στον ουρανό τα ίδια θαύματα. Μια άτυπη κατάργηση δηλαδή των τάξεων, έστω και λίγο πλασματική, που καταφέρνουν αυτά τα έργα. Η μικρή υπενθύμιση του πόσο μοιάζουμε μεταξύ μας. Η σύνδεσή μας. Μια αφύπνιση που όλο το σύστημα γύρω μας προσπαθεί να καταπνίξει και να μάς κρατήσει διαχωρισμένους σε κάστες. Νομίζω με αυτά τα έργα μας δίνεται πραγματικά η ευκαιρία να κοιτάξουμε αληθινά στην ανθρώπινη ψυχή απομυθοποιώντας το περίβλημά της ή και καταργώντας το.

Η εξαφάνιση του «εγώ» της χωρίς δεύτερη σκέψη. Η ηρωίδα μου κάνει πίσω στις δικές της ζωογόνες, βαθύτατες επιθυμίες για το καλό του παιδιού της. Σε τέτοιο βαθμό δε, που μπορεί ακόμα και να θυσιάσει την παρουσία της στη ζωή του.. Πολεμάει με όλες της τις δυνάμεις για έναν άλλον άνθρωπο. Ακόμα και στην περίπτωση που είναι το παιδί σου δεν είμαι σίγουρη κατά πόσο οι άνθρωποι είμαστε όντως έτοιμοι να οπισθοχωρήσουμε αληθινά. Και αυτή το κάνει. Εμένα στη δική μου ζωή έχει συμβεί μόνο μια φορά και διαρκώς διαπραγματεύομαι αν είμαι ικανή να το στηρίξω μέχρι τέλους.