Η «Δευτέρα Παρουσία» του Κώστα Τσόκλη στο Μέγαρο

Μια έκρηξη; Μια πτώση; Ποιο να είναι, άραγε, το κρυμμένο νόημα της «Δευτέρας Παρουσίας» (2023), του μεγάλων διαστάσεων πίνακα του Κώστα Τσόκλη που από την Τρίτη 18 Φεβρουαρίου κοσμεί το φουαγιέ της αίθουσας Αλεξάνδρα Τριάντη, του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών;

Το έργο θα εκτίθεται για δύο περίπου μήνες σε έναν χώρο ελεύθερα προσβάσιμο από το κοινό, σε ένα πέρασμα από τη μία αίθουσα στην άλλη, καλώντας τον θεατή να σταθεί και να στοχαστεί, μέσα σε μια στιγμιαία μοναχικότητα, τον κόσμο που κατασκευάζει με το έργο του ο 96χρονος σήμερα καλλιτέχνης.

Το έργο μας καλεί «να ανοίξουμε τα μάτια μας και το Μέγαρο σε ορίζοντες και εικόνες» τόνισε κατά την παρουσίαση της «Δευτέρας Παρουσίας» ο πρόεδρος του Μεγάρου Μουσικής Νίκος Πιμπλής. Στη συνέχεια αναφέρθηκε στη μακρά συνεργασία του Μεγάρου με τον καλλιτέχνη, από το 2013, με την προβολή της ταινίας για την έκθεσή του στη Σπιναλόγκα, που συνεχίστηκε με τη μεγάλη έκθεση «Στοιχεία δημιουργίας πιθανών αριστουργημάτων», το 2015, μια έκθεση με 85 έργα, αφιερωμένη στα 85 του χρόνια, αλλά και τη «ζωντανή ζωγραφική» με την περφόρμανς «Tsoclis, Εμείς» του Athens Digital Art Festival, το 2018.

Τέλος, αφού ευχαρίστησε το Μουσείο Κώστα Τσόκλη στην Τήνο και την γκαλερί Artion για την παραχώρηση το έργου και την Ντόρα Καλαϊτζή για την παρουσίασή του συνεργασία με τον καλλιτέχνη, κατέληξε: «Είναι ακούραστος και εργατικός, οικουμενικός, ανθρωπιστής, μας συγκινεί και μας συνεπαίρνει και γι’ αυτό τον ευχαριστούμε».

Στη συνέχεια, η Άννα Καφέτση, σύμβουλος εικαστικών του Μεγάρου Μουσικής, προχώρησε σε μια απόπειρα ανάγνωσης ενός έργου με ιδιαίτερες δυσκολίες, θέτοντας μια σειρά από ερωτήματα. «Ο τίτλος δίνει τον τόνο για τις σημασίες που θα αναζητήσουμε σε κάθε έργο», είπε, «αφού με αυτόν εγκαθίσταται στο έργο ένα δίκτυο δυνητικών σχέσεων με κείμενα και έργα, αλλά κυρίως με τα έργα του ίδιου του καλλιτέχνη».

Αφού τόνισε ότι το θέμα της Τελικής Κρίσης, μετά την Αναγέννηση διαπερνά όλη την ιστορία της τέχνης (από τον Ιερώνυμο Μπος και τον Μικελάντζελο μέχρι τον Καντίνσκι), σημείωσε ότι στον πίνακα «μπορεί κανείς να αναγνωρίσει στοιχεία από όλες τις περιόδους του έργου του Τσόκλη, από τις πρώτες κατασκευές, πριν τη δεκαετία του 1970, με έργα σχεδόν μετέωρα, αλλά και μετά, στη μινιμαλιστική φάση, με τα λευκά με το λίγο κόκκινο, και όλα τα θρησκευτικά του έργα», αναφερόμενη ιδιαίτερα στην «πεντάδα των έργων με τα βιντεοπορτρέτα των εξανθρωπισμένων αγίων που μας έχει χαρίσει στο ΕΜΣΤ – μου επιτρέπετε ακόμη το “μας”», πρόσθεσε με νόημα.

Εστιάζοντας στον ίδιο τον πίνακα, η Άννα Καφέτση αναρωτήθηκε: «Τι είναι αυτό το έργο; Ένας λόγος περί το τέλους του κόσμου; Μια ονειροπόληση ενός εσχατολογικού παραδείσου; Υπάρχει άνοδος ή πτώση;» Αυτό που βλέπουμε, τόνισε, «είναι ένας διάχυτος μετεωρισμός, σχεδόν στατικότητα. Δεν ξέρουμε αν είναι μια παράσταση αυτών που πρόκειται να γίνουν στο μέλλον, μια καταστροφή του κόσμου, ή αν αναφέρεται στο τώρα, αν πρόκειται για μια εισβολή των εσχάτων στην ιστορία, στο εδώ και το τώρα». Και κατέληξε αναρωτώμενη: «Ποιο είναι το κρυμμένο νόημα αυτή της αλληγορίας; Μήπως είναι η ίδια η ζωγραφική;»

Άννα Καφέτση, Κώστας Τσόκλης

Τέλος, ο Κώστας Τσόκλης, στην αντιφώνησή του, απευθυνόμενος προς όσους είχαν συγκεντρωθεί προκειμένου να τον τιμήσουν, τόνισε: «Αισθάνθηκα χαρά, αισθάνθηκα ότι μπορώ να έχω μια επαφή μαζί σας, γιατί τα τελευταία χρόνια ζω ουσιαστικά μόνος μου και κάθε μέρα αμφιβάλλω αν αυτό που κάνω είναι χρήσιμο, αν έχει κάποιο λόγο, αν μπορεί να με φέρει και πάλι σε επαφή με τον κόσμο, τον οποίο άλλες φορές δεν κατάλαβα κι άλλες φορές τον επιθύμησα τόσο πολύ, που και μόνο με τη σκέψη αισθάνομαι τραυματισμένος. Μου λείπουν οι άνθρωποι, σωστότερα, μου λείπει ο άνθρωπος. Μου λείπουν δυο-τρεις φίλοι, οι οποίοι, δυστυχώς, με τα χρόνια χάθηκαν και με άφησαν να αντιπροσωπεύω παλιούς φίλους και εχθρούς. Είμαι εγώ ο ίδιος, λοιπόν, πια ο φίλος και ο εχθρός του εαυτού μου. Να, κάτι τέτοια πράγματα βάζεις στο μυαλό σου και μετά, μη έχοντας τίποτε άλλο να κάνεις, ασχολείσαι με την τέχνη».