Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου 2024: Γράμμα από μια επαγγελματία θεατή

Ανατρέχοντας στα αφιερώματα των προηγούμενων ετών, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου, έχουμε δώσει βήμα σε δεκάδες ανθρώπους του: Ηθοποιούς και σκηνοθέτες, επαγγελματίες πίσω και κάτω από τη σκηνή, σε προσωπικότητες της ελληνικής θεατρικής πραγματικότητας, σε δημιουργούς με ακτιβιστική και συνδικαλιστική δράση. Μόλις, πέρυσι, σε δασκάλους και φοιτητές δραματικών σχολών.

Στις παρυφές όσων συμβαίνουν στο θέατρο στέκονται και οι πολιτιστικοί συντάκτες που καλύπτουν τα της σκηνής· ή αλλιώς, οι επαγγελματίες θεατές. Ένα ενδιάμεσο είδος ανάμεσα στους επαγγελματίες της σκηνής και το κοινό. Δεν είναι, δεν είμαστε, απλοί, αλλά τακτικοί, (σε ένα βαθμό εμμονικοί) θεατές και, αυτονόητα, ασκημένοι. Και την ίδια ώρα, δεν είμαστε άνθρωποι του θεάτρου – μολονότι ξέρουμε πολλά γι’ αυτό, σαν να ζούσαμε εντός του.

Παρόλα αυτά, σπανίως ζητείται η γνώμη μας. Και δεν αναφέρομαι στα reviews και στις κριτικές θεάτρου. Τα τελευταία χρόνια αυτές γράφονται αφειδώς, αν όχι ανεξέλεγκτα: Από ειδήμονες θεατρολόγους (με γνωστικό αντικείμενο σπουδών το θέατρο και μόνο), από λιγότερο ή περισσότερο έμπειρους δημοσιογράφους του θεάτρου έως και ελάχιστα σχετικούς της δημοσιογραφίας, της γραφής, του θεάτρου (ή και τα τρία μαζί) εργαζόμενοι σε ελάχιστα ή καθόλου έγκυρα μέσα.

Σπανίως, λοιπόν, ζητείται η γνώμη μας – και όχι για το αν μας αρέσει ή όχι μια παράσταση. Αυτή η λειτουργία, ένθεν και εκείθεν, κινείται πλέον στη σφαίρα της προώθησης μιας παράστασης – προϊόντος. Εξάλλου, στην πορεία, κάποιοι από εμάς αποπροσανατολιζόμαστε από το στόχο: Έχουμε την ψευδαίσθηση πως μια ‘κακή’ κριτική «μπορεί να κατεβάσει την παράσταση» και να τονώσει το αυστηρό προφίλ του γράφοντα/γράφουσας. Όπως και ότι μια καλή κριτική (ειδικά αν η παράσταση δεν είναι όντως καλή) θα κανακέψει με τρυφερότητα τη δημιουργική ομάδα ώστε οι σχέσεις να μην διαταραχθούν (ενώ, φυσικά, η αλήθεια δεν θα ειπωθεί). Αν, τώρα, πρέπει να θίξουμε τις συμπεριφορές της ‘άλλης’ πλευράς, όπου δυσαρεστημένοι από ένα κείμενο καλλιτέχνες ή και θεσμικοί εκπρόσωποι έχουν χρησιμοποιήσει όλων των ειδών τις απειλές και προσβολές προς συντάκτες, αρχισυντάκτες, διευθυντές μέσων, οι ιστορίες θα πληθύνουν επικίνδυνα και η στόχευση αυτού του κειμένου θα εκτραπεί σε βαρύ κουτσομπολιό.

@Allie Reefer/Unsplash

Γιατί, σήμερα όπου το θέατρο συμβολικά γιορτάζει, ο στόχος οφείλει να είναι ουσιαστικός: Να ακουστούν περισσότερες φωνές με αληθινή έγνοια για τον τρόπο που γίνεται το θέατρο στην Ελλάδα. Σοβαρά τώρα, ας αναρωτηθούμε: Πόσες παραστάσεις – από τις εκατοντάδες που ανεβαίνουν στην πόλη – μας κινητοποιούν με τον τρόπο που περιέγραφε ο Πίτερ Μπρουκ; «Το δράμα είναι έκθεση, αντιπαράθεση και αντίθεση. Οδηγεί στην ανάλυση, την κατασκευή και την αναγνώριση και, εν τέλει, στην αφύπνιση της κατανόησης». Ας αναρωτηθούμε πόσες παραστάσεις σκεφτόμαστε όταν επιστρέψουμε σπίτι; Πόσες παραστάσεις σκεφτόμαστε για χρόνια; Πόσα έργα μας οδήγησαν να ψάξουμε περισσότερα για τους συγγραφείς, τις ιστορικές συγκυρίες μέσα στις οποίες γράφτηκαν; Πόσες θεματικές αποτύπωσαν τη ζωή όπως την καταλαβαίνουμε ή όπως θα θέλαμε να μαχόμαστε γι’ αυτήν; Πόσα κείμενα μας κινητοποίησαν συναισθηματικά;

Προσωπικά, ως επαγγελματίας θεατής (και, όπως όλοι οι ομοιοπαθείς, παρακολουθώ κατά μέσο όρο 100 παραστάσεις το χρόνο, το οποίο αντιστοιχεί στο 15% των παραστάσεων που ανεβαίνουν συνολικά) ομολογώ πως, αναλογικά, είναι λίγες· πολύ λίγες.

@Eduardo Pastor/Unsplash

Κι αφού κανείς, παρόλα αυτά, δεν ζήτησε τη γνώμη μου – πέραν από το αν μου αρέσει ή όχι μια παράσταση, αν ήταν καλός ο ένας ή η δείνα ηθοποιός, αν θα βρουν ή δεν θα βρουν εισιτήρια επειδή είναι «sold out» – εκμεταλλεύομαι τη θέση του «επαγγελματία»: Οι άνθρωποι, το κοινό του θεάτρου και φυσικά οι επαγγελματίες θεατές χρειάζεται να ψαχουλέψουν κάτω από τη λεπτή επιφάνεια. Να ανακαλύψουν και τις, από κάτω, στοιβάδες. Να σκάψουν προς την αρχέγονη, τελετουργική αφορμή για συνάθροιση όπου κάτι συμβαίνει, αναμεταξύ τους και, πρωτίστως, μέσα τους. Να αφεθούν στις δονήσεις (όταν τους προσφέρονται) και να μην περιορίζονται μόνο στην αισθητική των πραγμάτων. Το θέατρο γιορτάζει πάντα, όταν το θυμάσαι για καιρό.