Βασίλης Βρεττός στο Μουσείο Μπενάκη: Φωτογραφίζοντας το ανείπωτο

Ο Βασίλης Βρεττός δεν βρισκόταν στο Μάτι τη μοιραία 23η Ιουλίου 2018. Γεννημένος και μεγαλωμένος στο κάποτε ειδυλλιακό προάστιο, έχασε φίλους και γνωστούς στη φονική πυρκαγιά εκείνης της μέρας. Και πολλοί άλλοι, με τους οποίους αντάλλασσε κάθε πρωί μια «καλημέρα», έχασαν τα σπίτια τους και όλα τους τα υπάρχοντα. Μια μικρή πολιτεία έζησε μέσα σε μια στιγμή το αδιανόητο, το ανείπωτο. Μετά την καταστροφή, εκείνοι που επέζησαν, κι ο Βρεττός μαζί τους, προσπαθούν να αρθρώσουν αυτό το ανείπωτο, να πενθήσουν γι’ αυτά που χάθηκαν, να ονειρευτούν ένα μέλλον για τον τόπο τους.

Δεν ήταν εύκολο. Ο Βασίλης Βρεττός αρχικά δεν ήθελε να φωτογραφίσει ό,τι άφησε πίσω της η φωτιά. «Ήμουν σοκαρισμένος και ήταν δύσκολο να αποστασιοποιηθώ», παραδέχεται. Σιγά-σιγά, με την παρότρυνση φίλων του και άλλων κατοίκων, αποφάσισε να σηκώσει τη φωτογραφική μηχανή και να αρχίζει να αποτυπώνει αλληλουχίες ερειπιώνων…

«Κάθε μέρα γύριζα σπίτι άρρωστος», λέει. «Ήταν σαν να ζούσα την καταστροφή χίλιες φορές». Για να αντέξει, αποφάσισε να εντάξει στο σχέδιό του φίλους και κατοίκους της περιοχής. Έτσι, σταδιακά, οι φωτογραφίες αυτές, που ένα μέρος τους παρουσιάζεται στην έκθεση «23.07.2018» στο Μουσείο Μπενάκη, έγιναν ένα κοινοτικό εγχείρημα, μια συλλογική ελεγεία, που μέσα από την έκθεσή της στοχεύει στην ενδυνάμωση των πυρόπληκτων, αλλά και στην ενίσχυσή τους, καθώς όλα τα έσοδα θα διατεθούν γι’ αυτό το σκοπό.

Το χρώμα που κυριαρχεί στις έγχρωμες φωτογραφίες του Βρεττού είναι το μαύρο. Δεν θα μπορούσε να είναι αλλιώς, καθώς επέλεξε να αφηγηθεί την καταστροφή «ζουμάροντας» από το μακρινό (το καμένο δάσος, οι μαυρισμένοι τοίχοι των σπιτιών χωρίς στέγη) στο εγγύτερο (το εσωτερικό σπιτιών σπαρμένο κομμάτια και θρύψαλα, ανάμεσα στα οποία διατηρείται, από τύχη, κάτι όρθιο και, τέλος στο κοντινό, φωτογραφίζοντας τα πρόσωπα εκείνων που επέζησαν από την καταστροφή.

Αυτή η τελευταία ενότητα, ίσως η πιο δυνατή, καταφέρνει να αποτυπώσει τα συναισθήματα των ανθρώπων: την απόγνωση, τον θυμό, την απαντοχή, την ελπίδα. Είναι οι μόνες φωτογραφίες που έχουν λεζάντες, με το όνομα του εικονιζόμενου και τα λίγα λόγια που εμπιστεύθηκαν στον φωτογράφο. Είναι όμως και οι μόνες στις οποίες απεικονίζεται η ανθρώπινη παρουσία, έλλειψη που εντείνει το αβάσταχτο συναισθηματικό βάρος που μεταδίδουν στον θεατή οι υπόλοιπες φωτογραφίες.

Στην έκθεση, που «θυμίζει την Έρημη Χώρα του Έλιοτ», όπως τόνισε η επιμελήτριά της Ίρις Κρητικού, «δεν υπάρχει καμία διάθεση τυμβωρυχίας. Γι’ αυτό και τρόπος παρουσίασης των φωτογραφιών είναι τόσο απλός. Οι κάτοικοι στάθηκαν από την αρχή δίπλα στον Βρεττό», κάτι που επιβεβαίωσε και ο Δημήτρης Δημητρέλιας, από τη Συντονιστική Επιτροπή Κατοίκων, που χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «κατάθεση ψυχής» και «ένα λιθαράκι για να ξαναχτίσουμε τον παράδεισό μας».

Φωτογραφίες χωρίς τίποτε το κραυγαλέο, χωρίς καταγγελτική διάθεση, μονάχα με μια πένθιμη εικαστικότητα, που εντείνει η τοποθέτηση στις γωνίες της αίθουσας προθηκών με άμορφα αντικείμενα που έλιωσαν από τη φωτιά –ανάμεσά τους και δύο φωτογραφικές μηχανές– φέρνοντας στον νου κάποιες άλλες φωτογραφίες, τραβηγμένες στις 6 Αυγούστου 1945, στη Χιροσίμα…