Evia Film Project 5: Μπορεί το σινεμά να αλλάξει τον κόσμο;

«Αρρενωπότητα, βία και η εκδίκηση της φύσης». Αυτός ήταν ο τίτλος, ίσως της πιο ενδιαφέρουσας, ανοιχτής συζήτησης που έγινε φέτος στο 5ο Evia Film Project, στην πανέμορφη Βόρεια Εύβοια. Η πράσινη πρωτοβουλία του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης ξεκίνησε πριν από πέντε ολόκληρα χρόνια, με βασικό στόχο την υποστήριξη και ανάπτυξη των τοπικών επιχειρήσεων και των περιοχών που επλήγησαν από τις καταστροφικές πυρκαγιές στη Βόρεια Εύβοια το 2021. Ο τρίτος πόλος δράσεων του Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης έχει έναν λίγο πιο ρομαντικό χαρακτήρα, καθώς για περίπου μία εβδομάδα τον Ιούνιο, τα τελευταία πέντε χρόνια, η καρδιά του σινεμά χτυπά αποκλειστικά στην Αιδηψό, και στο «Σινέ Απόλλων» – το θερινό κινηματογράφο των Λουτρών, στη Λίμνη Ευβοίας, στη πλατεία του χωριού στις Ροβιές.

Το «Σινέ Απόλλων» στα Λουτρά Αιδιψού

Η φετινή διοργάνωση διαδραματίστηκε γύρω – και μέσα – από τον αθέατο και συναρπαστικό κόσμο του δάσους. Η απόλυτα ταιριαστή θεματική της 5ης διοργάνωσης του φεστιβάλ εξερεύνησε, μέσω των ταινιών, των masterclasses και των ανοιχτών συζητήσεών, τη ζωή μέσα σε αυτό το άγριο και πανέμορφο πράσινο. Οι γλυκές ιστορίες ενηλικίωσης, η επιστημονική φαντασία, τα shplatter και τα θρίλερ, και φυσικά η βία, η εκδίκηση του ανθρώπου και της φύσης, και κατά κύριο λόγο η αρρενωπότητα και οι άνδρες πρωταγωνιστές. «Κάναμε ένα πρόγραμμα για το δάσος που θα είναι υπαινικτικό. Θα τα συζητούσαμε όλα εδώ, θα τα πάρουμε όλοι μας και θα βγάλουμε κάτι από αυτό», δήλωσε ο Ορέστης Ανδρεαδάκης, Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Φεστιβάλ.

Ως μέρος, λοιπόν, ενός προγράμματος – που δεν σου πετάει άκριτα περιβαλλοντικά μηνύματα, αλλά σε αναγκάζει να τα ανακαλύψεις με τις επιλογές του – η ανοιχτή συζήτηση με τον σεναριογράφο & συγγραφέα Νίκο Παναγιωτόπουλο, τον σκηνοθέτη του Digger (2020), Τζώρτζη Γρηγοράκη, τον σκηνοθέτη της Αγέλης Προβάτων (2021), Δημήτρη Κανελλόπουλο, τον ηθοποιό και κινηματογραφιστή Βαγγέλη Μουρίκη και τη σκηνοθέτρια και παραγωγό Ελίνα Ψύκου, κίνησε το ενδιαφέρον ήδη από τον τίτλο.

Από αριστερά: Νίκος Παναγιωτόπουλος, Βαγγέλης Μουρίκης, Ελίνα Ψύκου, Νεκτάριος Σάκας, Δημήτρης Κανελλόπουλος, Τζώρτζης Γρηγοράκης.

Ας είμαστε ειλικρινείς, μία συζήτηση για την αρρενωπότητα μεταξύ τεσσάρων ανδρών επαγγελματιών του σινεμά και μίας γυναίκας επαγγελματία, υπό τον συντονισμό του Νεκτάριου Σάκκα, ήταν σχεδόν καταδικασμένη να εξελιχθεί σε μία τρομερά ενδιαφέρουσα συζήτηση. Η αφετηρία της μπορεί να ήταν η σύγκρουση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, η βία και οι κοινωνικοί δεσμοί. Ωστόσο, εκείνο το δίωρο στην Αίθουσα Πολιτισμού «Μελίνα Μερκούρη», εξελίχθηκε περισσότερο σαν μία συζήτηση ανάμεσα, σε δύο γενιές – κοινού και πάνελ -, σε απόψεις και βαθιά πατριαρχικά στερεότυπα.

Η κουβέντα ξεκίνησε με τους συμμετέχοντες να απαντούν στην ερώτηση του πού βρίσκουν την αρρενωπότητα στις ταινίες τους. Ο Δημήτρης Κανελλόπουλος (Αγέλη Προβάτων) πιστεύει πως «η Αγέλη Προβάτων δεν είναι μια ταινία για την αρρενωπότητα, αλλά για την εξουσία και την επιβολή της» – ασχέτως που η ιστορία ακολουθεί μια ομάδα ανδρών σε μια μικρή επαρχιακή πόλη της Αρκαδίας. Ο ίδιος εξιστόρησε μάλιστα και ένα περιστατικό, όπου ένας πιθανός παραγωγός της ταινίας είχε διαβάσει το σενάριο και του είχε πει πως δεν υπάρχει κανένας γυναικείος χαρακτήρας μέσα στην ιστορία του και κάτι τέτοιο ίσως να είναι θέμα, «ειδικά στην εποχή του #MeToo». Ο ίδιος δεν έκανε κάποια αλλαγή στο σενάριο.

Από αριστερά: ο Δημήτρης Κανελλόπουλος και ο Τζώρτζης Γρηγοράκης

Ο Τζώρτζης Γρηγοράκης (Digger) δεν βρίσκει την αρρενωπότητα στην ταινία του – που έχει να κάνει με τη σχέση ενός πατέρα και ενός γιου και το cast της απαρτίζεται κατά 95% από άνδρες. Δηλώνει πως «η ταινία έχει ανδρικές ποιότητες, όπως π.χ. η εταιρεία που πάει να επιβληθεί στη φύση και, από την άλλη, το φροντιστικό/μητρικό που βλέπουμε ανάμεσα στον πατέρα και τον γιο. Άρα δεν έχει να κάνει τόσο με το φύλο».

Όταν ήρθε η σειρά της Ελίνας Ψύκου να πάρει τον λόγο, εκείνη μίλησε για τη σημαντικότητα του να βρίσκεται μία γυναίκα σε ένα πάνελ για την αρρενωπότητα. Ταυτόχρονα, υπογράμμισε την εμφανέστατη έμφυλη διαφορά που υπάρχει στις ταινίες που σχολιάστηκαν, αλλά βασικά διερωτήθηκε: «πώς θα εξελίσσονταν οι ταινίες ή αν θα μπορούσαν να υπάρξουν εξ ολοκλήρου, αν αντί για άνδρες χαρακτήρες ήταν γυναίκες οι πρωταγωνίστριες;». Αυτή ήταν και η αφετηρία μίας ανταλλαγής απόψεων μεταξύ του κοινού και των επαγγελματιών του πάνελ, που όμως, η αλήθεια είναι, βρήκε τους επαγγελματίες αρκετά «απροετοίμαστους».

Η Ελίνα Ψύκου και δεξιά της ο Νεκτάριος Σάκας

Για τους άνδρες της συζήτησης, οι ταινίες θα μπορούσαν να σταθούν κανονικά και δεν θα άλλαζαν πολλά αν οι ανδρικοί ρόλοι γίνονταν γυναικείοι. Ακόμα και στην ερώτηση δημοσιογράφου προς τον Δημήτρη Κανελλόπουλο για το αν θεωρεί πως η ταινία του θα ήταν διαφορετική αν σκηνοθετούνταν από γυναίκα, εκείνος απάντησε σχεδόν απόλυτα πως «Όχι, δεν θα είχε καμία διαφορά».

Το πιο ζωντανό κομμάτι της συζήτησης όμως, και το πιο εύστοχο, προήλθε από τις τοποθετήσεις του κοινού και κυρίως από τις απόψεις πολλών νέων παιδιών, που, γλαφυρά ή μη, είχαν το θάρρος της γνώμης τους και μίλησαν για το πόσο διαφορετικά είναι τα πράγματα από τη μη ανδρική οπτική. Τα νεαρά άτομα του κοινού στάθηκαν, ως οφείλουμε όλοι, λίγο παραπάνω στα πολύ άβολα – θα τα χαρακτήριζα – σχόλια των δημιουργών. Νέοι άνθρωποι στο κοινό μίλησαν για το προνόμιο που έχουν οι άνδρες σκηνοθέτες, σε όλα τα επίπεδα, αλλά ακόμα και στο πεδίο της αρρενωπότητας και της συμπεριληπτικότητας. Ξεκινούν ούτως ή άλλως από μία τρομερά προνομιακή θέση – άλλωστε μόνο από εκείνη τη θέση μπορείς να δηλώσεις «δεν σκέφτηκα να βάλω γυναίκες στην ταινία μου», όπως είπε ο Δημήτρης Κανελλόπουλος για την Αγέλη Προβάτων.

Οι συζητήσεις και οι τοποθετήσεις συνεχίστηκαν και κορυφώθηκαν όταν μεταξύ του πάνελ τέθηκε η ερώτηση, με αφορμή τα σχόλια του κοινού, αν το σινεμά μπορεί να προσφέρει στον πόλεμο κατά της πατριαρχίας.

Για τον Δημήτρη Κανελλόπουλο το σινεμά «δεν μπορεί να κάνει πολλά από μόνο του – ειδικά στην παρακμή που βρίσκεται τώρα». Για τον Τζώρτζη Γρηγοράκη οι ταινίες έχουν πράγματα να προσφέρουν σε αυτόν τον αγώνα. «Δεν ξεκινάμε από κάτι που ξέρουμε. Άλλωστε κάθε αλήθεια είναι μισή αλήθεια. Και μόνο που προβάλλουμε κάτι και γίνεται διάλογος είναι θεμιτό για εμένα», δηλώνει ο σκηνοθέτης του Digger. Ο Βαγγέλης Μουρίκης προσπάθησε να είναι λίγο πιο συγκεκριμένος. «Πρέπει να ξεχωρίσουμε για ποιο σινεμά μιλάμε. Ένα κυρίαρχο σινεμά ή ένα σινεμά που παλεύει να επιβιώσει; Προφανώς δεν είναι ένα σινεμά και δεν ξέρω ποιο από τα δύο υποφέρει περισσότερο», είπε ο ηθοποιός. Ωστόσο, και εκείνος κατέληξε πως σίγουρα το σινεμά μπορεί, με κάποιον τρόπο, να βοηθήσει· άλλωστε, όπως είπε, «για αυτόν τον λόγο κάνουμε και κάποιες από αυτές τις ταινίες».

Η Ελίνα Ψύκου στάθηκε λίγο περισσότερο σε αυτό το «πώς» και στο παρασκήνιο πίσω από την τέχνη του κινηματογράφου. «Το σινεμά μπορεί να κάνει πάρα πολλά πράγματα, αρκεί αυτοί που έχουν εξουσία να του δώσουν χώρο». Μίλησε για τη σημαντικότητα του σχολείου και του περιεχομένου που προτρέπει το εκπαιδευτικό σύστημα να καταναλωθεί από τα παιδιά.

Από αριστερά: Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος και ο Βαγγέλης Μουρίκης

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος, από την άλλη, θεωρεί πως το σινεμά απλά δεν μπορεί να αλλάξει τη δομή της κοινωνίας. «Αν μπορούσε, θα το είχε κάνει μέχρι τώρα», λέει χαρακτηριστικά. «Δεν είναι, ωστόσο, και η δουλειά του να το κάνει. Η τέχνη δεν βοηθάει σε αυτά τα πράγματα, γλυκαίνει τη ζωή των ανθρώπων και ίσως να κάνει και ένα κοινωνικό σχόλιο». Για τον ίδιο, ο καλλιτέχνης δεν έχει κανένα χρέος σε μία κοινωνία όπως η σημερινή. «Το χρέος του καλλιτέχνη είναι να κάνει τη δουλειά του και τέλος».

Μετά από την τελευταία δήλωση του Νίκου Παναγιωτόπουλου, το μικρόφωνο κινήθηκε για αρκετή ώρα στο κοινό. Φάνηκε πως η δήλωση του σεναριογράφου και συγγραφέα σόκαρε αρκετά ένα κοινό ανθρώπων που έχουν, ή επρόκειτο να, αφιερώσουν όλη τους τη ζωή στην τέχνη. Τον λόγο, κατά γενική ομολογία, πήραν νέα παιδιά, επισημαίνοντας τη σημαντικότητα του σινεμά και της τέχνης στην καθημερινότητα – ακόμα και τα παιδικά ή οι «σκουπιδαριές» του Netflix διαμορφώνουν συνειδήσεις.

Το προνόμιο για το οποίο μίλησε επανειλημμένα το κοινό, που ήταν κατά βάση θηλυκότητες, και η κανονικότητα της αρρενωπότητας και της πατριαρχίας ήταν έκδηλα σε εκείνη την αίθουσα. Ήταν σχεδόν σαν κοινωνικό πείραμα ή ίσως και μία από τις πιο παραγωγικές συζητήσεις στις οποίες είχαμε βρεθεί τελευταία. Όπως είπαν και πολλά άτομα στο κοινό, το ζήτημα με τις ταινίες με άνδρες πρωταγωνιστές και σκηνοθέτες δεν είναι πως δεν πρέπει να γίνονται, φυσικά. Είναι πως πρέπει να αναγνωρίζουν οι δημιουργοί τους, ότι είναι μέρος όλης αυτής της αρρενωπότητας, να την ενστερνίζονται και όχι να την αγνοούν ως κάτι έξω από αυτούς. Γιατί η αρρενωπότητα, όπως και η πατριαρχία, είναι μέσα μας. Όπως είπε και η ζωγράφος και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Φεστιβάλ, Μαρία Κριαρά, «η αρρενωπότητα είναι το κανονικό της ανθρωπότητας».

Το σινεμά, πιθανότατα, δεν υπάρχει για να δίνει απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ανθρωπότητας. Αλλά σίγουρα η τέχνη, είναι σημαντικό να θέτει ερωτήματα και να μας κάνει να φεύγουμε από τις σκοτεινές αίθουσες θέλοντας να βρούμε απαντήσεις ή ίσως, να αλλάξουμε αυτές που πιστεύαμε πως είχαμε.