Η διατροφή ως στοιχείο πολιτισμού

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής, απευθύνθηκα στην καλή συνεργάτιδά μου Θεώνη Καπερώνη, διαιτολόγο – διατροφολόγο, MSc, Εξειδίκευση στη Διατροφογενετική – Διατροφική Επιγενετική για να συζητήσουμε το πώς μπορεί η διατροφή να συνδέεται με τον πολιτισμό μας. Ή, ακόμη καλύτερα, να ΕΙΝΑΙ πολιτισμός.

Ο πολιτισμός ενός λαού είναι ένα ευρύ σύνολο που απαρτίζεται από πολλά και διαφορετικά μεταξύ τους στοιχεία: τις διαδικασίες εκμάθησης, γνώσης, καλλιτεχνικής έκφρασης, τα ήθη και έθιμα, τη θρησκεία, τους κανόνες και τους άγραφους νόμους, που οι άνθρωποι υιοθετούν ως μέλη μιας κοινωνίας. Μέσα από τον ορισμό του πολιτισμού μπορούμε να αντιληφθούμε ότι η πρόσληψη τροφής και ο τρόπος κατανάλωσης της αποτελεί βασικό στοιχείο του.

Διαβάστε επίσης: Πώς η διατροφή μπορεί να βοηθήσει στα συμπτώματα της εμμηνόπαυσης;

Οι διαιτητικές συνήθειες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του πολιτισμού ενός λαού. Μεταφέρονται, άλλωστε, από γενιά σε γενιά όπως και άλλες πολιτισμικές συνήθειες. Η μετάδοση των διατροφικών συνηθειών μπορεί να γίνει ενεργά, όπως για παράδειγμα μέσα από τη συμμετοχή σε οικογενειακά γεύματα ή τη συνεύρεση για φαγητό με φίλους. Ωστόσο, υπάρχουν και έμμεσοι μηχανισμοί που μεταδίδουν τις διαιτητικές συνήθειες προς το κοινωνικό σύνολο όπως είναι η γαστρονομική παράδοση (π.χ. μικρασιατική κουζίνα) και όλες οι μέθοδοι που αφορούν την παραγωγή και την παρασκευή τροφίμων.

Οι πολιτισμοί μεταξύ τους φαίνεται να εμφανίζουν μεγάλες διαφορές σε σχέση με το είδος των τροφίμων που καταναλώνονται, με τον τρόπο παρασκευής τους και κατανάλωσης τους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, είναι η κατανάλωση παγωμένων ροφημάτων στις κοινωνίες της Δύσης τις ημέρες που έχει πολλή ζέστη, ενώ οι κάτοικοι της Μέσης Ανατολής προτιμούν ζεστό τσάι με άφθονη ζάχαρη για τη ρύθμιση της θερμοκρασίας του οργανισμού.

Επίσης, ένας πολιτισμός καθορίζει και το είδος του τροφίμου σε συγκεκριμένες κοινωνικές περιστάσεις. Για παράδειγμα, στους γάμους και στις βαφτίσεις μοιράζονται γλυκά, ενώ η παρακολούθηση μιας ταινίας συνοδεύεται από αλμυρά σνακ.

Οι ιστορικές αναφορές από τα μέσα του 19^ου αιώνα φαίνεται ότι οι Έλληνες κατανάλωναν κυρίως λαχανικά, ψάρια και θαλασσινά. Ειδικότερα, οι ναυτικοί στα λιμάνια του Αιγαίου προμηθεύονταν κυρίως ελαιόλαδο, ξίδι, ταραμά, διάφορα άγρια χόρτα, λεμόνια, κουκιά, σύκα, σταφύλια, σταφίδες και χαλβά. Ωστόσο, οι μεγαλύτερες αλλαγές στην παραδοσιακή ελληνική διατροφή παρατηρήθηκαν μετά το 17^ο αιώνα, δηλαδή μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Εκείνη την περίοδο ξεκίνησε η ελληνική κουζίνα να εμπλουτίζεται με νέα τρόφιμα που έρχονταν από την Αμερική. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να προστεθούν πολλά εδέσματα στα παραδοσιακά φαγητά της χώρας μας όπως η ντοματοσαλάτα, η φασολάδα, το μπριάμ και οι πατάτες φούρνου. Στα τέλη του 19^ου αιώνα και στις αρχές του 20^ου παρατηρήθηκε αύξηση της κατανάλωσης ελαιόλαδου στον ελλαδικό χώρο λόγω της εξέλιξης των μεθόδων παραλαβής, επεξεργασίας και συντήρησης του ελαιόλαδου.

Άλλος ένας εμπλουτισμός στην ελληνική κουζίνα πραγματοποιήθηκε στα μέσα του 20^ου αιώνα με επιρροή από τη μικρασιατική κουζίνα που προστέθηκαν καρυκεύματα και σάλτσες. Οι πρόσφυγες από τα παράλια της Μικράς Ασίας, που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα καθιέρωσαν το «φαγητό του δρόμου» (street food), ήταν εδέσματα που προσφέρονταν σε δημόσιους χώρους. Επίσης, εκείνη την περίοδο ενσωματώθηκαν φαγητά όπως ο γύρος, το κεμπάπ και το σαλέπι στη διατροφή των Ελλήνων.

Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, πραγματοποιείται η επιδημιολογική μελέτη των επτά χωρών που συμμετείχαν: ΗΠΑ, Ιαπωνία, Φινλανδία, Ολλανδία, Ιταλία, Γιουγκοσλαβία και η Ελλάδα. Από τη χώρα μας συμμετείχαν ηλικιωμένοι άνδρες από την Κρήτη και την Κέρκυρα. Σε αυτή την έρευνα, μελετήθηκε η διατροφή και συνολικά ο τρόπος ζωής σε σχέση με τις καρδιαγγειακές παθήσεις, τη στεφανιαία νόσο και άλλα χρόνια προβλήματα υγείας. Αυτή η μελέτη, καταγράφηκε στην επιστημονική βιβλιογραφία ως η αρχετυπική παραλλαγή της μεσογειακής δίαιτας, που αποτελούσε πρότυπο υγιεινής διατροφής. Η μεσογειακή δίαιτα, εκείνη την περίοδο στηριζόταν κυρίως στην κατανάλωση ψωμιού, φρούτων, λαχανικών, άγρια χόρτα, αυγά, γάλα και πρόβειο γιαούρτι.

Ύστερα, από τη μελέτη των 7 χωρών καθιερώθηκε το πρότυπο της Μεσογειακής Διατροφής, όπου η καθημερινή κατανάλωση απαρτίζεται από δημητριακά ολικής αλέσεως, φρούτα, λαχανικά, ελαιόλαδο, όσπρια, ξηρούς καρπούς, βότανα. Λίγες φορές την εβδομάδα, σε μέτριες ποσότητες καταναλώνονται το γάλα, το γιαούρτι, τα τυριά, τα ψάρια, τα θαλασσινά και τα αυγά. Λίγες φορές, το μήνα το κόκκινο κρέας, τα επεξεργασμένα κρέατα και τα γλυκά. Από την έρευνα αυτή φάνηκε ότι ο κίνδυνος για καρδιαγγειακά νοσήματα ήταν εξαιρετικά χαμηλός και συνολικά για τη θνησιμότητα από χρόνια νοσήματα.

Από το 2010 η UNESCO αποφάσισε να συμπεριλάβει τη Μεσογειακή Διατροφή στον αντιπροσωπευτικό κατάλογο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της ανθρωπότητας και ανακήρυξε την Κορώνη σε Εμβληματική Κοινότητα. Μέσα από αυτή την «ιστορική αναδρομή» στις διατροφικές συνήθειες των Ελλήνων φαίνεται ότι η μεσογειακή διατροφή βρίσκεται στο DNA μας.