Φάουστ του Γκαίτε στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά

Το έργο του Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε (1749-1831) έχει τις ρίζες του στο θρύλο του Φάουστ που αποτυπώθηκε σε μπαλάντες, κουκλοθέατρα, ξυλογραφίες και χαρακτικά ήδη από τον 16ο αιώνα. Η μεγάλη διάδοσή του έγινε χάρη σε μια λαϊκή φυλλάδα, που κυκλοφόρησε το 1587 ο τυπογράφος Johan Spiess, με τον τίτλο Ιστορία του Δόκτορα Ιωάννου Φάουστ, θαυματοποιού και τεχνίτη της μαύρης μαγείας όπου συγκεντρώνονται ιστορίες που αναφέρονται στον αστρολόγο και μάγο Γιόχαν Φάουστ ο οποίος πιθανότατα ήταν υπαρκτό πρόσωπο, γεννήθηκε ίσως μετά τα μέσα του 15ου αιώνα και πέρασε τη ζωή του ως περιπλανώμενος αγύρτης: κέρδιζε τα προς το ζην γράφοντας ωροσκόπια και κάνοντας μαγικά κόλπα ακατανόητα για τους σύγχρονούς του τα οποία έδωσαν τροφή για την δημιουργία θρύλων και δοξασιών γύρω από το πρόσωπό του, ενώ σύμφωνα με κάποιο χρονικό ο ίδιος έκλεισε μια συμφωνία με τον διάβολο. Το βιβλίο επανεκδόθηκε πολλές φορές μέχρι τον 18ο αιώνα.

Κεντρικό πρόσωπο της ευρωπαϊκής μυθολογίας ο Φάουστ γνώρισε πολλές μεταμορφώσεις. Η πρώτη και πιο γνωστή θεατρική του εκδοχή βρίσκεται στον Δόκτορα Φάουστους του Κρίστοφερ Μάρλοοου, έργο που γράφτηκε από το 1597 ως το 1583, και ανήκε στο σταθερό ρεπερτόριο των αγγλικών θιάσων που περιοδεύουν στη Γερμανία κατά την εποχή του Γκαίτε ο οποίος όμως ήδη γνωρίζει την παλιά μορφή της λαϊκής φυλλάδας καθώς και τη μεταφορά της στο κουκλοθέατρο. Ο Φάουστ αποτέλεσε το έργο ζωής του Γκαίτε που άρχισε να το γράφει το 1773 σε ηλικία 25 περίπου ετών. Ολοκλήρωσε το πρώτο μέρος του έργου το 1806 και καταπιάστηκε με το δεύτερο μέρος του τα χρόνια που ακολούθησαν για να το ολοκληρώσει το 1831, επτά μήνες πριν το θάνατό του. Ο Φάουστ του Γκαίτε έγινε το μεγάλο πρότυπο που παρακίνησε δεκάδες δημιουργούς να αναπλάσουν το μύθο του μέχρι τις μέρες μας σε όλες τις μορφές της καλλιτεχνικής έκφρασης.

Το γεγονός ότι η σύνθεση του έργου του Γκαίτε εκτείνεται σε μια τόσο μεγάλη διάρκεια έχει ως αποτέλεσμα ότι ο συγγραφέας του ενσωματώνει στο κείμενο του Φάουστ όλους τους προβληματισμούς που τον απασχόλησαν κατά το διάστημα της σύνθεσης του έργου, όλες τις διαφορετικές ιδέες και τα θέματα με τα οποία καταπιάστηκε, παραδίδοντας τελικά ένα εξαιρετικά περίπλοκο έργο το οποίο ό ίδιος χαρακτήρισε ως «τραγωδία». Στο έργο ενσωματώνονται πολλά κωμικά στοιχεία που εναλλάσσονται με τραγικές σκηνές αφού τελικά πρόκειται για ένα κείμενο όπου τόσο ο αναγνώστης όσο και ο θεατής του θα αναγνωρίσουν όλες τις γνωστές μορφές του θεάτρου μέχρι την εποχή του Γκαίτε.

Αν θεωρήσουμε ότι ο μύθος του Φάουστ αντανακλά τη μετάβαση από το μεσαίωνα στην αναγέννηση θα πρέπει να αναλογιστούμε πως το έργο του Γκαίτε αντανακλά την είσοδο στη νεότερη εποχή του θεάτρου. Τα στοιχεία και οι σκηνές που αντλούν τη μορφή τους από την αρχαία τραγωδία και την κωμωδία, το σατυρικό δράμα, και την όπερα, είδη που εναλλάσσονται ακόμη και μέσα σε κάθε πράξη του έργου, προσφέρουν την προπαρασκευή για την είσοδο στο μοντέρνο θέατρο το οποίο θα εξελίσσεται συνεχώς από τα τέλη του 19ου αιώνα. Ο Φάουστ είναι έργο, στοχαστικό, οραματικό, τραγικό, ποιητικό αλλά και σατιρικό, θεμελιακό για τη νεότερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία ενώ ταυτόχρονα είναι ο προπομπός και το βαρόμετρο σκηνικών επιτευγμάτων του εικοστού αιώνα και παραμένει ένα μεγάλο στοίχημα για τους δημιουργούς της σκηνής.