Καλοκαίρι στο ΕΜΣΤ με 3 νέες εκθέσεις – και το βλέμμα στην Ανατολή

Πέντε χρόνια πριν, όταν το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης άνοιγε επίσημα τις πόρτες του στο πρώην εργοστάσιο ΦΙΞ, η τότε νεοδιορισμένη καλλιτεχνική διευθύντριά του, Κατερίνα Γρέγου, περιέγραφε ένα μουσείο ζωντανό, ανοιχτό στον δημόσιο διάλογο και πρόθυμο να συνομιλεί κριτικά με τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα της εποχής. Σήμερα, με τη θητεία της να ανανεώνεται για ακόμη μία πενταετία, η βασική αυτή κατεύθυνση παραμένει αμετάβλητη.

Στο μεσοδιάστημα, το ΕΜΣΤ υλοποίησε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα εκθέσεων, διεθνών συνεργασιών, εκδόσεων, εκπαιδευτικών και δημόσιων δράσεων. Μέσα από περισσότερες από 60 εκθέσεις και επιμελητικά πρότζεκτ, ανέδειξε σημαντικούς Έλληνες και διεθνείς καλλιτέχνες, εδραιώνοντας τη θέση του ως θεσμού αναφοράς για τη σύγχρονη τέχνη τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Παράλληλα, διεύρυνε το δίκτυο των συνεργασιών του, δημιουργώντας νέες δυνατότητες προβολής, έκθεσης και διασύνδεσης για τους Έλληνες καλλιτέχνες.

Επιστρέφοντας στο σήμερα, η Συλλογή του ΕΜΣΤ αποκτά νέες αναγνώσεις, με την αποκλειστική επιμέλεια της Γρέγου. Στον πυρήνα της νέας αυτής παρουσίασης βρίσκεται ένας σαφέστερος γεωπολιτικός προσανατολισμός. Όπως σημείωσε η ίδια, οι συλλογές δεν χρειάζεται να λειτουργούν ως ετερογενή σύνολα που «περιέχουν τα πάντα». Αυτό δεν τις καθιστά απαραίτητα καλύτερες· το ζητούμενο είναι να μπορούν να αφηγηθούν ιστορίες με συνοχή και ουσιαστικό περιεχόμενο.

Στο πλαίσιο αυτής της νέας κατεύθυνσης, το βλέμμα απομακρύνεται προσωρινά από τη Δύση και στρέφεται προς την Ανατολή, επιχειρώντας να αναδείξει τη θέση της Ελλάδας σε σχέση με την ευρύτερη γειτονιά της. Πρόκειται για μια περιοχή με την οποία η χώρα συνδέεται μέσω αιώνων ιστορικής αλληλεπίδρασης, συνύπαρξης και γεωγραφικής εγγύτητας, διατηρώντας ισχυρούς πολιτισμικούς, ιστορικούς και θρησκευτικούς δεσμούς.

Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στη σημερινή συγκυρία. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε κατάσταση διαρκούς αναβρασμού, ενώ οι πολεμικές συγκρούσεις στην περιοχή έχουν πολλαπλασιαστεί. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα επιχειρεί να λειτουργήσει ως παράγοντας σταθερότητας, ως ασφαλές καταφύγιο και ως γέφυρα ανάμεσα στην Ευρώπη και τους νότιους και ανατολικούς γείτονές της. Η θέση της ως κράτους πρώτης γραμμής στη λεγόμενη «προσφυγική κρίση» έχει αναδείξει τα όρια της ευρωπαϊκής αλληλεγγύης, αλλά και τη βαθιά ιστορική σύνδεση της χώρας με τις διαδρομές μετακίνησης, προσφυγιάς και εκτοπισμού που διατρέχουν την περιοχή εδώ και δεκαετίες.

«Ζώντας στο τώρα, έτσι όπως αυτό διαμορφώνεται αυτή τη στιγμή, είναι αδύνατον να κλείνουμε τα μάτια στην Ανατολή», υπογράμμισε η καλλιτεχνική διευθύντρια του ΕΜΣΤ κατά την παρουσίαση των τριών νέων εκθέσεων του μουσείου για το καλοκαίρι.

Η νέα κεντρική έκθεση του ΕΜΣΤ, που εγκαινιάζεται στις 11 Ιουνίου, φέρει τον τίτλο «South by Southeast: Προς-Ανατολίζοντας τη Συλλογή» και σηματοδοτεί μια καθοριστική στιγμή στην εξέλιξη τόσο της συλλογής όσο και του συνολικότερου προσανατολισμού της. Αναπτύσσεται σε τέσσερα θεματικά κεφάλαια με αφετηρία το έτος 2000 και περιλαμβάνει περισσότερα από 100 έργα 50 καλλιτεχνών από περισσότερες από 20 χώρες.

Μέσα από πρόσφατα αποκτήματα και δωρεές, έργα που υπήρχαν ήδη στη συλλογή από καλλιτέχνες της Μέσης Ανατολής, έργα Ελλήνων δημιουργών διαφορετικών γενεών, αλλά και επιλεγμένους δανεισμούς, η έκθεση αποτυπώνει τη νέα συλλεκτική πολιτική του μουσείου, η οποία ξεκίνησε το 2021. Πρόκειται για μια πολιτική που επιχειρεί να υπερβεί τις κληρονομημένες δυτικές συμβάσεις και να επανατοποθετήσει την Ελλάδα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης πολιτισμικής γεωγραφίας που εκτείνεται από τη Μεσόγειο και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη έως τα Βαλκάνια, την Τουρκία, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Από αυτή τη μετατόπιση προκύπτει και ο τίτλος της έκθεσης, «South by Southeast».

Ο τίτλος αποτελεί ένα σκόπιμο λογοπαίγνιο με την ταινία του Alfred Hitchcock, «North by Northwest» και σηματοδοτεί έναν συμβολικό αναπροσανατολισμό πέρα από τη μακρόχρονη προσκόλληση στα αγγλοσαξονικά και δυτικοευρωπαϊκά πολιτισμικά πρότυπα που χαρακτήρισαν την ελληνική νεωτερικότητα μετά την ανεξαρτησία. Αντίθετα, η έκθεση προτείνει μια πιο σύνθετη και πλουραλιστική χαρτογράφηση, αναγνωρίζοντας τη στρατηγική θέση της Ελλάδας στο σταυροδρόμι ηπείρων, αυτοκρατοριών και συστημάτων πίστης, αλλά και τις βαθιές ιστορικές συγγένειές της με την περιοχή που κάποτε ήταν γνωστή ως Λεβάντε.

Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση διαμορφώνει μια εναλλακτική αφήγηση απέναντι στον εσωστρεφή εθνικισμό και τον δυτικό εξαιρετισμό, αναδεικνύοντας κοινές ιστορίες, αλληλένδετα μέλλοντα και έναν κοινό πολιτισμικό χώρο που διαμορφώνεται μέσα από την κυκλοφορία ανθρώπων, ιδεών και πολιτισμικών επιρροών και όχι μέσα από τον αποκλεισμό και την πόλωση. Στον πυρήνα της αναπτύσσεται, παράλληλα, ένας διάλογος ανάμεσα σε κομβικές μορφές της ελληνικής πρωτοπορίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην επανατοποθέτηση των γυναικών καλλιτεχνών.

Παράλληλα, το ΕΜΣΤ συνεχίζει το πρόγραμμα Spotlight, μέσα από το οποίο φωτίζει σε βάθος το έργο καλλιτεχνών που ανήκουν στη Συλλογή του.

Φέτος, με αφορμή τη συμπλήρωση δέκα χρόνων από τον πρόωρο θάνατο του Γιώργου Λάππα (1950-2016) και στο πλαίσιο της ανανέωσης της Συλλογής του, το μουσείο στρέφει το ενδιαφέρον του σε μία από τις πλέον καθοριστικές μορφές της σύγχρονης ελληνικής γλυπτικής. Το έργο του Λάππα συνέβαλε καθοριστικά στην ανανέωση του μέσου στην Ελλάδα, τόσο μέσα από την προσωπική καλλιτεχνική του διαδρομή όσο και από τη διδασκαλία του στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών. Με το έργο και τη σκέψη του βοήθησε τη γλυπτική να ξεπεράσει τα παραδοσιακά όρια της αναπαράστασης, προτείνοντας μια πιο εννοιολογική προσέγγιση, όπου το γλυπτό λειτουργεί συχνά ως περιβάλλον και εμπειρία και όχι απλώς ως αντικείμενο.

Στην καρδιά της πρακτικής του βρίσκεται μια διαρκής διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στο δισδιάστατο και το τρισδιάστατο, καθώς και του τρόπου με τον οποίο η μορφή καταλαμβάνει και μετασχηματίζει τον χώρο. Η γλυπτική, η φωτογραφία, το φως, η κίνηση και η κλίμακα συνυπάρχουν στο έργο του, συνθέτοντας ένα πεδίο συνεχών πειραματισμών που αμφισβητεί τα όρια ανάμεσα στα διαφορετικά καλλιτεχνικά μέσα.

Αντλώντας αναφορές από την αρχαία Αίγυπτο, την αρχαία Ελλάδα και τον πολιτισμό των Μάγια, αλλά και από τη σύγχρονη ιστορία της τέχνης, την πολιτική επικαιρότητα και τη μαζική κουλτούρα, ο Λάππας οικοδόμησε ένα πολυσύνθετο εικαστικό σύμπαν. Μέσα από αυτό διερεύνησε διαχρονικά δίπολα όπως το προσωπικό και το συλλογικό, το ιδιωτικό και το δημόσιο, το τοπικό και το παγκόσμιο, αλλά και τη σχέση Ανατολής και Δύσης.

Η έκθεση αναπτύσσεται σε δύο βασικές ενότητες. Η πρώτη παρουσιάζει πρωτοποριακά έργα του 2001 από την ιστορική έκθεση του καλλιτέχνη στην γκαλερί Bernier/Eliades στην Αθήνα, όπου τρισδιάστατες ανακατασκευές αντικειμένων από φωτογραφικές μεμβράνες Duratrans εγκαινιάζουν έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα στη γλυπτική, τη φωτογραφία, το φως και τον αρχιτεκτονικό χώρο — μια προσέγγιση ιδιαίτερα τολμηρή για την εποχή της.

Η δεύτερη ενότητα επικεντρώνεται στην ανθρώπινη μορφή, παρουσιάζοντας έργα που κινούνται ανάμεσα στη γλυπτική και την εγκατάσταση. Κοινός παρονομαστής και των δύο ενοτήτων είναι η έννοια της μεταμόρφωσης, μια διαδικασία που επιτυγχάνεται συχνά μέσω του φωτός, στοιχείο που διαπερνά το σύνολο σχεδόν της έκθεσης και λειτουργεί ως βασικό εργαλείο στη γλυπτική γλώσσα του Λάππα.

Την επιμέλεια της έκθεσης υπογράφει η Δάφνη Βιτάλη.

Η τρίτη έκθεση του καλοκαιρινού προγράμματος φέρνει για πρώτη φορά στην Ελλάδα την τριπλή βίντεο-εγκατάσταση «VOICES» της Μαργαρίτας Αθανασίου. Πρόκειται για ένα πολυμεσικό δοκίμιο που εξερευνά την πρακτική της διαμεσότητας —την επικοινωνία με μη φυσικές οντότητες μέσω ενός μέντιουμ— και τις απρόσμενες συνδέσεις της με την ιστορία των τεχνολογιών επικοινωνίας, αλλά και των γυναικείων διεκδικήσεων.

Με αφετηρία τη Νέα Υόρκη του 19ου αιώνα και το πνευματιστικό κίνημα που υποστήριζε τη δυνατότητα επικοινωνίας με τους νεκρούς, το έργο ταξιδεύει μέχρι τη σύγχρονη ψηφιακή εποχή και το κίνημα του New Age. Μέσα από μια μη γραμμική αφήγηση, παρακολουθεί τις ιστορίες γυναικών-πνευματιστριών, ενώ συνδέει ετερόκλητα ιστορικά, προσωπικά και πολιτισμικά στοιχεία σε ένα ποιητικό ψηφιακό κολάζ.

Στο έργο ενσωματώνονται προσωπικές αναμνήσεις της καλλιτέχνιδας, συνομιλίες με τη γιαγιά της —επίσης καλλιτέχνιδα— αλλά και αναφορές στη Sailor Moon, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο σύμπαν όπου συνυπάρχουν η οικογενειακή μνήμη, η ποπ κουλτούρα και ο μυστικισμός.

Με σαφή φεμινιστική οπτική, το «VOICES» εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο το γυναικείο σώμα αντιμετωπίστηκε ιστορικά ως φορέας επικοινωνίας με τον αόρατο κόσμο. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως ιστορική έρευνα και ως στοχασμός πάνω στη φωνή, την παρουσία και τη μετάδοση της εμπειρίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο που κινείται ανάμεσα στο πνευματικό και το τεχνολογικό, προσκαλώντας τον θεατή να επανεξετάσει τα όρια που χωρίζουν τους δύο αυτούς κόσμους.

Πέρα από το εκθεσιακό του πρόγραμμα, το ΕΜΣΤ κατέγραψε τα τελευταία χρόνια και μια σταθερά αυξανόμενη απήχηση στο κοινό, έχοντας υποδεχθεί περισσότερους από 250.000 επισκέπτες την τελευταία τετραετία, με την επισκεψιμότητα να παρουσιάζει διαρκή άνοδο από το 2022, όταν άνοιξε πλέον πλήρως τις πύλες του στο κοινό.

Κατά την παρουσίαση έγινε επίσης αναφορά σε δύο κινήσεις με ιδιαίτερο συμβολισμό για το μέλλον του μουσείου: την προσωρινή αλλαγή του χαρακτηριστικού κόκκινου χρώματος της εισόδου επί της Καλλιρρόης σε μπεζ-γκρι, η οποία εντάσσεται στη νέα παρουσίαση της Συλλογής και λειτουργεί ως οπτικό σήμα της ανανεωμένης συλλεκτικής πολιτικής, αλλά και την πρόθεση ονοματοδοσίας της Βιβλιοθήκης προς τιμήν της Άννας Καφέτση. Όπως επισημάνθηκε, πρόκειται για μια σκέψη που υπήρχε ήδη από την αρχή της θητείας της Κατερίνας Γρέγου και έρχεται να αναγνωρίσει τη συμβολή της ιδρύτριας διευθύντριας στη διαμόρφωση του ΕΜΣΤ.