«Μπρος, στον δρόμο έξω! Αγωνίσου»: Όταν σπουδαίοι ποιητές φώτισαν το πραγματικό νόημα της Πρωτομαγιάς

Πριν από ακριβώς 140 χρόνια, την 1η Μαΐου του 1886 στο Σικάγο, γράφτηκε ένα από τα πιο ηρωικά κεφάλαια στην ιστορία της εργατικής τάξης, όταν χιλιάδες εργάτες κατέβηκαν στον δρόμο, για να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους – δικαιώματα, που σήμερα ίσως θεωρούμε αυτονόητα. Με μια μαζική απεργία, εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενοι κατέβηκαν στους δρόμους για να απαιτήσουν καλύτερες συνθήκες εργασίας και η ανταπόκριση ήταν τόσο μεγάλη, που η αστυνομία με απεργοσπάστες έσπευσαν να διαλύσουν με βία και αίμα την απεργία, με δεκάδες νεκρούς και τραυματίες απεργούς.

Λίγα χρόνια αργότερα, η πρώτη μέρα του Μαΐου καθιερώθηκε ως Απεργία της Εργατικής Πρωτομαγιάς. Σε όλο τον κόσμο, εκατομμύρια εργαζόμενοι απεργούν και η Πρωτομαγιά πλέον συμβολίζει μια ημέρα μνήμης και φυσικά αγώνα.

Στην Ελλάδα, η πρώτη πρωτομαγιάτικη απεργία πραγματοποιήθηκε το 1893, με χιλιάδες εργαζόμενους να απεργούν, ώστε να καθιερωθεί η κυριακάτικη αργία και το 8ωρο. Το 1936, η απεργία της Πρωτομαγιάς έμεινε στην ιστορία ως “ο ματωμένος Μάης του ’36”, αφού η δικτατορία του Μεταξά έδωσε εντολή να διαλυθεί με κάθε τρόπο η απεργία. Ο τρόπος αυτός, τελικά, ήταν οι μαζικές δολοφονίες των απεργών… Ήταν 9 Μαϊου, όταν ο πρώτος απεργός, ο 25χρονος αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης, έπεσε νεκρός – γι’ αυτόν θα έγραφε αργότερα ο Γιάννης Ρίτσος, τον Επιτάφιο. Ακολούθησε διαδήλωση με τους απεργούς, να κουβαλούν τον νεκρό εργάτη πάνω σε μια πόρτα, κατευθυνόμενοι προς το Διοικητήριο, από το οποίο είχε φύγει ο Διοικητής, όχι όμως και οι πάνοπλοι χωροφύλακες. Ακολουθούν κι άλλοι νεκροί: Β. Σταύρου, Ιντο Σενόρ, Γ. Πανόπουλος, Αγλαμίδης, Σαλβατόρ Ματαράσο, Δημ. Λαϊλάνης, Σ. Διαμαντόπουλος, Γιάννης Πιτάρης, Ευθύμης Μάνος, Μανώλης Ζαχαρίου, Αναστασία Καρανικόλα.

Φυσικά δεν ξεχνάμε την 1η Μαΐου του 1944, όταν οι ναζί κατακτητές εκτέλεσαν τους 200 κομμουνιστές στην Καισαριανή, τους ήρωες που είδαμε με τις γροθιές υψωμένες και το χαμόγελο στα πρόσωπα στις φωτογραφίες που απρόσμενα κυκλοφόρησαν πριν από μερικούς μήνες, σκορπίζοντας συγκίνηση. Άλλη μια ηρωική σελίδα στην ιστορία, που φυσικά ενέπνευσε τους ποιητές μας να γράψουν μερικά από τα πιο συγκινητικά ποιήματά τους – χαρακτηριστικό παράδειγμα οι στίχοι του Γιάννη Ρίτσου και του Κώστα Βάρναλη που θα συναντήσουμε παρακάτω.

(Και) αυτή την Πρωτομαγιά, λοιπόν, δεν ξεχνάμε τη σημασία της ημέρας, τη σημασία του αγώνα και φυσικά της απεργίας. Ακολουθούν πέντε σπουδαία ποιήματα που μας εμπνέουν προς αυτή την κατεύθυνση.

Μπέρτολτ Μπρεχτ

Ο σπουδαίος Γερμανός ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και κομμουνιστής διανοητής Μπέρτολτ Μπρεχτ, έγραψε με τον πιο εμπνευσμένο τρόπο, όλους τους λόγους, για τους οποίους, όταν έρθει η ώρα, δεν πρέπει να διστάσεις να απεργήσεις για τα δικαιώματά σου: για τη δεκάρα “που ούτε δεκάρα πια δεν είναι”, για τη δουλειά “που αύριο θα χάσεις”, τελικά για να βοηθήσεις τον εαυτό σου, αλλά και τους άλλους, συλλογικά και οργανωμένα.

Βγες έξω, σύντροφε! Ρίσκαρε
Τη δεκάρα, που ούτε δεκάρα πια δεν είναι
Τον τόπο για ύπνο που πάνω του πέφτει η βροχή
Και της δουλειάς τη θέση που αύριο θα χάσεις!
Μπρος, στο δρόμο έξω! Αγωνίσου!
Να περιμένεις πια δε γίνεται, είναι αργά πολύ!
Βοήθα τον εαυτό σου βοηθώντας μας:

Κάνε πράξη την αλληλεγγύη!

Βγες έξω, σύντροφε, αντιμέτωπος με τα όπλα και
Διεκδίκησε το μεροκάματό σου!
Σαν ξέρεις πως δεν έχεις τίποτα να χάσεις
Όπλα αρκετά οι αστυνόμοι τους δεν έχουν!
Μπρος, στο δρόμο έξω! Αγωνίσου!
Να περιμένεις πια δε γίνεται, είναι αργά πολύ!
Βοήθα τον εαυτό σου βοηθώντας μας: Κάνε πράξη
Την αλληλεγγύη!

(Μπέρτολτ Μπρεχτ,«Τραγούδι της απεργίας»(1929-1930), «Ποιήματα», εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»)

[relart 2]

Χαρίλαος Φλωράκης, Γιάννης Ρίτσος, Μίκης Θεοδωράκης

Γεννημένος την 1η του Μάη το 1909, ο ποιητής της Πρωτομαγιάς, ο Γιάννης Ρίτσος, κομμουνιστής αγωνιστής μέχρι το τέλος, μάς χάρισε πολλά πολύτιμα ποιήματα, από τα οποία συνεχιζουμε να αντλούμε έμπνευση και δύναμη. Από τα πιο διάσημα έργα του είναι φυσικά ο “Επιτάφιος”, που αργότερα μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης.

Αφορμή για αυτό το έργο υπήρξε η μεγάλη απεργία του 1936, που η δικτατορία του Μεταξά έβαψε με το αίμα 13 εργατών. Ανάμεσα τους και ο Τάσος Τούσης, που έπεσε νεκρός στις 9 Μαϊου 1936. Την αμέσως επόμενη ημέρα, ο “Ριζοσπάστης” θα δημοσιεύσει τη φωτογραφία της μητέρας του νεκρού αυτοκινητιστή να θρηνεί πάνω από το σώμα του. Αυτή η φωτογραφία συγκλόνισε τον Γιάννη Ρίτσο και τον οδήγησε να γράψει τη συλλογή του “Ο Επιτάφιος” – από την οποία παίρνουμε μια γεύση με το παρακάτω απόσπασμα:

Μέρα Μαγιού μού μίσεψες, μέρα Μαγιού σε χάνω,
άνοιξη, γιε, που αγάπαγες κι ανέβαινες απάνω
Στο λιακωτό και κοίταζες και δίχως να χορταίνεις
άρμεγες με τα μάτια σου το φως της οικουμένης

Και με το δάχτυλο απλωτό μου τά ‘δειχνες ένα-ένα
τα όσα γλυκά, τα όσα καλά κι αχνά και ροδισμένα
Και μού ’δειχνες τη θάλασσα να φέγγει πέρα, λάδι,
και τα δεντρά και τα βουνά στο γαλανό μαγνάδι

Και τα μικρά και τα φτωχά, πουλιά, μερμήγκια, θάμνα,
κι αυτές τις διαμαντόπετρες που ίδρωνε δίπλα η στάμνα.
Μα, γιόκα μου, κι αν μού ‘δειχνες τα αστέρια και τα πλάτια,
τά ‘βλεπα εγώ πιο λαμπερά στα θαλασσιά σου μάτια.

Και μου ιστορούσες με φωνή γλυκιά, ζεστή κι αντρίκια
τόσα όσα μήτε του γιαλού δε φτάνουν τα χαλίκια.
Και μού ‘λεες, γιε, πως όλ’ αυτά τα ωραία θά ‘ναι δικά μας,
και τώρα εσβήστης κ’ έσβησε το φέγγος κ’ η φωτιά μας.

Όπως υποδηλώνει και ο τίτλος του ποιήματος, ο Γιάννης Ρίτσος εμπνεύστηκε από την ηρωική στάση των 200 κομμουνιστών που εκτέλεσαν οι Ναζί την 1η Μαΐου του 1944 – και δεν γίνεται αλλιώς, αφού όπως είδαμε στις φωτογραφίες που είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας, οι 200 της Καισαριανής έφυγαν με το κεφάλι και τις γροθιές ψηλά, πιστοί στις ιδέες και τα ιδανικά τους. Το ποίημα αυτό του Ρίτσου έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί “κλείνει” με μια πολύ σημαντική υπενθύμιση: “Αν η ελευθερία δεν βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας, εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα. Γεια σας”.

Εδώ πέσαμε. Παιδιά του λαού. Γνωρίζετε γιατί.
Γυμνοί, κατάσαρκα φορώντας τις σημαίες,
-η Ελλάδα τις έρραψε με ουρανό και άσπρο κάμποτο -.
Ακούσατε τις ομοβροντίες στα μυστικόφωτα αττικά χαράματα .

Είδατε τα πουλιά, που πέταξαν αντίθετα στις σφαίρες
αγγίζοντας με τα φτερά τους ,τον ανατέλλοντα πυρφόρον.
Είδατε τα παράθυρα της γειτονιάς ν’ανοίγουνε στο μέλλον.

Εμείς , μερτικό δε ζητήσαμε…. Τίποτα… Μόνον

θυμηθείτε το: αν η ελευθερία
δεν βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας,
εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα. Γεια σας.

Από τα γεγονότα της Πρωτομαγιάς του 1944 και την εκτέλεση των 200 δεν θα μπορούσε να μην συγκλονιστεί και ο “Οδηγητής” ποιητής, ο Κώστας Βάρναλης, που έγραψε ένα ποίημα – φόρο τιμής για κάθε ήρωα της εργατικής τάξης, για τους χιλιάδες “ομοιους Πανάγιους Τάφους”.

Πέσε στα γόνατα, προσκύνα το πανάγιο χώμα
με την ψυχή κατάκορφα στον ουρανό υψωμένη,
όποιος και να σαι, όθε και να σαι κι ό,τι — άνθρωπος να σαι!

Πιότερο, αν είσαι του λαού ξωμάχος, χερομάχος,
φτωχόπαιδο, που αθέλητα σε βάλαν να καρφώσεις
τον αδερφό σου αντίκρα σου — με μάνα εσύ και κείνος!

Ετούτ’ η μάντρ’ αγνάντια σου το σύνορο του κόσμου.
Σ’ αφτήν απάνου βρόντηξεν ο Διγενής το Χάρο.

Είτανε πρώτη του Μαγιού, φως όλα μέσα κ’ έξω
(έξω τα χρυσολούλουδα και μέσα η καλοσύνη)
που αράδιασε πα στο σοβά, πισθάγκωνα δεμένους
και θέρισε με μπαταριές οχτρός ελληνομάχος,
όχι έναν, όχι δυο και τρεις, διακόσια παλικάρια.

Δεν ήρθαν μελλοθάνατοι με κλάμα και λαχτάρα,
μόν’ ήρθανε μελλόγαμπροι με χορό και τραγούδι.
Και πρώτος άρχος του χορού, δυο μπόγια πάνου απ’ όλους
κι από το Χάρο τρεις φορές πιο πάνου ο Ναπολέος.

Κ’ είναι από τότες Μάης εδώ, φως όλα μέσα κ’ έξω.
Κόλλα τ’ αφτί και την καρδιά στο ματωμένο χώμα.
Στον Κάτου Κόσμο τραγουδάνε πάντα και χορεύουν
κι αν κάπου ανάκουστος καημός θολώνει τη λαλιά τους,
δεν είναι που τη μάνα τους τη μάβρη ανανογιούνται
παρά που τους προδώσαν απορρίμματα δικά μας.

Κι αν πέσανε για το λαό, νικήσαν οι προδότες,
που τώρα εδώ κατάχρυσοι περνούν και μαγαρίζουν,
και τώρα πιο τους μάχονται και τους ξανασκοτώνουν!

Σιχαίνεσαι τους ζωντανούς; Μην κλαις τους σκοτωμένους!
Απ’ τα ιερά τους κόκκαλα, πρώτη του Μάη και πάλι,
θα ξεπηδήσει ο καθαρμός κ’ η λεφτεριά του ανθρώπου.
Κ’ είναι χιλιάδες στην Ελλάδα όμοιοι Πανάγιοι Τάφοι.

[relart 1]

Μια Πρωτομαγιά, “παράξενη” όπως την αποκαλεί ο ποιητής, ήταν εκείνη του 1976, όταν ο αγωνιστής με την αντι-δικτατορική δράση, ο Αλέκος Παναγούλης, έχασε τη ζωή του σε ένα τροχαίο δυστήχημα, λίγες ημέρες πριν από την αποκάλυψη του Φακελου ΕΣΑ, των αποδεικτικών στοιχείων δηλαδή για τους εμπλεκόμενους με τα όργανα ασφαλείας της Χούντας. Οι φάκελοι δεν αποκαλύφθηκαν ποτέ…

Τους στίχους του Νίκου Γκάτσου μελοποίησε ο Μάνος Χατζιδάκις, με τη Δήμητρα Γαλάνη και τον Μανώλη Μητσιά να τραγουδούν για την παράξενη αυτή Πρωτομαγιά.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ’ αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ηρθ’ ο καιρός του “έχε γεια”
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
ο ήλιος καίει το πέλαγο στη δύση
μα της καρδιάς την πυρκαγιά
πού θα βρεθεί ποτάμι να την σβήσει.

Στα δυο σου μάτια τα χρυσαφιά
σκοτάδι πέφτει και συννεφιά
ποιες μπόρες φέρνεις και ποιες βροχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές
σε κουρασμένες νεκρές ψυχές.

Παράξενη πρωτομαγιά
μ’ αγκάθια πλέκουν σήμερα στεφάνια
ηρθ’ ο καιρός του “έχε γεια”
τι να την κάνεις πια την περηφάνια.

Παράξενη πρωτομαγιά, παράξενη πρωτομαγιά.