ΤΡΙΤΗ
28
ΑΠΡΙΛΙΟΥ
Από το φθινόπωρο του 2023 μέχρι σήμερα, οι συναντήσεις με τον Τιάγκο Ροντρίγκες είναι θεωρητικά περισσότερες από τις ευκαιρίες που μπορεί να έχει μια επαγγελματίας δημοσιογράφος για να συνομιλήσει με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ της Αβινιόν. Κι ενώ η μεγαλύτερη διοργάνωση παραστατικών τεχνών της Ευρώπης ετοιμάζεται πυρετωδώς για να κάνει πρεμιέρα τον προσεχή Ιούλιο, ο Ροντρίγκες πραγματοποιεί, την επόμενη εβδομάδα, μια ακόμα στάση στη Στέγη – αυτή τη φορά με δύο παραστάσεις και τον ίδιο ως ερμηνευτή στη μία από αυτές. Νωρίτερα, κάνει μια εμφάνιση στο desktop σου, χαμογελαστός ως συνήθως – απαντώντας στο γιατί καθεμιά από τις προηγούμενες συναντήσεις είναι εξίσου σημαντική με τη σημερινή.
Γιατί εκτός του ότι αναδείχθηκε ταχύτατα σε αγαπημένο του ελληνικού κοινού για την υψηλή δημιουργική του αξία και το πολιτικό του φλέγμα, ο 49χρονος Πορτογάλος σκηνοθέτης είναι, δίχως αμφιβολία, ένας διανοούμενος της νεότερης γενιάς Ευρωπαίων καλλιτεχνών, ένας οραματιστής. Δηλαδή, σπάνιο είδος.
Ο Τιάγκο Ροντρίγκες επισκέπτεται ξανά τη Στέγη με διπλό αφιέρωμα, masterclass και συζήτηση με το κοινό. @Christophe Raynaud de Lage
Ορμώμενος από το «By Heart» – την πρώτη του παράσταση που παρουσίασε η Στέγη το 2016 και επαναλαμβάνεται στο πλαίσιο του αφιερώματος προς τιμήν του – και του «La Distance», του τελευταίου έργου του που έκανε πρεμιέρα με μεγάλη απήχηση στην Αβινιόν το περασμένο καλοκαίρι – ο Τιάγκο Ροντρίγκες ακούγεται ξανά ως μια στιβαρή φωνή για την αξία της θεατρικής τέχνης σε μια Ευρώπη που, όπως ερωτάται, «καταρρέει ιστορικά, πολιτικά, αισθηματικά».
Η ποσότητα δεν μπορεί να μεταφραστεί σε κοινωνικό αξίωμα και σίγουρα όχι σε πολιτιστικό. Γι’ αυτό θεωρώ πως η σύναξη 300 ατόμων σε μια θεατρική σκηνή είναι πολύ πιο σημαντική από 5000 like σε ένα post ή ένα reel
«Πιστεύω ότι το θέατρο διατηρεί τη δύναμη του ως συλλογική εμπειρία και δεν πρέπει να μπερδεύουμε την συλλογικότητα με την ποσότητα. Ζούμε σε ένα κόσμο πληθωριστικό, όπου όλα προσμετρώνται βάσει ποσότητας, αλλά αυτό δεν είναι ένα μέγεθος που καθορίζει το βάθος και την ποιότητα των εμπειριών μας. Μπορούμε να επισκεφθούμε ένα mall περιστοιχισμένοι από 1000 ανθρώπους και η εμπειρία να είναι ασήμαντη μπροστά σε μια επίσκεψη στο σπίτι της γιαγιάς μας. Η ποσότητα δεν μπορεί να μεταφραστεί σε κοινωνικό αξίωμα και σίγουρα όχι σε πολιτιστικό. Γι’ αυτό θεωρώ πως η σύναξη 300 ατόμων σε μια θεατρική σκηνή είναι πολύ πιο σημαντική από 5000 like σε ένα post ή ένα reel. Η συμμετοχή σε μια θεατρική παράσταση είναι μια μεταδοτική εμπειρία· εκτιθέμεθα σε ιδέες και στο ρίσκο να παρακολουθήσουμε κάτι άγνωστο, κάτι που δεν ξέρουμε αν θα μας αρέσει. Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας που μας οδηγεί να γεννήσουμε ιδέες, καινοτομίες, ερωτήματα. Υπάρχει εδώ μια συλλογική δέσμευση: να γιατί ο πολιτισμός είναι τόσο κοινωνικά αναγκαίος», τονίζει.
Το ευρωπαϊκό πνεύμα απασχολεί διεξοδικά τον Ροντρίγκες – το έχουμε δει έντονα στις παραστάσεις του «Η Καταρίνα και η ομορφιά να σκοτώνεις φασίστες» στη Στέγη και στο «Hecuba, not Hebuba» στην Επίδαυρο. Και σε αυτό επιμένει ακόμα κι όταν του θέτεις αμιγώς πολιτικές ερωτήσεις – για παράδειγμα για τους Ευρωπαίους ηγέτες που δεν ασκούν κριτική στον ακραίο ιμπεριαλισμό του Τραμπ ή στον ακραίο ιμπεριαλισμό απ’ όπου κι αν προέρχεται.
Δεν είναι δυνατόν να μας απασχολεί μόνο πως θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση οικονομικά καθώς περιστοιχίζεται από γιγαντιαίους τυράννους· αλλά πρέπει να μας απασχολεί η διάσωση της Δημοκρατίας
«Δεν πρέπει να εστιάσουμε στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά στη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού εγχειρήματος: αυτή πρέπει να είναι η βάση των αποφάσεων για τις χώρες της ηπείρου. Οι Ευρωπαίοι πολίτες πρέπει να προκαλούμε συζητήσεις για τον κίνδυνο που διατρέχουν οι δημοκρατίες μας, τα δικαιώματα και οι αξίες μας. Δεν είναι δυνατόν να μας απασχολεί μόνο πως θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση οικονομικά καθώς περιστοιχίζεται από γιγαντιαίους τυράννους· αλλά πρέπει να μας απασχολεί η διάσωση του κοινού καλού και της Δημοκρατίας. Η αδυναμία της Ευρώπης να συνομιλήσει με την αμερικανική ηγεσία είναι μια τεράστια μετατόπιση, αλλά την ίδια στιγμή είναι και μια τεράστια ευκαιρία για να δούμε κατάματα το ιδεολογικό μας υπόβαθρο. Υπάρχει πολυφωνία ιδεών και διαφορετικότητες λαών, αλλά είναι βέβαιο πως οι περισσότεροι συσπειρώνονται γύρω από τις αξίες της ειρήνης και της δημοκρατίας. Λέγεται πως σε ερώτηση δημοσιογράφου γιατί δεν είχε κάνει περικοπές στον πολιτισμό εν μέσω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Γουίνστον Τσόρτσιλ είχε απαντήσει πως ‘αν εξαφανίσουμε αυτά τα αγαθά, τότε γιατί αξίζει να πολεμήσουμε;’. Αν η Ευρώπη επανεξετάζει τον εαυτό της μέσα από τον επανεξοπλισμό της, συνθλίβοντας τα αγαθά της υγείας, της εκπαίδευσης και του πολιτισμού, τότε δεν υπάρχει κανένα ουσιαστικό ενδιαφέρον για την υπεράσπιση της Δημοκρατίας από τις αυταρχικές δυνάμεις της Αμερικής, της Ρωσίας, της Κίνας, παρά μόνο ενδιαφέρον για την υπεράσπιση των συνόρων της».
Πλάνο από την παράσταση “La Distance” με τους Αντάμα Ντιόπ και Άλισον Ντεσάμπ. @Christophe Raynaud de Lage
Ο Ροντρίγκες επιμένει στις πραγματικές αξίες. Δεν είναι τυχαίο που το «By heart» (αν και έργο δεκαετίας) εξάρει τη σημασία της μνήμης ως όχημα επιβίωσης: ο ίδιος ανεβάζει στη σκηνή 10 τυχαία επιλεγμένους θεατές ζητώντας τους να μελετήσουν κείμενα σπουδαίων συγγραφέων, μεταξύ αυτών ένα σονέτο του Σαίξπηρ. Δεν είναι τυχαίο που στο «La Distance» (Η απόσταση) εξετάζει τη σχέση ενός πατέρα και μιας κόρης στο απώτερο μέλλον του 2077, όταν θα ζουν σε διαφορετικούς πλανήτες, καθώς η ανθρωπότητα στη Γη θα παραπαίει. Στη μία παράσταση μιλάει για τη διατήρηση της μνήμης, στη δεύτερη για τη μνήμη που έχει κανείς ανάγκη να απωθήσει.
Αναδεικνύ0ντας τη σημασία της μνήμηςΕμπνεύστηκε το «By Heart» όταν έμαθε την ιστορία της Ναντέσκα Μάντελσταμ, συζύγου του Ρώσου ποιητή Όσιπ Μάντελσταμ, που άρχισε να διδάσκει τα έργα του σε μικρές ομάδες ανθρώπων μέσα στην κουζίνα της, όταν εκείνος συνελήφθη από το ρωσικό καθεστώς και η κυκλοφορία των βιβλίων του απαγορεύτηκε. Μέσω της Μάντελσταμ, ο Τιάγκο Ροντρίγκες απέτινε κι ένα φόρο τιμή στις ιστορίες που του αφηγούνταν η γιαγιά του, η οποία δεν ζει πια. «Εδώ αναγνωρίζουμε τη δύναμη της μνήμης ως πηγή αντίστασης. Θυμηθείτε τη συγγραφέα Σαρλότ Ντελμπό (κρατούμενη στο Άουσβιτς) που απήγγειλε Μολιέρο στα στρατόπεδα συγκέντρωσης από μνήμης. Όπως έλεγε και ο Τζορτζ Στάινερ, ‘ξέρουμε ότι μπορούν να μας πάρουν τα αγαπημένα μας πρόσωπα, τα σπίτια μας, τον τρόπο ζωής μας, αλλά δεν μπορούν να μας πάρουν όσα έχουμε μέσα μας. Για μένα η μνήμη λειτουργεί και ως μεταφορά για την απίστευτη δύναμη των λέξεων και των ιδεών, όταν αυτές κινδυνεύουν. Ακόμα κι αν δεν μπορείς να τις εκφράσεις, αφού είναι απαγορευμένες, κατοικούν μέσα σου· κι αυτή είναι μια ελευθερία που μπορεί να αντισταθεί σε κάθε δικτατορία. Θα τολμούσα να πω, ότι αν ένας νέος άνθρωπος ζει σε μια μη δημοκρατική χώρα, το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει είναι να απομνημονεύσει κείμενα, έργα, σκέψεις».
Γι’ αυτό και αποφάσισε να κάνει το κοινό συμμέτοχο της παράστασης του: το αντιμετωπίζει σαν μια προσπάθεια να μεταγγίσει λέξεις, σαν ένα πείραμα όπου οι θεατές και ο ίδιος ως αφηγητής θα παράξουν μαζί μνήμη. «Φανταστείτε πως προσπαθείτε να μάθετε απ’ έξω ένα ποίημα του Καβάφη. Στην αρχή το ποίημα αυτό ανήκει στον Καβάφη. Στο τέλος ανήκει σε εσάς. Και δεν είναι μια ασεβής πράξη προς τους δημιουργούς και τα έργα τους, απεναντίας είναι μια πράξη αγάπης» απαντά, εξηγώντας την επιλογή να εμπλέξει τους θεατές στην διαδικασία της αφήγησης, διευκρινίζοντας πως δημιουργεί μια ψυχαγωγική, άνετη και ενδιαφέρουσα συνθήκη γι’ αυτούς.
Για μένα η μνήμη λειτουργεί και ως μεταφορά για την απίστευτη δύναμη των λέξεων και των ιδεών, όταν αυτές κινδυνεύουν. Ακόμα κι αν δεν μπορείς να τις εκφράσεις, αφού είναι απαγορευμένες, κατοικούν μέσα σου· κι αυτή είναι μια ελευθερία που μπορεί να αντισταθεί σε κάθε δικτατορία.
Ομολογεί πως δεν το έκανε σκόπιμα, αλλά «Η απόσταση» έρχεται σαν απάντηση στο «By heart». Για τον Τιάγκο Ροντρίγκες η πρώτη παράσταση μιλάει για τη μνήμη που μεταφέρεται από την γιαγιά στον εγγονό, ανάμεσα σε δύο γενιές, ενώ η δεύτερη είναι για μια μνήμη που πρέπει να ξεχαστεί – εδώ ανάμεσα σε έναν πατέρα και μια κόρη. Και στις δύο περιπτώσεις ο Πορτογάλος συγγραφέας και σκηνοθέτης κάνει μια αναφορά σε προσωπικές του εμπειρίες, όντας πατέρας σήμερα μιας 24χρονης κοπέλας. «Και οι δύο παραστάσεις μαρτυρούν τον τρόπο με τον οποίο συνδέομαι με τη ζωή. Όταν έγραψα το πρώτο έργο ήμουν ένας νέος πατέρας και η γιαγιά μου βρισκόταν εν ζωή. Γράφοντας την ‘Απόσταση’ η κόρη μου είναι πλέον 24, ζει μόνη της. Και οι δύο παραστάσεις μιλούν για το πέρασμα από τη μια γενιά στην άλλη. Δεν μπορώ, σε καμία περίπτωση, να ισχυριστώ σήμερα ότι ο κόσμος που ζω είναι ο κόσμος που έχω κληρονομήσει. Ακόμα κι αν αντιλαμβάνονται το όριο των δυνατοτήτων μου να παρέμβω και να διαμορφώσω πράγματα, σήμερα αναγνωρίζω πως έχω πολύ μεγαλύτερη κοινωνική ευθύνη, από αυτήν που είχα 20 χρόνια νωρίτερα. Αισθάνομαι υπεύθυνος για όσα θα κληρονομήσουν οι επόμενες γενιές».
Συνυπάρχοντας επί σκηνής με το κοινό στην παράσταση “By heart” μιλώντας για την αξία της μνήμης. @Christophe Raynaud de Lage
Αυτήν την έγνοια μεταγγίζει και στη θεατρική του ενασχόληση δηλώνοντας πως, εφόσον βρίσκεται σε προνομιούχο θέση (αναφέρεται στη διεθνή αναγνώριση και την καλλιτεχνική διεύθυνση της Αβινιόν), επιδιώκει να μοιραστεί όσα εργαλεία δουλειάς έχει για να ενισχύσει κι άλλους δημιουργούς να βρουν το δρόμο τους. Έχοντας την προσωπική εμπειρία στο πως επέδρασε η Αβινιόν κατά την καλλιτεχνική του εξέλιξη εντός κι εκτός Ευρώπης (πριν αναδειχθεί σε διευθυντής της) εξηγεί πως «θέλουμε να βοηθήσουμε καλλιτέχνες που εκτιμούμε, προκειμένου να οδηγηθούν στο επόμενο τους έργο. Ξέρουμε πως, με μια έννοια, γράφουμε ένα κομμάτι της καλλιτεχνικής βιογραφίας τους, αλλά την ίδια ώρα, παίρνουμε μαζί τους το ρίσκο. Είμαστε εκεί για να χτίσουμε και να μοιραστούμε κάτι. Ο προγραμματισμός μας είναι μια συλλογή από καλλιτέχνες που θεωρούμε ότι είναι επιτακτικό να παρουσιάσουν τη δουλειά τους, ώστε το κοινό να παρακολουθήσει πολλές διαφορετικές αισθητικές και καλλιτεχνικές προσεγγίσεις, διαμορφώνοντας μια γενικότερη αντίληψη για όσα συμβαίνουν στον κόσμο των παραστατικών τεχνών».
Ο Ροντρίγκες μοιάζει να μην αντιμετωπίζει το θεσμικό του ρόλο, πέραν του καθήκοντος που οφείλει να υπερασπίζεται. Δηλώνει πως τα 2/3 των παραστάσεων που θα παιχτούν αυτό το καλοκαίρι του είναι άγνωστα – με την έννοια ότι έχει παρακολουθήσει μόνο πρόβες τους. «Είμαι το ίδιο ενθουσιασμένος και περίεργος για το περιεχόμενο των παραστάσεων όπως το κοινό μας που έρχεται να τις παρακολουθήσει για πρώτη φορά. Ένα από τα πράγματα που με πείθει να καλέσω έναν καλλιτέχνη να δουλέψει για τη διοργάνωση είναι πως στη διάρκεια της περφόρμανς του ξεχνάω πως εκπροσωπώ έναν ιστορικό θεσμό. Αν απομακρυνθώ από τη σκέψη πως είμαι ο επικεφαλής του φεστιβάλ, σημαίνει πως κάτι καλό έχει συμβεί στη διαδικασία».
Η εξαήμερη παρουσία του Τιάγκο Ροντρίγκες στη Στέγη θα συμπληρωθεί και από masterclass που θα δώσει ο ίδιος στο ενδιάμεσο των παραστάσεων, το πρωί του Σαββάτου 9 Μαΐου, ενώ στις 11 Μαΐου θα συζητήσει με το κοινό με συντονίστρια τη διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος Ωνάση, Αφροδίτη Παναγιωτάκου.
