Η Miranda July «ζει και πεθαίνει μέσα στις λέξεις»

«Συνήθως λένε πως δεν πρέπει να γνωρίζουμε τους ανθρώπους που θαυμάζουμε – δεν έχω πολλούς -, αλλά το να γνωρίσω εσένα ήταν απλά μαγικό», λέει χαμογελαστή η Αφροδίτη Παναγιωτάκου, καθισμένη στην κεντρική σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, απέναντι από τη Miranda July.

Σκηνοθέτις, συγγραφέας, εικαστικός, performer – καλλιτέχνιδα -, η καλεσμένη της Onassis Stegi την Πέμπτη (30/4) είναι μία από τις πιο «δυνατές» φωνές της εποχής μας -και αυτό όχι λόγω έντασης, αλλά κυρίως λόγω σημασίας. Η, τέσσερις φορές βραβευμένη στο Φεστιβάλ των Καννών, Miranda July άφησε για λίγες μέρες το ηλιόλουστο Los Angeles για να επισκεφτεί τη χώρα μας, με αφορμή μία συζήτηση με την καλλιτεχνική διευθύντρια της Στέγης, Αφροδίτη Παναγιωτάκου, με αφετηρία το τελευταίο της μυθιστόρημα All Fours (Στα Τέσσερα), που ασχολείται με την περίοδο της γυναικείας εμπειρίας μετά τα 40, πριν και κατά τη διάρκεια της εμμηνόπαυσης και μετά από ένα διαζύγιο.

Είναι πάντα απελευθερωτικό να βλέπεις μια γυναίκα να μιλάει με θάρρος και ακατέργαστη ειλικρίνεια για τη δουλειά της – ειδικά όταν η δουλειά της αφορά την τέχνη του να μοιράζεσαι τις λέξεις και τις ιστορίες σου με πάρα πολύ κόσμο. Προσωπικά, το θεωρώ τρομερά γενναίο. Είναι δύσκολο και “βαρύ” να εκθέτεις τον εαυτό σου, σε σελίδες στον κόσμο, ακόμα και όταν «κρύβεσαι» πίσω από χαρακτήρες που έπλασε η φαντασία σου. Στη σκηνή της Στέγης, ντυμένη με ένα εξαιρετικό, ’70ς inspired, deux-pièces σε απαλό γαλάζιο χρώμα, κλήθηκε να απαντήσει στην ερώτηση αν βρίσκει τον εαυτό της στους χαρακτήρες της ή αν προτιμάει να κρατάει μία απόσταση από αυτούς.

«Για πολύ καιρό η μυθοπλασία μου ήταν εμφανέστατα μη δική μου – δεν είχε καμία σχέση με μένα. Πίστευα πως είναι πολύ εύκολο να γράψεις για τον εαυτό σου», αναφέρει χαρακτηριστικά, αφού μας έχει κάνει πρώτα να γελάσουμε με μία ατάκα της. Μάς εκμυστηρεύεται τότε πως ένα short story που είχε γράψει για τους New York Times την έφερε κάπως αντιμέτωπη με τις λέξεις της, όταν φοβήθηκε πως ο κόσμος, διαβάζοντας τη συγκεκριμένη ιστορία, θα αναγνώριζε εκείνη ως άνθρωπο και όχι ως συγγραφέα. «Τότε όμως ήταν η πρώτη φορά που έλαβα γράμματα από ανθρώπους που συνδέθηκαν απόλυτα με αυτό που έγραψα, και κατάλαβα πως μόνο και μόνο γι’ αυτό αξίζει να εκθέσεις τον εαυτό σου, να είσαι ειλικρινής και να συνδεθείς με άλλες γυναίκες».

Εκείνα τα γράμματα από αναγνώστες ήταν για την ίδια η επιβεβαίωση, ή το πράσινο φως, πως είναι αποδεκτό και θεμιτό να βάλει περισσότερο την προσωπική της ματιά και οπτική στις ιστορίες της και ίσως να γράψει ένα ολόκληρο βιβλίο από εκείνο το πρίσμα. Η ίδια θεωρεί δεδομένο πως είναι ξεκάθαρο ότι βρίσκεται μέσα στα κείμενά της, της ανήκουν, έχουν τη «μυρωδιά» της – και συγκεκριμένα η μυθοπλασία. «Μπορείς να νιώσεις πως ζω και πεθαίνω μέσα σε αυτές τις σελίδες», λέει, και αυτό ίσως έγινε πιο πολύπλοκο στο τελευταίο της βιβλίο, All Fours, ένα βιβλίο για μία γυναίκα μετά τα 40.

«Ώρες ώρες σκέφτομαι πως δεν είμαι καν τόσο μεγάλη, γιατί μιλάω για αυτά τα πράγματα;», λέει γελώντας, όταν σχολιάζει τη θεματολογία του All Fours. Η αλήθεια είναι πως έχουμε συνηθίσει οι γυναικείοι χαρακτήρες στα βιβλία, αλλά και στις ταινίες, να αφορούν την κοινή γνώμη και να δημιουργούν ενδιαφέρουσες ιστορίες μόνο όταν είναι νέες. Κοιτάζοντας τις ιστορίες που υπάρχουν εκεί έξω και μιλούν για γυναίκες, θα πίστευε κανείς πως η ζωή τελειώνει κάπου στα 30+. Το ενδιάμεσο στάδιο ενός ακόμα επαναπροσδιορισμού του γυναικείου σώματος και της γυναικείας εμπειρίας, οι δεκαετίες που η γυναίκα σταματάει να μπορεί να κυοφορήσει και κάθε σπιθαμή του σώματός της διαμαρτύρεται γι’ αυτό, αλλά και η διαδικασία της ολοκλήρωσης και της ηρεμίας που έρχεται μετά από τον εσωτερικό πόλεμο που συμβαίνει κάπου στα 40, δεν έχει απασχολήσει πολύ την τέχνη, γενικότερα.  Η Miranda July πιστεύει πως πρέπει να μιλάμε για όλα αυτά τα λίγο δύσκολα και άβολα, γιατί στο τέλος αξίζει. «Αυτή είναι η δουλειά μας άλλωστε, να μετατρέπουμε αυτή τη μαυρίλα και τις άβολες καταστάσεις σε φως», αναφέρει η ίδια.

Και από τις άβολες καταστάσεις, η συζήτηση μετατοπίστηκε φυσικά στην αγάπη και τον έρωτα – αν και αυτή δεν είναι μία τόσο μακρινή απόσταση. Το να νιώθεις πράγματα, είτε μαζί με άλλους ανθρώπους είτε πιο μοναχικά, είναι κάτι που μας απασχολεί όλους και, συγκεκριμένα, η έκφραση αυτών των συναισθημάτων αποτελεί ίσως έναν μικρό Γολγοθά για όλους. Δεν υπάρχει ένας τρόπος για να δείξεις την αγάπη σου, αλλά ο τρόπος που έχεις δεν ταιριάζει απαραίτητα στον αποδέκτη της αγάπης σου.

Η Miranda July, και μέσα από τα βιβλία της και μέσα από τις ταινίες, τα βίντεο και τις performances της, “κολυμπάει” συχνά σε άγνωστα νερά και καταστάσεις όπου η αγάπη και ο έρωτας δεν μοιάζουν πολύ με αυτό που μερικοί θεωρούν δεδομένο. «Πίστευα πως ο κόσμος και τα συναισθήματα είναι δισδιάστατα, αλλά κάποια στιγμή καταλαβαίνεις πως, ναι, μπορώ να φτιάξω τους δικούς μου κανόνες», μας λέει η ίδια. «Η τρυφερότητα και η οικειότητα δεν είναι ένα σταθερό πλαίσιο με συγκεκριμένες τακτικές. Μαθαίνω πως η αγάπη μπορεί φαινομενικά να μοιάζει λιγότερη, αλλά αυτό να λειτουργεί για σένα».

Όταν μπήκαμε στην αίθουσα της Στέγης, πριν εμφανιστούν οι δύο γυναίκες στη σκηνή, ακούστηκε από τα μεγάφωνα η φράση: «I love you too, I’m just not very good at it — I’m trying to change» – η οποία αντιπροσωπεύει πλήρως τους χαρακτήρες της July, κυρίως στα πρώτα της βιβλία, ίσως και την ίδια αλλά σε παλαιότερο χρόνο. Πιστεύουμε πως η αγάπη είναι κάτι που οι άλλοι μας δημιουργούν κατά κάποιον τρόπο, αλλά στην πραγματικότητα είναι κάτι που έχουμε ήδη μέσα μας, απλώς ως διαφορετικοί άνθρωποι δεν μπορούμε όλοι να την εξωτερικεύουμε με τον ίδιο τρόπο. Για τη Miranda, η αγάπη είναι κάτι πολύ ελεύθερο, κάτι που μπορείς να ορίσεις με τους δικούς σου ρυθμούς – γρήγορους ή αργούς -, κάτι που μπορεί να μην γνωρίζεις, αλλά να θέλεις να ψάξεις.

Η Αφροδίτη τη ρώτησε αν πιστεύει πως η φιλία, και η φιλική αγάπη αντίστοιχα, είναι η πιο σημαντική σχέση της ζωής μας, και η Miranda, ρίχνοντας ένα βλέμμα στο κοινό, απάντησε: «Έτσι φαίνεται!». Όλη η αίθουσα ξέσπασε σε γέλια. Εκτιμώ πολύ – και είναι από τα λίγα πράγματα για τα οποία είμαι ευγνώμων στην εποχή μας- που έχουμε αντιληφθεί τη σημαντικότητα των φιλικών σχέσεων.  Καθ’ όλη τη διάρκεια της συζήτησης, εκείνη αναφερόταν συνεχώς στη φίλη της, Augusta, που βρισκόταν μαζί της στην Ελλάδα και την ακολουθούσε με μια κάμερα, καθώς ετοιμάζει ένα ντοκιμαντέρ. «Από όταν θυμάμαι τον εαυτό μου, είμαι απόλυτα αφοσιωμένη σε αυτές τις γυναίκες, από όταν ήταν κορίτσια», λέει, και μιλάει για τις φίλες που τη συντρόφευαν σε κάθε απόφαση, αποτυχία και θρίαμβο της ζωής της.

Και αφού λοιπόν μιλήσαμε για βιβλία, για αγάπη και για φιλία, ήταν φυσικό επόμενο να προσελκύσουμε κάπως και τη μοναξιά – ή καλύτερα τη μοναχικότητα – του να γράφεις, την αποτυχία, τη λύπη, τα ανεξέλεγκτα συναισθήματα γενικά. «Είμαι σίγουρα ανεξέλεγκτη ψυχή (a loose cannon), αλλά υπάρχει μία ισορροπία. Γιατί για μένα μία ανεξέλεγκτη ψυχή μπορεί να βρίσκεται μέσα σε έναν ψύχραιμο σώμα (tight cannon)», αναφέρει η ίδια, ενώ πριν από λίγο είχε σηκωθεί από την καρέκλα της για να μας δείξει πώς χορεύει στο σαλόνι της όταν είναι λυπημένη, γιατί, όπως είπε, «φυσικά και χορεύουμε όταν είμαστε λυπημένοι» – άλλωστε έχουμε περάσει ένα τεράστιο κομμάτι της ζωής μας λυπημένοι, θα ήταν κρίμα να μην χορεύουμε.

Η Miranda July είναι ένας χαώδης άνθρωπος, που όμως καταφέρνει να βάζει με μαεστρία τις λέξεις σε σειρά. Ένα φρέσκο χαμόγελο που συνοδεύεται από μία ξεκαρδιστική ατάκα, που στη βάση της έχει μία πολύ δύσκολη ανακάλυψη. «Το ζήτημα με το γράψιμο είναι πως κάθε μέρα (όταν γεμίζεις τις σελίδες) νιώθεις ιδιοφυΐα και την επόμενη μέρα (που αντικρίζεις το λευκό χαρτί) νιώθεις ηλίθιος – δεν τελειώνει ποτέ». Όταν είπε αυτή την ατάκα, το κεφάλι μου σχεδόν εξερράγη, και γιατί έχει απόλυτο δίκιο, αλλά και γιατί, σύμφωνα με αυτή την αλήθεια, το γράψιμο είναι συνώνυμο της ζωής. Εκείνη μοιάζει να έχει καταφέρει να τα ζει παράλληλα και να επιτρέπει στο ένα να μπλέκεται με το άλλο. Εκμυστηρεύτηκε πως δεν βιάζεται τόσο πολύ πια, αλλά και ότι ετοιμάζει να κυκλοφορήσει ένα άρωμα, το οποίο φτιάχνει εδώ και χρόνια.

Στο τέλος, η Αφροδίτη Παναγιωτάκου της ζήτησε να αναφέρει πέντε πράγματα που της αρέσουν και εκείνη είπε: «την κουβέρτα μου, πράγματα που είναι κρεμώδη, το σεξ, τα αφρόλουτρα με άλλους ανθρώπους και το διάβασμα». Και αν κάποιος δεν γνωρίζει τίποτα για τη Miranda July, αυτά είναι όλα όσα χρειάζεται να ξέρει για να θέλει να διαβάσει όλα της τα βιβλία, ή να γίνει φίλος της – or that’s just me.