Αφερίμ
Αργυρή Άρκτος Καλύτερης Σκηνοθεσίας στο 65ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βερολίνου για το ασπρόμαυρο διαμαντάκι του ρουμάνου Radu Jude.
Το 1835 ένας χωροφύλακας και ο γιος του διασχίζουν τη ρουμανική ύπαιθρο, αναζητώντας έναν τσιγγάνο σκλάβο που κατηγορείται πως πλάνεψε τη γυναίκα του τοπικού άρχοντα. Αυτός ο δημόσιος υπάλληλος με υπερβολικό ζήλο, που θυμίζει σερίφη της Άγριας Δύσης, οργώνει με το άλογό του τα Βαλκάνια και δεν χάνει ευκαιρία να μαθαίνει στο βλαστάρι του το νόημα της ζωής.
Ένα ντελικάτο, γουστόζικο και ανατρεπτικό γουέστερν είναι η τρίτη ταινία του Radu Jude, που αποτελεί συγχρόνως για διεισδυτική ματιά πάνω στην ιδιαιτερότητα των Βαλκανίων.
Σε όλη σχεδόν τη διαδρομή των δύο ηρώων (ένα εναλλακτικό road movie;) παρακολουθούμε επαφές, γνωμικά και αφηγήσεις που αποτελούν καμβά μιας ιστορίας γεμάτης δεισιδαιμονίες και με εύκολα, αφελή αλλά και ακατάρριπτα στερεότυπα που δυστυχώς αντέχουν στο χρόνο. Είμαστε σχεδόν δύο αιώνες πριν αλλά αυτά που λέει ο ήρωας ή ο παπάς που βρίσκουν στο δρόμο τους θυμίζουν κακόγουστες ελληνικές συνήθειες γύρω από μοχθηρούς εβραίους, σκύλους τσιγγάνους και επικίνδυνους αλλόθρησκους.
Πάλι καλά δηλαδή που σε μια σκηνή αναφέρονται κι οι έλληνες ως «αυτοί μιλάνε πολύ» ενώ οι ιταλοί «λένε ψέματα» και οι «γάλλοι ασχολούνται με αρώματα». Σημεία των καιρών, στερεότυπα των λαών, θα σκεφτείτε. Όμως τα κωμικά, ανάλαφρα στιγμιότυπα μιας ξεπερασμένης εποχής έχουν την (επικίνδυνη) σημασία τους ακόμη και σήμερα. Θα μπορούσε να τα χαρακτηρίσει κάποιος ανώδυνα, αλλά ο σκηνοθέτης αποδεικνύεται μεγάλος μάγκας σε αυτό. Βάζοντας στην πιο καίρια στιγμή της πλοκής τον αυθεντικό προβληματισμός της ταινίας (που δεν είναι άλλος από την ισχύ του ισχυρού απέναντι στους φοβισμένουν κι αμόρφωτους υποτακτικούς του) μεγαλουργεί και συγκινεί ταυτόχρονα.
Η τιμωρία του άτυχου τσιγγάνου από την καρικατούρα κακού (αλλά και απεχθή όσο δεν πάει άλλο) αφέντη είναι σκηνή ανθολογίας και σφραγίδα ενός κόσμου (Βαλκάνια) όπου οι ανοιχτές πληγές του δεν λένε να κλείσουν. Πολλά πράγματα θα σας φανούν ολόιδια ακόμη και 2 αιώνες μετά σε αυτό το αλλιώτικο ιστορικό ντοκουμέντο που διαδραματίζεται στα βουνά της Μολδοβλαχίας του 19ου αιώνα. Και ακόμη περισσότερα ίσως – και μακάρι- να σας προβληματίσουν…
Κωνσταντίνος Καϊμάκης
