Αναμοχλεύοντας το σκοτεινό παρελθόν στο 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση για την Κατοχή με τον Μενέλαο Χαραλαμπιδη και την Κυριακή Μπεϊογλου

Μια προσπάθεια να αναδειχθεί το θέμα των απωλειών, τόσο ανθρώπινες όσο και υλικές, γίνεται στο νεότερο βιβλίο του Χαραλαμπίδη, «Η μακρά νύχτα της Κατοχής» (εκδ. Αλεξάνδρεια), μια συλλογική δουλειά με τον Στράτο Δορδανά, καθηγητή στο ΑΠΘ.

«Θέλαμε να ανεβάσουμε ψηλότερα στην ατζέντα τις απώλειες, ανθρώπων και υλικών στον πόλεμο, να καταλάβουμε καλύτερη την πολύ δύσκολη εκείνη περίοδο», λέει ο Χαραλαμπίδης στο ακροατήριο του φεστιβάλ. «Απευθυνθήκαμε σε περιφέρειες για να στηρίξουν τη σύσταση ερευνητικών ομάδων καταγραφής, χωρίς ανταπόκριση» – εκτός από την Περιφέρεια Κρήτης, που άλλωστε μετρά μεγάλες απώλειες.

«Ο στόχος είναι διττός: Να χαρτογραφήσουμε το πεδίο, γεωγραφικά και θεματικά. Ο λιμός στην Ελλάδα, η μεγαλύτερη ανθρωπιστική κρίση στην Ευρώπη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η κατάρρευση κάθε αξιακού κανόνα, δεν αφορούσε μόνο την Αθήνα. Επίσης θέλαμε να δώσουμε έναν μπούσουλα, πού μπορούμε να αναζητήσουμε πληροφορίες και να επεξεργαστούμε δεδομένα. Σε μεγάλο βαθμό τώρα έχουμε πλησιάσει σε πραγματικό κόστος ανθρωπίνων ζωών και υλικών ζημιών κι έτσι ανοίγει ο δρόμος ώστε να ακολουθήσουν κι άλλοι συνάδελφοι».

Ο Χαραλαμπίδης είχε κληθεί σε διακομματική κοινοβουλευτική επιτροπή και είχε επισημάνει ότι ο σωστός τρόπος διεκδίκησης αποζημιώσεων είναι να έχεις στιβαρή ερευνητική ομάδα και επιστημονικά δεδομένα που θα δοθούν σε νομική ομάδα για τις διεκδικήσεις και βέβαια σε δημοσιογραφική ομάδα για την προβολή. «Χρειάζεται αφενός πολιτική βούληση, αφετέρου πολύ καλά τεκμηριωμένη πρόταση», λέει.

Στιγμιότυπο από το Φεστιβάλ

Η χώρα καταστράφηκε πλήρως. Η Ιστορία παίζει περίεργα παιχνίδια: Οι Έλληνες πρόσφυγες μεταφέρονταν σε στρατόπεδα, τα μεγαλύτερα από τα οποία ήταν στη λωρίδα της Γάζας και στη Συρία, υπό την ευθύνη ων βρετανών. «Χρειαστήκαμε είκοσι περίπου χρόνια για να φτάσουμε στα παλιά βασικά μεγέθη κι αυτό εξηγεί και την ερήμωση της υπαίθρου, ιδίως των ορεινών χωριών, απ’ όπου οι επιζώντες ξεριζώθηκαν και πήγαν στις πόλεις – όχι μόνο από την ανάγκη βιοπορισμού. Επίσης, ας σκεφτούμε τους Έλληνες εργάτες στην Γερμανία. Από πού ήταν η καταγωγή τους, τι ψήφιζαν εκεί; Μήπως τους ξεφορτώνεται το κράτος στέλνοντας τους εκεί; Και ποιος ωφελείται αν δεν μιλάμε για όλα αυτά;

«Καλοπροαίρετα μπορεί κάποιοι να λένε, ας μην ξύνουμε πηγές. Αλλά μένουν οι πληγές, αν δεν τις κατανοήσεις και τις ανοίξεις. Ο μόνος τρόπος επούλωσης είναι να μιλάς γι’ αυτά. Οι Ισπανοί το κάνουν εδώ και δύο δεκαετίες κι έχουν περάσει πολύ μεγαλύτερο εμφύλιο».

Οι πολύ δημοφιλείς Ιστορικοί Περίπατοι του Χαραλαμπίδη έχουν ακριβώς στόχο την κατανόηση του δύσκολου παρελθόντος. «Οι νέοι με ενδιαφέρουν, γιατί όσο απομακρυνόμαστε χρονικά από ό,τι έγινε, τόσο πιο εύκολα θα ξεχαστεί. Χάνεται η βιωματική μνήμη, οι αφηγήσεις των παππουδο-γιαγιάδων δεν εξελίσσονται». Όπως χαρακτηριστικά ειπώθηκε σε άλλο πάνελ, στην παρουσίαση του βιβλίου του Ξενοφώντα Κοντιάδη, «Αν δεν έχεις ζήσει γιαγιά να μουτζώνει χωροφύλακα ή να βλέπει παπά και να φτύνει τον κόρφο της, δεν καταλαβαίνεις την ένταση».

Από την παρουσίαση του βιβλίου του Ξενοφώντα Κοντιάδη με τον συγγραφέα, τον Πέτρο Κόκκαλη και την Κυριακή Μπεϊογλου

Τα τελευταία 15-20 χρόνια πάντως είναι η πιο παραγωγική περίοδος για τις επιστημονικές μελέτες στη χώρα και είναι αισιόδοξο το ότι οι νέοι ασχολούνται επιστημονικά με την Ιστορία. Υπάρχει ωστόσο πρόβλημα στη γέφυρα επικοινωνίας με το κοινό, στο οποίο πρέπει κανείς να φτάσει. «Να κατανοήσουμε το παρελθόν για να πατήσουμε καλύτερα στα πόδια μας στο παρόν».

Το βιβλίο «Οι Δωσίλογοι» έχει σπάσει ρεκόρ αντιτύπων για ιστορικό σύγγραμμα, φτάνοντας στα 60.000. Ο Χαραλαμπίδης έχει ταξιδέψει με αυτό μέχρι σήμερα σε 37 πόλεις, ενώ μεγάλη είναι και η απήχηση μέσα από τα social media, τα podcast κλπ αλλά και από στόμα σε στόμα. Είναι ίσως η πρώτη φορά που ο κόσμος μιλά ανοικτά για το θέμα. Αυτή τη στιγμή δουλεύεται ένα θεατρικό με αφορμή το βιβλίο και γίνεται προσπάθεια και για ντοκιμαντέρ.

Ο ίδιος μου λέει: «Το θέμα το ξέραμε, ήταν πολύ ευρύτερο στη συλλογική μνήμη αλλά στερεοτυπικά και γενικόλογα. Ο ταγματασφαλίτης, ο μαυραγορίτης, ο κουκουλοφόρος. Αυτό που υπήρχε πριν σαν νεφέλωμα γίνεται ‘ταληράκια’. Επίσης είναι ένα βιβλίο με ονοματεπώνυμα, η Ιστορία δεν γράφεται με αρχικά. Είναι όλα τεκμηριωμένα, καθώς προκύπτουν από τα πρακτικά των δικών. Έχουμε αναλυτική περιγραφή και τεκμηρίωση για το πώς γινόταν η συνεργασία και κυρίως ότι είχε ισχυρά θεμέλια, δεν ήταν μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά κρατικός μηχανισμός».

Στο βιβλίο έχουν επιλεχθεί παραδειγματικές περιπτώσεις για να αναδειχθούν μορφές συνεργασίας των Ελλήνων με τους Γερμανούς. Εννοείται ότι σε κάθε κατηγορία είχαμε εκατοντάδες περιπτώσεις. Υπάρχει πολύ υλικό κυρίως για την οικονομική δοσοληψία που ήταν ευρύτερη παντού.

Στιγμιότυπο από το Φεστιβάλ

Όπως έγραφα στην αρχή, με το βιβλίο ήταν κάπως σαν να άνοιξε το πορτάκι της καταπακτής που οδηγούσε σε ένα σκοτεινό υπόγειο και αρχίζει να μπαίνει φως, να ξαραχνιάζει, να μιλούν περισσότεροι γι’ αυτό.

Για παράδειγμα, στο βιβλίο του «Δωσίλογοι και Ονειροπόλοι» (εκδ. Τόπος), ο Ξενοφώντας Κοντιάδης διηγείται με λογοτεχνικά μέσα, την ιστορία δύο γερμανοτραφών καθηγητών ιατρικής, του Λογοθετόπουλου και του Κόκκαλη που παίρνουν διαμετρικά αντίθετες κατευθύνσεις. Ο πρώτος επιλέγει τη συνεργασία με τους Γερμανούς και ο δεύτερος την αντίσταση στο βουνό. Ο πρώτος βγαίνει με χάρη από τη φυλακή μετά από λίγα χρόνια και ζει άλλα δέκα στην Ελλάδα, ο δεύτερος έρχεται στην Ελλάδα με ειδική άδεια, νεκρός. Όπως λέει ο Κοντιάδης: «Η στάση της δικαιοσύνης και η ατιμωρησία στο 55% των δωσίλογων είναι ο λόγος που η πληγή παραμένει ανοικτή. Οι δωσίλογοι ενσωματώνονται στα τάγματα ασφαλείας, συγκυβερνούν, σκοτώνουν τον Λαμπράκη, μετά τον Φύσσα, έχουν λόγο στα πράγματα. Η κοινωνία σήμερα ψάχνει τη συγκάλυψη των δωσίλογων, έχει αγωνία να αποκαλυφθεί η αλήθεια στα σημερινά πράγματα. Είναι ανάγκη να βγουν όλα στο φως».

Από την παρουσίαση του βιβλίου της Ελισάβετ Χρονοπούλου

Στο δε επίσης πολύ δημοφιλές πρόσφατο βιβλίο της Ελισάβετ Χρονοπούλου, «Επί σκοπώ πλουτισμού» (εκδ. Πόλις, με επίμετρο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη) εξετάζεται, μυθοπλαστικά, ένα θέμα που αναδείχθηκε από έρευνά της στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και στα αυθεντικά πρακτικά από τις δίκες των δωσιλόγων στην Αθήνα 1945-1949. Οι ήρωες της ιστορίας είναι φανταστικοί, αλλά τα περιστατικά έχουν συμβεί. Ο αφηγητής, αδαής «κληρονόμος του παρελθόντος», πέφτει σε ένα τετράδιο που μαρτυρά την ιστορική αλήθεια για τον παππού του. Όπως είπε και η συγγραφέας στην παρουσίαση του βιβλίου της στα Χανιά: «Είναι τόσο μεγάλο το βάρος στους απογόνους. Αυτός ο διχασμός πρέπει κάποτε να σταματήσει, είναι ωραίο να διαλέξεις τον παππού που θέλεις».

Κλείνοντας, ρωτάω τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη πώς νιώθει με αυτήν την αυξανόμενη αναμόχλευση του θέματος που προκάλεσε το βιβλίο του. «Πάντα πίστευα ότι η Ιστορία μπορεί να βοηθήσει, όταν έχουμε καλά τεκμηριωμένες έρευνες για ζητήματα ζεστά που μας αφορούν. Δίνει την έμπνευση σε ανθρώπους από άλλα πεδία, λογοτέχνες, σκηνοθέτες, ντοκιμαντερίστες, για να δουλέψουν δικές τους προσεγγίσεις», μου λέει. «Με βοηθάει πάρα πολύ να βλέπω διαφορετικές οπτικές στο αντικείμενο της έρευνάς μου. Εμπλουτίζουν την οπτική μας στο δύσκολο παρελθόν. Είναι πολύ σημαντικό επίσης ότι πιο εύκολα μπαίνει το ευρύ κοινό στη λογοτεχνία παρά σε επιστημονικά βιβλία. Οι Δωσίλογοι αποτέλεσαν εξαίρεση με την απήχησή τους, αλλά γενικά για τα δύσκολα τραυματικά γεγονότα πρώτα μιλά η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος και μετά οι ιστορικοί. Μαζί με την Ιστορία, η τέχνη και η γραφή λειτουργούν ενισχυτικά και πολλαπλασιαστικά για να αναδείξουν ένα ζήτημα στην ατζέντα. Μόνο θετικά μπορεί να βγουν από τη συνύπαρξη».

Και καταλήγει: «Με το παρελθόν δεν ξεμπλέκεις αν το χώνεις κάτω από το χαλί. Πρέπει να σταθείς μπροστά του γενναία και τίμια. Είναι μεγάλη ευθύνη και ηθική υποχρέωσή μας για τους ανθρώπους που χάσαμε, αλλά και γι’ αυτούς που έμειναν και υπέφεραν από τις συνέπειες πολέμου. Να μάθουμε τις ιστορίες τους».