Αναμοχλεύοντας το σκοτεινό παρελθόν στο 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

ύεται τελευταία και αναδείχθηκε πολύ καθαρά και στο πλαίσιο του 5^ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων που πραγματοποιείται αυτές τις μέρες σε διοργάνωση Δήμου Χανίων και Περιφέρειας Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Μανώλη Πιμπλή.

Άποψη από το Αρσενάλι, Χανιά

Είναι σαφής η δυσκολία που έχει η Ελλάδα να διαχειριστεί το πιο πρόσφατο παρελθόν της. Όχι το ένδοξο, το αρχαίο, όχι των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση, αλλά το πιο πρόσφατο. Το πιο σκοτεινό. Αυτό της συνεργασίας των Ελλήνων με τους Γερμανούς κατακτητές, τον δωσιλογισμό και στη συνέχεια βέβαια τον εμφύλιο. Φυσικά το πιο πρόσφατο τραύμα πονάει περισσότερο, οι πληγές δεν κλείνουν εύκολα, αλλά και ούτε θα επουλωθούν, εάν δεν βγουν στον αέρα. Δεν ξεμπλέκεις με το παρελθόν κουκουλώνοντάς το. Βασική αρχή της ψυχολογίας και της ψυχιατρικής και μεγάλη ευθύνη στους ώμους των ιστορικών και της Πολιτείας.

Για την κλίμακα της Ιστορίας ένα παρελθόν 80 χρόνων από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, την κατοχή, τα δεκεμβριανά και τον εμφύλιο, είναι σχετικά πρόσφατο. Οι γενιές μας έχουν ακόμα αφηγήσεις από προγόνους που έζησαν πείνα, κατοχή, απώλειες, αλληλοσκοτωμούς και προδοσίες. Αλλά για πόσο ακόμα;

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, ότι το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Οι Δωσίλογοι» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια), προσγειώθηκε το 2023 με κρότο σε ένα έδαφος άγονο, όπου οι μαθητές δεν μαθαίνουν τίποτε για την κατοχή και τον εμφύλιο, ενώ οι ενήλικες αλλά κυρίως η Πολιτεία υιοθετεί τη στάση «Δεν μιλάμε γι’ αυτά».

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση Μενέλαου Χαραλαμπίδη-Πέτρου Κατσάκου για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής

Δεν είναι επίσης τυχαίο, ότι μετά τους Δωσίλογους ακολούθησαν άνοιξε ένα μπαράζ από λογοτεχνικές κυρίως εκδόσεις που καταπιάνονται με το θέμα, με αφετηρία ιστορικά στοιχεία της εποχής σε μια προσπάθεια διαχείρισης ενός τραυματικού παρελθόντος και φωτισμού μιας σκοτεινής ιστορικής περιόδου. Για όλα τα παραπάνω, διοργανώθηκαν πάνελ στα Χανιά, που μάλιστα όλα ανεξαιρέτως έσφυζαν από κόσμο.

Δεν θα μπορούσε να είναι καλύτερη η συγκυρία αναμόχλευσης του παρελθόντος από την πρόσφατη αιφνιδιαστική εμφάνιση των φωτογραφιών από την εκτέλεση της Καισαριανής το 1944 που είχαν βγει σε δημοπρασία ebay από τον κάτοχό τους. Σε σχετική συζήτηση στα Χανιά του ιστορικού Μενέλαο Χαραλαμπίδη με τον δημοσιογράφο Πέτρο Κατσάκο, επισημάνθηκε ότι είναι γνωστό το φαινόμενο οι Γερμανοί στρατιώτες να φωτογραφίζουν τη θητεία τους στο μέτωπο φτιάχνοντας έτσι ένα ένδοξο άλμπουμ που θα έδειχναν στις επόμενες γενιές ως νικητές.

Οι ναζί στρατιώτες έκαναν reunions και αντάλλασσαν φωτογραφίες από τα άλμπουμ τους, τα οποία συχνά κατέληγαν συχνά σε γερμανικά παζάρια, όπως στο Μοναστηράκι. Ο κάτοχός τους είναι αρκετά νέος και γνωστός στους ιστορικούς από τις φωτογραφίες που ανεβάζει στο eBay, οι οποίες είναι γνήσιες. Για τις συγκεκριμένες ωστόσο, συνολικά 262 φωτός, 12 από τις οποίες είναι από την εκτέλεση, οι ιστορικοί δεν γνώριζαν ούτε είχαν κάποια υπόνοια ότι υπάρχουν. Ο δε συλλέκτης δεν περίμενε τέτοιο ντόρο και τις κατέβασε πολύ γρήγορα, ενώ το ίδιο το ΥΠΠΟ επέδειξε εδώ πολύ γρήγορα αντανακλαστικά αγοράζοντάς τις, υπό την τρομερή πίεση και το ενδιαφέρον του κόσμου.

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση Μενέλαου Χαραλαμπίδη-Πέτρου Κατσάκου για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής

Όσοι έχουν δει την ταινία «Το τελευταίο σημείωμα» του Παντελή Βούλγαρη έχουν πάρει μια εικόνα της ιστορίας της εκτέλεσης των 200 στην Καισαριανή ως αντίποινα για την ανατίναξη, από τους αντάρτες, του αυτοκινήτου του Γερμανού στρατηγού Κρεχ στους Μολάους. Όπως δε φαίνεται από στοιχεία των Γερμανών, άλλοι 100 είχαν εκτελεστεί από τα ελληνικά τάγματα ασφαλείας. «Οι φωτογραφίες είναι μια Ιστορική απόδειξη ότι ίσως και λίγα να είπε τελικά ο Βούλγαρης στην ταινία του. Είναι συγκλονιστική η απεικόνιση αυτών των στιγμών. Οι εκτελεσμένοι μοιάζει να παίρνουν εκδίκηση μέσα από τη φωτογραφική μηχανή του εχθρού», τονίζει ο Χαραλαμπίδης.

Τα σημειώματα που έχουν βρεθεί από μελλοθάνατους, σημειώματα στα οποία αναφέρεται και η ταινία του Βούλγαρη, και κάποια από τα οποία είδαμε στην εκδήλωση, τα πετούσαν οι ίδιοι από τα διακομιστικά καμιόνια με τα οποία τους πήγαιναν στο Χαϊδάρι για εκτελέσεις. Ο κόσμος περίμενε στη διαδρομή, για να τα πάρει και να τα κρατήσει ως τελευταία μνήμη του ανθρώπου τους ή να τα δώσει στους συγγενείς του.

Όπως διευκρινίζει ο Χαραλαμπίδης, οι περισσότεροι από τους εκτελεσμένους της Καισαριανής είχαν ήδη συλληφθεί την περίοδο Μεταξά και ήταν ήδη κρατούμενοι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης κομμουνιστών της Ακροναυπλίας, το οποίο ισοπέδωσε αργότερα η χούντα και όπου χτίστηκε πολυτελές ξενοδοχείο, δίπλα στο ιστορικό Ξενία. Τους παρέδωσε στους Γερμανούς το ίδιο το ελληνικό κράτος, και ειδικότερα ο διοικητής χωροφυλακής Ναυπλίου επί υπουργίας Μανιαδάκη στη δημόσια ασφάλεια, με κυβέρνηση Τσουδερού.

«Το γεγονός ότι εκτελούνται κρατούμενοι της Ελλάδας που παραδίδονται στους Γερμανούς, αυξάνει την ευθύνη όλων», λέει ο Χαραλαμπίδης. «Είναι φρικτές οι εικόνες των Ελλήνων αναπήρων του αλβανικού μετώπου απέναντι σε Έλληνες χωροφύλακες Αυτή είναι η πραγματικότητα που μας δίνει η έρευνα. Το ότι έχουμε δε τόσα εμπόδια στην έρευνα και μελέτη του φαινομένου της συνεργασίας Ελλήνων με Γερμανούς, λέει πολλά».

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση Μενέλαου Χαραλαμπίδη-Πέτρου Κατσάκου για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής

«Το κράτος στέκεται φοβικά απέναντι στη σύγχρονη Ιστορία. Το βλέπουμε στην εκπαίδευση, όπου απουσιάζει εντελώς. Είμαστε δε η μόνη χώρα στην Ευρώπη που δεν έχουμε ένα κεντρικό μουσείο του πολέμου με τους Γερμανούς. Επίσης δεν υπάρχει πρόσβαση στα αρχεία των ελληνικών υπηρεσιών ασφαλείας και σωμάτων ασφαλείας στο υπουργείο Προστασίας του Πολίτη, κάτι που έγκειται σε απόφαση του εκάστοτε υπουργού. Άνοιξαν για λίγο το 2016 και ξαναέκλεισαν το 2019».

Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών θα δουλέψει έναν χρόνο για την τεκμηρίωση του φωτογραφικού υλικού και μετά το πλάνο είναι να πραγματοποιηθεί έκθεση, καθώς και συνέδριο με πρακτικά.

Άλλο ένα συναφές ζήτημα που δεν έχει πολυσυζητηθεί είναι οι πραγματικές, μετρήσιμες απώλειες από την Κατοχή. Χαρακτηριστικό είναι ότι στα τέλη της δεκαετίας του 50 υπήρξε μια διμερής συμφωνία για αποζημίωση από τη Γερμανία, αλλά το ελληνικό κράτος δεν μπορούσε να δώσει αριθμούς.

«Το ελληνικό κράτος δεν μέτρησε τους νεκρούς του σε αντίθεση με την Ευρώπη, που συχνά έδωσαν τα ίδια τα κράτη αποζημιώσεις σε ανθρώπους που υπέστησαν καταστροφές», λέει ο Χαραλαμπίδης σε άλλη μια πολυπληθή εκδήλωση στα Χανιά όπου ο ιστορικός συνομίλησε με την δημοσιογράφο και στέλεχος του φεστιβάλ, Κυριακή Μπεϊογλου. «Φυσικά πέφτουμε στον ελέφαντα στο δωμάτιο, τους δωσίλογους, που εμπλέκονταν σε πολλές απώλειες. Επίσης ήταν αναγκαία η σχέση με τη μεταπολεμική Γερμανία και το κράτος προσπάθησε να την αποκαταστήσει για οικονομικούς κυρίως λόγους. Είχαν γίνει κάποιες πρώτες μετρήσεις από επιτροπές μετά την κατοχή, του Δοξιάδη, του Καζαντζάκη στην Κρήτη και μια στην Ήπειρο, αλλά δεν ξέρουμε τον τρόπο επεξεργασίας και συλλογής των δεδομένων. Ήταν άλλα τα ερωτήματα τότε και δεν μπορούμε να στηριχθούμε εκεί για αποζημιώσεις κλπ, χρειάζεται νέα εκτίμηση κόστους».