Αναμοχλεύοντας το σκοτεινό παρελθόν στο 5ο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων

Μια ιδιαίτερη θεματική αναδεικνύεται τελευταία και αναδείχθηκε πολύ καθαρά και στο πλαίσιο του 5^ου Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων που πραγματοποιείται αυτές τις μέρες σε διοργάνωση Δήμου Χανίων και Περιφέρειας Κρήτης υπό τη διεύθυνση του Μανώλη Πιμπλή.

Άποψη από το Αρσενάλι, Χανιά

Είναι σαφής η δυσκολία που έχει η Ελλάδα να διαχειριστεί το πιο πρόσφατο παρελθόν της. Όχι το ένδοξο, το αρχαίο, όχι των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση, αλλά το πιο πρόσφατο. Το πιο σκοτεινό. Αυτό της συνεργασίας των Ελλήνων με τους Γερμανούς κατακτητές, τον δωσιλογισμό και στη συνέχεια βέβαια τον εμφύλιο. Φυσικά το πιο πρόσφατο τραύμα πονάει περισσότερο, οι πληγές δεν κλείνουν εύκολα, αλλά και ούτε θα επουλωθούν, εάν δεν βγουν στον αέρα. Δεν ξεμπλέκεις με το παρελθόν κουκουλώνοντάς το. Βασική αρχή της ψυχολογίας και της ψυχιατρικής και μεγάλη ευθύνη στους ώμους των ιστορικών και της Πολιτείας.

Για την κλίμακα της Ιστορίας ένα παρελθόν 80 χρόνων από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, την κατοχή, τα δεκεμβριανά και τον εμφύλιο, είναι σχετικά πρόσφατο. Οι γενιές μας έχουν ακόμα αφηγήσεις από προγόνους που έζησαν πείνα, κατοχή, απώλειες, αλληλοσκοτωμούς και προδοσίες. Αλλά για πόσο ακόμα;

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν, ότι το βιβλίο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη «Οι Δωσίλογοι» (εκδόσεις Αλεξάνδρεια), προσγειώθηκε το 2023 με κρότο σε ένα έδαφος άγονο, όπου οι μαθητές δεν μαθαίνουν τίποτε για την κατοχή και τον εμφύλιο, ενώ οι ενήλικες αλλά κυρίως η Πολιτεία υιοθετεί τη στάση «Δεν μιλάμε γι’ αυτά».

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση Μενέλαου Χαραλαμπίδη-Πέτρου Κατσάκου για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής

Δεν είναι επίσης τυχαίο, ότι μετά τους Δωσίλογους ακολούθησαν άνοιξε ένα μπαράζ από λογοτεχνικές κυρίως εκδόσεις που καταπιάνονται με το θέμα, με αφετηρία ιστορικά στοιχεία της εποχής σε μια προσπάθεια διαχείρισης ενός τραυματικού παρελθόντος και φωτισμού μιας σκοτεινής ιστορικής περιόδου. Για όλα τα παραπάνω, διοργανώθηκαν πάνελ στα Χανιά, που μάλιστα όλα ανεξαιρέτως έσφυζαν από κόσμο.

Δεν θα μπορούσε να είναι καλύτερη η συγκυρία αναμόχλευσης του παρελθόντος από την πρόσφατη αιφνιδιαστική εμφάνιση των φωτογραφιών από την εκτέλεση της Καισαριανής το 1944 που είχαν βγει σε δημοπρασία ebay από τον κάτοχό τους. Σε σχετική συζήτηση στα Χανιά του ιστορικού Μενέλαο Χαραλαμπίδη με τον δημοσιογράφο Πέτρο Κατσάκο, επισημάνθηκε ότι είναι γνωστό το φαινόμενο οι Γερμανοί στρατιώτες να φωτογραφίζουν τη θητεία τους στο μέτωπο φτιάχνοντας έτσι ένα ένδοξο άλμπουμ που θα έδειχναν στις επόμενες γενιές ως νικητές.

Οι ναζί στρατιώτες έκαναν reunions και αντάλλασσαν φωτογραφίες από τα άλμπουμ τους, τα οποία συχνά κατέληγαν συχνά σε γερμανικά παζάρια, όπως στο Μοναστηράκι. Ο κάτοχός τους είναι αρκετά νέος και γνωστός στους ιστορικούς από τις φωτογραφίες που ανεβάζει στο eBay, οι οποίες είναι γνήσιες. Για τις συγκεκριμένες ωστόσο, συνολικά 262 φωτός, 12 από τις οποίες είναι από την εκτέλεση, οι ιστορικοί δεν γνώριζαν ούτε είχαν κάποια υπόνοια ότι υπάρχουν. Ο δε συλλέκτης δεν περίμενε τέτοιο ντόρο και τις κατέβασε πολύ γρήγορα, ενώ το ίδιο το ΥΠΠΟ επέδειξε εδώ πολύ γρήγορα αντανακλαστικά αγοράζοντάς τις, υπό την τρομερή πίεση και το ενδιαφέρον του κόσμου.

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση Μενέλαου Χαραλαμπίδη-Πέτρου Κατσάκου για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής

Όσοι έχουν δει την ταινία «Το τελευταίο σημείωμα» του Παντελή Βούλγαρη έχουν πάρει μια εικόνα της ιστορίας της εκτέλεσης των 200 στην Καισαριανή ως αντίποινα για την ανατίναξη, από τους αντάρτες, του αυτοκινήτου του Γερμανού στρατηγού Κρεχ στους Μολάους. Όπως δε φαίνεται από στοιχεία των Γερμανών, άλλοι 100 είχαν εκτελεστεί από τα ελληνικά τάγματα ασφαλείας. «Οι φωτογραφίες είναι μια Ιστορική απόδειξη ότι ίσως και λίγα να είπε τελικά ο Βούλγαρης στην ταινία του. Είναι συγκλονιστική η απεικόνιση αυτών των στιγμών. Οι εκτελεσμένοι μοιάζει να παίρνουν εκδίκηση μέσα από τη φωτογραφική μηχανή του εχθρού», τονίζει ο Χαραλαμπίδης.

Τα σημειώματα που έχουν βρεθεί από μελλοθάνατους, σημειώματα στα οποία αναφέρεται και η ταινία του Βούλγαρη, και κάποια από τα οποία είδαμε στην εκδήλωση, τα πετούσαν οι ίδιοι από τα διακομιστικά καμιόνια με τα οποία τους πήγαιναν στο Χαϊδάρι για εκτελέσεις. Ο κόσμος περίμενε στη διαδρομή, για να τα πάρει και να τα κρατήσει ως τελευταία μνήμη του ανθρώπου τους ή να τα δώσει στους συγγενείς του.

Όπως διευκρινίζει ο Χαραλαμπίδης, οι περισσότεροι από τους εκτελεσμένους της Καισαριανής είχαν ήδη συλληφθεί την περίοδο Μεταξά και ήταν ήδη κρατούμενοι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης κομμουνιστών της Ακροναυπλίας, το οποίο ισοπέδωσε αργότερα η χούντα και όπου χτίστηκε πολυτελές ξενοδοχείο, δίπλα στο ιστορικό Ξενία. Τους παρέδωσε στους Γερμανούς το ίδιο το ελληνικό κράτος, και ειδικότερα ο διοικητής χωροφυλακής Ναυπλίου επί υπουργίας Μανιαδάκη στη δημόσια ασφάλεια, με κυβέρνηση Τσουδερού.

«Το γεγονός ότι εκτελούνται κρατούμενοι της Ελλάδας που παραδίδονται στους Γερμανούς, αυξάνει την ευθύνη όλων», λέει ο Χαραλαμπίδης. «Είναι φρικτές οι εικόνες των Ελλήνων αναπήρων του αλβανικού μετώπου απέναντι σε Έλληνες χωροφύλακες Αυτή είναι η πραγματικότητα που μας δίνει η έρευνα. Το ότι έχουμε δε τόσα εμπόδια στην έρευνα και μελέτη του φαινομένου της συνεργασίας Ελλήνων με Γερμανούς, λέει πολλά».

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση Μενέλαου Χαραλαμπίδη-Πέτρου Κατσάκου για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής

«Το κράτος στέκεται φοβικά απέναντι στη σύγχρονη Ιστορία. Το βλέπουμε στην εκπαίδευση, όπου απουσιάζει εντελώς. Είμαστε δε η μόνη χώρα στην Ευρώπη που δεν έχουμε ένα κεντρικό μουσείο του πολέμου με τους Γερμανούς. Επίσης δεν υπάρχει πρόσβαση στα αρχεία των ελληνικών υπηρεσιών ασφαλείας και σωμάτων ασφαλείας στο υπουργείο Προστασίας του Πολίτη, κάτι που έγκειται σε απόφαση του εκάστοτε υπουργού. Άνοιξαν για λίγο το 2016 και ξαναέκλεισαν το 2019».

Το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών θα δουλέψει έναν χρόνο για την τεκμηρίωση του φωτογραφικού υλικού και μετά το πλάνο είναι να πραγματοποιηθεί έκθεση, καθώς και συνέδριο με πρακτικά.

Άλλο ένα συναφές ζήτημα που δεν έχει πολυσυζητηθεί είναι οι πραγματικές, μετρήσιμες απώλειες από την Κατοχή. Χαρακτηριστικό είναι ότι στα τέλη της δεκαετίας του 50 υπήρξε μια διμερής συμφωνία για αποζημίωση από τη Γερμανία, αλλά το ελληνικό κράτος δεν μπορούσε να δώσει αριθμούς.

«Το ελληνικό κράτος δεν μέτρησε τους νεκρούς του σε αντίθεση με την Ευρώπη, που συχνά έδωσαν τα ίδια τα κράτη αποζημιώσεις σε ανθρώπους που υπέστησαν καταστροφές», λέει ο Χαραλαμπίδης σε άλλη μια πολυπληθή εκδήλωση στα Χανιά. «Φυσικά πέφτουμε στον ελέφαντα στο δωμάτιο, τους δωσίλογους, που εμπλέκονταν σε πολλές απώλειες. Επίσης ήταν αναγκαία η σχέση με τη μεταπολεμική Γερμανία και το κράτος προσπάθησε να την αποκαταστήσει για οικονομικούς κυρίως λόγους. Είχαν γίνει κάποιες πρώτες μετρήσεις από επιτροπές μετά την κατοχή, του Δοξιάδη, του Καζαντζάκη στην Κρήτη και μια στην Ήπειρο, αλλά δεν ξέρουμε τον τρόπο επεξεργασίας και συλλογής των δεδομένων. Ήταν άλλα τα ερωτήματα τότε και δεν μπορούμε να στηριχθούμε εκεί για αποζημιώσεις κλπ, χρειάζεται νέα εκτίμηση κόστους».

Στιγμιότυπο από τη συζήτηση για την Κατοχή με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη

Μια προσπάθεια να αναδειχθεί το θέμα των απωλειών, τόσο ανθρώπινες όσο και υλικές, γίνεται στο νεότερο βιβλίο του Χαραλαμπίδη, «Η μακρά νύχτα της Κατοχής» (εκδ. Αλεξάνδρεια), μια συλλογική δουλειά με τον Στράτο Δορδανά, καθηγητή στο ΑΠΘ.

«Θέλαμε να ανεβάσουμε ψηλότερα στην ατζέντα τις απώλειες, ανθρώπων και υλικών στον πόλεμο, να καταλάβουμε καλύτερη την πολύ δύσκολη εκείνη περίοδο», λέει ο Χαραλαμπίδης στο ακροατήριο του φεστιβάλ. «Απευθυνθήκαμε σε περιφέρειες για να στηρίξουν τη σύσταση ερευνητικών ομάδων καταγραφής, χωρίς ανταπόκριση» – εκτός από την Περιφέρεια Κρήτης, που άλλωστε μετρά μεγάλες απώλειες.

«Ο στόχος είναι διττός: Να χαρτογραφήσουμε το πεδίο, γεωγραφικά και θεματικά. Ο λιμός στην Ελλάδα, η μεγαλύτερη ανθρωπιστική κρίση στην Ευρώπη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η κατάρρευση κάθε αξιακού κανόνα, δεν αφορούσε μόνο την Αθήνα. Επίσης θέλαμε να δώσουμε έναν μπούσουλα, πού μπορούμε να αναζητήσουμε πληροφορίες και να επεξεργαστούμε δεδομένα. Σε μεγάλο βαθμό τώρα έχουμε πλησιάσει σε πραγματικό κόστος ανθρωπίνων ζωών και υλικών ζημιών κι έτσι ανοίγει ο δρόμος ώστε να ακολουθήσουν κι άλλοι συνάδελφοι».

Ο Χαραλαμπίδης είχε κληθεί σε διακομματική κοινοβουλευτική επιτροπή και είχε επισημάνει ότι ο σωστός τρόπος διεκδίκησης αποζημιώσεων είναι να έχεις στιβαρή ερευνητική ομάδα και επιστημονικά δεδομένα που θα δοθούν σε νομική ομάδα για τις διεκδικήσεις και βέβαια σε δημοσιογραφική ομάδα για την προβολή. «Χρειάζεται αφενός πολιτική βούληση, αφετέρου πολύ καλά τεκμηριωμένη πρόταση», λέει.

Στιγμιότυπο από το Φεστιβάλ

Η χώρα καταστράφηκε πλήρως. Η Ιστορία παίζει περίεργα παιχνίδια: Οι Έλληνες πρόσφυγες μεταφέρονταν σε στρατόπεδα, τα μεγαλύτερα από τα οποία ήταν στη λωρίδα της Γάζας και στη Συρία, υπό την ευθύνη ων βρετανών. «Χρειαστήκαμε είκοσι περίπου χρόνια για να φτάσουμε στα παλιά βασικά μεγέθη κι αυτό εξηγεί και την ερήμωση της υπαίθρου, ιδίως των ορεινών χωριών, απ’ όπου οι επιζώντες ξεριζώθηκαν και πήγαν στις πόλεις – όχι μόνο από την ανάγκη βιοπορισμού. Επίσης, ας σκεφτούμε τους Έλληνες εργάτες στην Γερμανία. Από πού ήταν η καταγωγή τους, τι ψήφιζαν εκεί; Μήπως τους ξεφορτώνεται το κράτος στέλνοντας τους εκεί; Και ποιος ωφελείται αν δεν μιλάμε για όλα αυτά;

«Καλοπροαίρετα μπορεί κάποιοι να λένε, ας μην ξύνουμε πηγές. Αλλά μένουν οι πληγές, αν δεν τις κατανοήσεις και τις ανοίξεις. Ο μόνος τρόπος επούλωσης είναι να μιλάς γι’ αυτά. Οι Ισπανοί το κάνουν εδώ και δύο δεκαετίες κι έχουν περάσει πολύ μεγαλύτερο εμφύλιο».

Οι πολύ δημοφιλείς Ιστορικοί Περίπατοι του Χαραλαμπίδη έχουν ακριβώς στόχο την κατανόηση του δύσκολου παρελθόντος. «Οι νέοι με ενδιαφέρουν, γιατί όσο απομακρυνόμαστε χρονικά από ό,τι έγινε, τόσο πιο εύκολα θα ξεχαστεί. Χάνεται η βιωματική μνήμη, οι αφηγήσεις των παππουδο-γιαγιάδων δεν εξελίσσονται». Όπως χαρακτηριστικά ειπώθηκε σε άλλο πάνελ, στην παρουσίαση του βιβλίου του Ξενοφώντα Κοντιάδη, «Αν δεν έχεις ζήσει γιαγιά να μουτζώνει χωροφύλακα ή να βλέπει παπά και να φτύνει τον κόρφο της, δεν καταλαβαίνεις την ένταση».

Από την παρουσίαση του βιβλίου του Ξενοφώντα Κοντιάδη

Τα τελευταία 15-20 χρόνια πάντως είναι η πιο παραγωγική περίοδος για τις επιστημονικές μελέτες στη χώρα και είναι αισιόδοξο το ότι οι νέοι ασχολούνται επιστημονικά με την Ιστορία. Υπάρχει ωστόσο πρόβλημα στη γέφυρα επικοινωνίας με το κοινό, στο οποίο πρέπει κανείς να φτάσει. «Να κατανοήσουμε το παρελθόν για να πατήσουμε καλύτερα στα πόδια μας στο παρόν».

Το βιβλίο «Οι Δωσίλογοι» έχει σπάσει ρεκόρ αντιτύπων για ιστορικό σύγγραμμα, φτάνοντας στα 60.000. Ο Χαραλαμπίδης έχει ταξιδέψει με αυτό μέχρι σήμερα σε 37 πόλεις, ενώ μεγάλη είναι και η απήχηση μέσα από τα social media, τα podcast κλπ αλλά και από στόμα σε στόμα. Είναι ίσως η πρώτη φορά που ο κόσμος μιλά ανοικτά για το θέμα. Αυτή τη στιγμή δουλεύεται ένα θεατρικό με αφορμή το βιβλίο και γίνεται προσπάθεια και για ντοκιμαντέρ.

Ο ίδιος μου λέει: «Το θέμα το ξέραμε, ήταν πολύ ευρύτερο στη συλλογική μνήμη αλλά στερεοτυπικά και γενικόλογα. Ο ταγματασφαλίτης, ο μαυραγορίτης, ο κουκουλοφόρος. Αυτό που υπήρχε πριν σαν νεφέλωμα γίνεται ‘ταληράκια’. Επίσης είναι ένα βιβλίο με ονοματεπώνυμα, η Ιστορία δεν γράφεται με αρχικά. Είναι όλα τεκμηριωμένα, καθώς προκύπτουν από τα πρακτικά των δικών. Έχουμε αναλυτική περιγραφή και τεκμηρίωση για το πώς γινόταν η συνεργασία και κυρίως ότι είχε ισχυρά θεμέλια, δεν ήταν μεμονωμένες περιπτώσεις, αλλά κρατικός μηχανισμός».

Στο βιβλίο έχουν επιλεχθεί παραδειγματικές περιπτώσεις για να αναδειχθούν μορφές συνεργασίας των Ελλήνων με τους Γερμανούς. Εννοείται ότι σε κάθε κατηγορία είχαμε εκατοντάδες περιπτώσεις. Υπάρχει πολύ υλικό κυρίως για την οικονομική δοσοληψία που ήταν ευρύτερη παντού.

Στιγμιότυπο από το Φεστιβάλ

Όπως έγραφα στην αρχή, με το βιβλίο ήταν κάπως σαν να άνοιξε το πορτάκι της καταπακτής που οδηγούσε σε ένα σκοτεινό υπόγειο και αρχίζει να μπαίνει φως, να ξαραχνιάζει, να μιλούν περισσότεροι γι’ αυτό.

Για παράδειγμα, στο βιβλίο του «Δωσίλογοι και Ονειροπόλοι» (εκδ. Τόπος), ο Ξενοφώντας Κοντιάδης διηγείται με λογοτεχνικά μέσα, την ιστορία δύο γερμανοτραφών καθηγητών ιατρικής, του Λογοθετόπουλου και του Κόκκαλη που παίρνουν διαμετρικά αντίθετες κατευθύνσεις. Ο πρώτος επιλέγει τη συνεργασία με τους Γερμανούς και ο δεύτερος την αντίσταση στο βουνό. Ο πρώτος βγαίνει με χάρη από τη φυλακή μετά από λίγα χρόνια και ζει άλλα δέκα στην Ελλάδα, ο δεύτερος έρχεται στην Ελλάδα με ειδική άδεια, νεκρός. Όπως λέει ο Κοντιάδης: «Η στάση της δικαιοσύνης και η ατιμωρησία στο 55% των δωσίλογων είναι ο λόγος που η πληγή παραμένει ανοικτή. Οι δωσίλογοι ενσωματώνονται στα τάγματα ασφαλείας, συγκυβερνούν, σκοτώνουν τον Λαμπράκη, μετά τον Φύσσα, έχουν λόγο στα πράγματα. Η κοινωνία σήμερα ψάχνει τη συγκάλυψη των δωσίλογων, έχει αγωνία να αποκαλυφθεί η αλήθεια στα σημερινά πράγματα. Είναι ανάγκη να βγουν όλα στο φως».

Από την παρουσίαση του βιβλίου της Ελισάβετ Χρονοπούλου

Στο δε επίσης πολύ δημοφιλές πρόσφατο βιβλίο της Ελισάβετ Χρονοπούλου, «Επί σκοπώ πλουτισμού» (εκδ. Πόλις, με επίμετρο του Μενέλαου Χαραλαμπίδη) εξετάζεται, μυθοπλαστικά, ένα θέμα που αναδείχθηκε από έρευνά της στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και στα αυθεντικά πρακτικά από τις δίκες των δωσιλόγων στην Αθήνα 1945-1949. Οι ήρωες της ιστορίας είναι φανταστικοί, αλλά τα περιστατικά έχουν συμβεί. Ο αφηγητής, αδαής «κληρονόμος του παρελθόντος», πέφτει σε ένα τετράδιο που μαρτυρά την ιστορική αλήθεια για τον παππού του. Όπως είπε και η συγγραφέας στην παρουσίαση του βιβλίου της στα Χανιά: «Είναι τόσο μεγάλο το βάρος στους απογόνους. Αυτός ο διχασμός πρέπει κάποτε να σταματήσει, είναι ωραίο να διαλέξεις τον παππού που θέλεις».

Κλείνοντας, ρωτάω τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη πώς νιώθει με αυτήν την αυξανόμενη αναμόχλευση του θέματος που προκάλεσε το βιβλίο του. «Πάντα πίστευα ότι η Ιστορία μπορεί να βοηθήσει, όταν έχουμε καλά τεκμηριωμένες έρευνες για ζητήματα ζεστά που μας αφορούν. Δίνει την έμπνευση σε ανθρώπους από άλλα πεδία, λογοτέχνες, σκηνοθέτες, ντοκιμαντερίστες, για να δουλέψουν δικές τους προσεγγίσεις», μου λέει. «Με βοηθάει πάρα πολύ να βλέπω διαφορετικές οπτικές στο αντικείμενο της έρευνάς μου. Εμπλουτίζουν την οπτική μας στο δύσκολο παρελθόν. Είναι πολύ σημαντικό επίσης ότι πιο εύκολα μπαίνει το ευρύ κοινό στη λογοτεχνία παρά σε επιστημονικά βιβλία. Οι Δωσίλογοι αποτέλεσαν εξαίρεση με την απήχησή τους, αλλά γενικά για τα δύσκολα τραυματικά γεγονότα πρώτα μιλά η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος και μετά οι ιστορικοί. Μαζί με την Ιστορία, η τέχνη και η γραφή λειτουργούν ενισχυτικά και πολλαπλασιαστικά για να αναδείξουν ένα ζήτημα στην ατζέντα. Μόνο θετικά μπορεί να βγουν από τη συνύπαρξη».

Και καταλήγει: «Με το παρελθόν δεν ξεμπλέκεις αν το χώνεις κάτω από το χαλί. Πρέπει να σταθείς μπροστά του γενναία και τίμια. Είναι μεγάλη ευθύνη και ηθική υποχρέωσή μας για τους ανθρώπους που χάσαμε, αλλά και γι’ αυτούς που έμειναν και υπέφεραν από τις συνέπειες πολέμου. Να μάθουμε τις ιστορίες τους».