Νικοτίνη και διατροφικές διαταραχές: Η αθέατη επιδημία στους εφήβους

Λίγες ημέρες πριν από την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος στις 31 Μαΐου, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακοίνωσε το θέμα της φετινής εκστρατείας: «Unmasking the appeal – countering nicotine and tobacco addiction». Στο επίκεντρο βρίσκονται για πρώτη φορά τόσο ξεκάθαρα τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τα σακουλάκια νικοτίνης και η μεθοδική στόχευση παιδιών και εφήβων.

Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΠΟΥ, τουλάχιστον 15 εκατομμύρια έφηβοι ηλικίας 13-15 ετών παγκοσμίως χρησιμοποιούν ήδη ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ στις χώρες όπου υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα, τα παιδιά ατμίζουν κατά μέσο όρο εννέα φορές συχνότερα από τους ενήλικες.

Πίσω όμως από τη συζήτηση για τους πνεύμονες και την εξάρτηση, αναδύεται μια δεύτερη, λιγότερο ορατή συνέπεια που εμφανίζεται ολοένα συχνότερα στα ιατρεία. Όπως επισημαίνει η Δρ. Ιωάννα Μαρία Καραγκούνη, Μοριακή Βιολόγος και Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, η νικοτίνη, σε όλες τις σύγχρονες μορφές της, έχει μετατραπεί σε εργαλείο διατροφικού ελέγχου για μια σημαντική μερίδα της νέας γενιάς, με σαφή σύνδεση με τις διατροφικές διαταραχές, ιδιαίτερα στις έφηβες.

Στην κλινική πράξη, το μοτίβο επαναλαμβάνεται όλο και συχνότερα. Έφηβες ατμίζουν λίγο πριν από το μεσημεριανό για να «κοπεί» η όρεξη. Αντικαθιστούν το επιδόρπιο με γεύσεις παγωτό, cheesecake ή φράουλα από ένα vape, αναζητώντας μια μορφή αισθητηριακής ανταμοιβής χωρίς θερμίδες. Άλλες καλύπτουν ολόκληρα γεύματα με ατμό και καφέ ή χρησιμοποιούν τη νικοτίνη ως «ασφαλιστική δικλείδα» απέναντι σε ένα υπερφαγικό επεισόδιο.

Η σύνδεση αυτή δεν βασίζεται μόνο σε κλινικές παρατηρήσεις. Σε δείγματα ασθενών με διατροφικές διαταραχές, η χρήση νικοτίνης φτάνει το 30-50%, ποσοστό πολλαπλάσιο σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Μελέτη σε 299 έφηβες ηλικίας 13-17 ετών που δημοσιεύθηκε στο Frontiers in Psychiatry το 2021 έδειξε ότι η εξάρτηση από ηλεκτρονικό τσιγάρο σχετιζόταν θετικά τόσο με στάσεις νευρικής ανορεξίας όσο και με συμπεριφορές υπερφαγίας. Αντίστοιχα, σε μεγάλο φοιτητικό δείγμα, η χρήση e-cigarette συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο διάγνωσης διατροφικής διαταραχής και υψηλότερες βαθμολογίες σε ερωτηματολόγια διαταραγμένης διατροφικής συμπεριφοράς.

Η νικοτίνη είναι ένα από τα πιο μελετημένα κατασταλτικά της όρεξης. Δρα στον υποθάλαμο, καταστέλλει τα σήματα πείνας και επηρεάζει τα κυκλώματα ανταμοιβής που σχετίζονται με την τροφή.

Στον εφηβικό εγκέφαλο, όπου αυτά τα κυκλώματα βρίσκονται ακόμη σε αναδιοργάνωση, μια συνήθεια που σε έναν ενήλικα μπορεί να εδραιωνόταν σε μήνες, σταθεροποιείται πολύ ταχύτερα. Παράλληλα, οι γλυκές γεύσεις των e-liquids ενεργοποιούν τα ίδια μονοπάτια ανταμοιβής με τη ζάχαρη, δημιουργώντας έναν διπλό μηχανισμό εθισμού: στη νικοτίνη και στη γευστική ανταμοιβή.

Πρόσφατες ανασκοπήσεις έχουν εντοπίσει ακόμη και διπλώματα ευρεσιτεχνίας για προσθήκη ουσιών αδυνατίσματος και κατασταλτικών της όρεξης μέσα στα υγρά ατμίσματος.

Οι γεύσεις που θυμίζουν επιδόρπια, το influencer marketing σε TikTok και Instagram και τα άλατα νικοτίνης που επιτρέπουν υψηλότερες δόσεις χωρίς έντονο αίσθημα καψίματος, δεν απευθύνονται σε έναν ενήλικα καπνιστή δεκαετιών. Απευθύνονται σε έναν πολύ νεότερο πληθυσμό που μεγαλώνει μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχούς πίεσης γύρω από την εικόνα σώματος.

Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, το εφηβικό κάπνισμα στην Ελλάδα παρουσιάζει αύξηση, με την άνοδο να είναι πιο έντονη στα κορίτσια, δηλαδή στην ομάδα όπου παραδοσιακά καταγράφονται υψηλότερα ποσοστά διατροφικών διαταραχών.

Τα τελευταία δύο χρόνια κάνουν την εμφάνισή τους και τα σακουλάκια νικοτίνης. Είναι άοσμα, δύσκολα ανιχνεύσιμα και εύκολα στη χρήση μέσα στο σχολείο ή στο γυμναστήριο, γεγονός που τα καθιστά ιδιαίτερα ελκυστικά για τους εφήβους.

Πρόσφατες κλινικές περιπτώσεις που δημοσιεύθηκαν στο BMC Oral Health το 2025 περιγράφουν υποχώρηση ούλων και λευκοπλακία σε χρήστες ηλικίας μόλις 22 ετών έπειτα από έντεκα μήνες χρήσης σακουλακίων νικοτίνης.

Η νικοτίνη προκαλεί αγγειοσύσπαση, καταστέλλει τη φλεγμονώδη απόκριση και επιτρέπει στην περιοδοντίτιδα να εξελίσσεται σιωπηλά. Έτσι δημιουργείται ένας ιδιαίτερα ανησυχητικός κύκλος: μια έφηβη που ξεκινά να ατμίζει για να περιορίσει το φαγητό της, μπορεί τελικά να εμφανίσει προβλήματα στο στόμα που δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο τη φυσιολογική σίτιση, οδηγώντας τη σε πιο περιορισμένες και επεξεργασμένες διατροφικές επιλογές.

Η συνύπαρξη ατμίσματος και διατροφικού περιορισμού δεν φαίνεται να είναι τυχαία. Παράλειψη γευμάτων που συμπίπτει χρονικά με τη χρήση vape, εμμονική παρακολούθηση βάρους, αυξημένη κατανάλωση καφέ ή light αναψυκτικών και χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου αμέσως μετά το φαγητό αντί για γλυκό, συνθέτουν μια εικόνα που οι ειδικοί συναντούν όλο και συχνότερα.

Σε μια εποχή όπου η διατροφή των παιδιών και των εφήβων επηρεάζεται έντονα από αλγόριθμους, social media και πρότυπα σώματος, οι ειδικοί τονίζουν ότι η ολιστική και αντι-διαιτητική προσέγγιση, που επανασυνδέει τον έφηβο με την τροφή χωρίς απαγορεύσεις και εμμονή με το βάρος, γίνεται πιο αναγκαία από ποτέ.