67ο ΦΚΘ: La Bola Negra ή όταν τέσσερις σελίδες γίνονται ολόκληρο σινεμά

Τι μπορεί να προκύψει από τέσσερις σελίδες ενός ανολοκλήρωτου θεατρικού έργου; Αν είσαι ο Federico García Lorca, μια ιστορία που δεν πρόλαβες να ολοκληρώσεις. Αν είσαι οι Javier Ambrossi και Javier Calvo, γνωστοί και ως Los Javis, έχεις μόλις βρει την αφορμή για μια κινηματογραφική περιπέτεια δυόμισι ωρών, με έρωτες, μυστικά, μουσική, ιστορικές πληγές και αρκετή θεατρική υπερβολή. Το «La Bola Negra» ήταν μία από τις ταινίες που ανυπομονούσαμε να δούμε στο 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και, έχοντας πλέον βγει από την αίθουσα, καταλαβαίνουμε γιατί έχει αρχίσει να συζητιέται τόσο έντονα. Μετά τη βράβευσή της στις Κάννες με το Βραβείο Σκηνοθεσίας, η ισπανική παραγωγή έχει βάλει πλώρη για την οσκαρική κούρσα και, αν μη τι άλλο, έχει αρκετούς λόγους να τραβήξει την προσοχή.

Ο Milo Quifes στο ρόλο του Carlos

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά, γιατί εδώ έχουμε αρκετά πράγματα να παρακολουθήσουμε. Η ιστορία ξεδιπλώνεται σε τρεις διαφορετικές χρονικές περιόδους: το 1932, το 1937, μέσα στον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, και το 2017.  Τρεις άνδρες ζουν σε εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες μέχρι που οι διαδρομές τους αρχίζουν να συναντιούνται με τρόπους που αποκαλύπτονται σταδιακά. Στο 1932 συναντάμε τον Carlos (Milo Quifes), ενώ πέντε χρόνια αργότερα η ιστορία περνά στον Sebastián (Guitarricadelafuente), με τον Miguel Bernardeau, που γνωρίσαμε μέσα από το Elite, να υποδύεται τον Rafael. Η τρίτη ιστορία μας μεταφέρει στο 2017 και στον Alberto (Carlos González). Στο καστ βρίσκουμε επίσης την Penélope Cruz και την Glenn Close, σε μικρότερους αλλά μεγάλης σημασίας ρόλους.

Η αφετηρία όλου αυτού του εγχειρήματος βρίσκεται σε ένα ανολοκλήρωτο θεατρικό έργο του Federico García Lorca. Ο Ισπανός ποιητής είχε προλάβει να γράψει μόλις τέσσερις σελίδες από το «La Bola Negra», πριν δολοφονηθεί το 1936. Οι Los Javis παίρνουν αυτό το μικρό κομμάτι της λογοτεχνικής του κληρονομιάς και φαντάζονται έναν ολόκληρο κόσμο γύρω του συνομιλώντας με το έργο, τη ζωή και την queer ταυτότητα του δημιουργού.

Ο Guitarricadelafuente και ο Miguel Bernardeau στους ρόλους του Sebastian και Rafael

Τρεις χρονικές περίοδοι, αρκετοί χαρακτήρες και μια αφήγηση που πηγαινοέρχεται σχεδόν έναν αιώνα. Δεν θα ήταν παράλογο να φοβηθεί κανείς ότι κάπου στη διαδρομή θα χρειαστεί χαρτί και μολύβι για να θυμάται ποιος είναι ποιος. Ευτυχώς, οι Los Javis βρίσκουν γρήγορα τον ρυθμό τους και καταφέρνουν να μας βάλουν στον κόσμο της ταινίας χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία. Οι μεταβάσεις ανάμεσα στις διαφορετικές εποχές είναι αρκετά ομαλές, ενώ οι ιστορίες αποκτούν σταδιακά το δικό τους βάρος.

Αν, ωστόσο, περιμένεις ένα συμβατικό ιστορικό δράμα με μουντές εικόνες, αυστηρά βλέμματα και τη γνωστή κινηματογραφική σοβαρότητα, μάλλον βρίσκεσαι σε λάθος αίθουσα. Οι δύο σκηνοθέτες έχουν επιλέξει μια πολύ πιο εξωστρεφή προσέγγιση, γεμάτη χρώματα, μουσική, θεατρικότητα και γενναίες δόσεις μελοδράματος. Κάποιες σκηνές μοιάζουν να έχουν ξεπηδήσει από πίνακες ζωγραφικής, άλλες θυμίζουν καμπαρέ, ενώ η αισθητική της ταινίας δεν φοβάται καθόλου να τραβήξει τα βλέμματα… τι πιο Los Javis από αυτό;

Σκηνή από την ταινία La Bola Negra (2026)

Για να καταλάβουμε καλύτερα την πραγματικότητα στην οποία κινούνται οι χαρακτήρες του 1937, χρειάζεται μια μικρή ιστορική στάση. Ο Ισπανικός Εμφύλιος (1936–1939) έφερε αντιμέτωπες τις Δημοκρατικές δυνάμεις με τους εθνικιστές του στρατηγού Φράνκο, οι οποίοι υποστηρίζονταν από τη φασιστική Ιταλία και τη ναζιστική Γερμανία. Η επικράτηση των τελευταίων οδήγησε σε μια δικτατορία που κράτησε μέχρι το 1975.

Για τους χαρακτήρες του «La Bola Negra», αυτή η ιστορική πραγματικότητα δεν αποτελεί απλώς ένα δυσάρεστο κεφάλαιο στα σχολικά βιβλία. Είναι μια καθημερινότητα που καθορίζει τι μπορούν να πουν, ποιον μπορούν να αγαπήσουν και πόσο ελεύθεροι επιτρέπεται να είναι. Η ταινία, ωστόσο, δεν μένει εγκλωβισμένη στο παρελθόν. Αντίθετα ενδιαφέρεται περισσότερο για όσα εξακολουθούν να μας ακολουθούν από αυτό.

Η Penélope Cruz στον ρόλο της Nené

Οι κοινωνίες αλλάζουν, οι νόμοι προχωρούν και οι αντιλήψεις μετακινούνται αλλά οι σιωπές δεν εξαφανίζονται τόσο εύκολα. Ιστορίες ανθρώπων που δεν βρήκαν ποτέ τον χώρο να ειπωθούν συνεχίζουν να επηρεάζουν τις επόμενες γενιές. Κι εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της ταινίας: η queer ιστορία δεν παρουσιάζεται ως κάτι αποκομμένο από τη γενικότερη Ιστορία, αλλά ως αναπόσπαστο κομμάτι της.

Κάπου εδώ μπαίνει στην εξίσωση και η Penélope Cruz, με μια ατάκα που αξίζει να κρατήσουμε: «Το cross-dressing είναι η φαντασίωση της δυνατότητας, ο πόλεμος είναι το ακριβώς αντίθετο». Σε μία μόνο φράση, η ηθοποιός πιάνει τον πυρήνα της ταινίας: την ελευθερία να είσαι αυτό που θέλεις, σε έναν κόσμο που συχνά κάνει τα πάντα για να σου το στερήσει.

Και επειδή δεν περιμένεις κάθε μέρα να συναντάς την Αθήνα σε μια ισπανική παραγωγή, η ταινία έχει και μια μικρή έκπληξη για το ελληνικό κοινό. Στην ιστορία του 2017, ο Alberto ασχολείται με την queer κουλτούρα και ιστορία μέσα από την ελληνική μουσική και λογοτεχνία. Τον βλέπουμε να περιπλανιέται σε μικρά παλαιοπωλεία στο κέντρο της Αθήνας, να αναζητά παλιούς δίσκους και να συνομιλεί στα ελληνικά. Μια απρόσμενη αθηναϊκή βόλτα μέσα σε μια ταινία που, μέχρι εκείνη τη στιγμή, μας έχει ταξιδέψει στην Ισπανία διαφορετικών δεκαετιών.

Οι ναύτες του La Bola Negra συναντούν τον εικαστικό κόσμο του Γιάννη Τσαρούχη

Οι ελληνικές επιρροές, όμως, δεν σταματούν στις σκηνές που διαδραματίζονται εδώ. Όπως αποκάλυψαν οι ίδιοι οι σκηνοθέτες στο Instagram, μία από τις πιο χαρακτηριστικές εικόνες της ιστορίας του 1932, με τους ναύτες τοποθετημένους σχεδόν σαν ζωντανοί πίνακες, είναι εμπνευσμένη από τα έργα του Γιάννη Τσαρούχη. Μια λεπτομέρεια που κάνει τη συγκεκριμένη σκηνή ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Τελικά, μπορεί να μας χωρίζει μια θάλασσα, αλλά στην τέχνη, το δράμα και τους… ναύτες φαίνεται πως μιλάμε την ίδια γλώσσα.

Από τα πρώτα πράγματα που καταλάβαμε είναι πως τo La Bola Negra είναι μια φιλόδοξη ταινία που δεν έχει ιδιαίτερη διάθεση να παίξει εκ του ασφαλούς. Ίσως το μεγαλύτερο κέρδος της βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο δίνει χώρο σε ανθρώπους και εμπειρίες που συχνά απουσίαζαν από τις επίσημες αφηγήσεις της ιστορίας. Γιατί πίσω από τις μεγάλες πολιτικές αλλαγές, τις ημερομηνίες και τα ιστορικά γεγονότα υπάρχουν πάντοτε άνθρωποι που προσπάθησαν απλώς να ζήσουν, να αγαπήσουν και να υπάρξουν χωρίς να χρειάζεται να απολογούνται γι’ αυτό.

Αν κάτι καταφέρνει λοιπόν η ταινία, είναι να μας θυμίσει πως το σινεμά μπορεί να επιστρέψει σε ιστορίες που έμειναν ανολοκλήρωτες και να τους δώσει μια δεύτερη ευκαιρία. Αυτή τη φορά (τουλάχιστον) κανείς δεν πρόκειται να τις αφήσει να χαθούν στη σιωπή.