Λούκας Τβαρκόφσκι: Ήδη, δεν ζούμε σε δημοκρατικό περιβάλλον

Βρίσκεται στο Μόναχο. Έχει, μόλις, διακόψει την πρόβα του για το «Limina», το θεατρικό εγχείρημα που ετοιμάζει για τη σκηνή της Kammerspiele. Βέβαια, σε λιγότερο από δύο εβδομάδες θα κάνει πρεμιέρα στη Στέγη. Θα είναι η τρίτη φορά που ο Λούκας Τβαρκόφσκι θα βρεθεί στην Αθήνα – με το κοινό της οποίας έχει μοιραστεί την καλύτερη εμπειρία ever, όπως ομολογεί, χάρη στην open space εκδοχή του «Respublika», το rave έπος στον παλιό χώρο του RockWave.

Δύο χρόνια μετά από την τελευταία του στάση, ο Πολωνός σκηνοθέτης επιστρέφει με τη μεγάλη παραγωγή του «Oracle»: ένα οριακό, ηλεκτρισμένο, πολυμεσικό αφήγημα που, όπως προδίδει ο τίτλος του, μελετά την αλματώδη τεχνολογική ιστορία, από το computer του Άλαν Τούρινκ που έσπασε τον κώδικα του γερμανικού Enigma, συμβάλλοντας καθοριστικά στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τη νίκη των Συμμαχικών Δυνάμεων κατά του Χίτλερ, έως τη σημερινή – πιθανότατα εκτός ελέγχου -εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Μετά την έκρηξη του “Rohtko”, είναι η τρίτη φορά που ο Πολωνός σκηνοθέτης παρουσιάζει δουλειά του στη Στέγη. @Πηνελόπη Γερασίμου

Από το Μπλέτσλεϊ Παρκ, το κέντρο της Βρετανικής Υπηρεσίας Αντικατασκοπείας έως την Oracle Corporation, την πολυεθνική εταιρεία τεχνολογίας στο Τέξας, ο Τβαρκόφσκι δημιουργεί μια δυναμική διελκυστίνδα ανάμεσα σε διαφορετικούς αφηγηματικούς χρόνους, ανάμεσα στον χρόνο ως συλλογικό αλλά και ως υποκειμενικό βίωμα, ανάμεσα στην κοινή εμπειρία και την πνευματικότητα· και σίγουρα ανάμεσα σε πρόσωπα που εκτόξευσαν την τεχνολογική έρευνα από τον 20ο στον 21ο αιώνα. «Οι τέσσερις χαρακτήρες του έργου εμφανίζονται προοδευτικά. Το ‘Oracle’ είναι μέρος μιας τριλογίας για την επιστήμη, το δεύτερο μετά το ‘Quanta’ και από την αρχή ήξερα πως θέλω να αποτελέσει ένα φακό όπου θα μελετήσουμε προσωπικότητες οι οποίες άλλαξαν για πάντα τις ζωές μας, χωρίς να τους έχουμε καταγράψει ως τέτοιες.

Η αφήγηση ξεκινάει πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και, σε επεισόδια, ολοκληρώνεται με το τέλος αυτού. Κεντρική φιγούρα είναι ο Άλαν Τούρινγκ, ωστόσο μέσα από την πνευματική προσέγγιση της έρευνας του. Ως αντίβαρο εμφανίζεται ο Αμερικανός μηχανικός υπολογιστών της Google, Μπλέικ Λεμόιν (ο οποίος απολύθηκε όταν το 2022 ισχυρίστηκε ότι το γλωσσικό μοντέλο AI της εταιρείας έχει ήδη αποκτήσει συνείδηση). Πολλή σημαντική είναι η παρουσία της Χέντι Λαμάρ με την ιδιότητα της επιστήμων – κι όχι της διάσημης ηθοποιού του Χόλυγουντ – που συναντά τον Τούρινγκ με έναν ονειρικό τρόπο. Και τέλος, η πνευματίστρια Έλεν Ντάνκαν. Προσπαθήσαμε να δημιουργήσουμε αυτόν τον κόσμο, ένα ταξίδι από το ένα μέρος του κόσμου και του χρόνου, στο άλλο», εξηγεί ο σκηνοθέτης της παράστασης.

Η κινηματογραφημένη εικόνα όπως αναπαράγεται από θερμικές κάμερες. @Μαρκ Ρας

Όπως σε όλες του τις σκηνικές προτάσεις, πόσο μάλλον στο «Oracle» που σχολιάζει τον τεχνολογικό κόσμο, τα νέα μέσα αναπαράστασης είναι απόλυτα παρόντα. Με τη χρήση θερμικών και υπέρυθρων καμερών που παραπέμπουν σε πολεμικό περιβάλλον, live και κινηματογραφημένη δράση,  έντονα ηχητικά τοπία, ο Λούκας Τβαρκόφσκι εξακολουθεί να θέτει τους ηθοποιούς του στο επίκεντρο του θεάτρου του. «Η τεχνολογία έχει ενδιαφέρον μέσα στην αφηγηματική έρευνα· αλλά είναι οι άνθρωποι που πρωταγωνιστούν μέσα στον ψηφιακό κόσμο. Ομολογώ πως δεν έχω καταφέρει να αφηγηθώ τις ιστορίες μου χωρίς τεχνολογικά μέσα· δουλεύουμε με εικαστικούς, visual artists, ωστόσο είναι πολύ σημαντικό για εμάς να εντοπίσουμε τα σωστά μέσα για κάθε παράσταση. Στο ‘Oracle’ ήταν αναγκαίο να ξεκινήσουμε να χρησιμοποιούμε θερμικές κάμερες, ίδιες με αυτές που χρησιμοποιούνται στα drones από τους Ουκρανούς προκειμένου να υπερασπιστούν την πατρίδα τους».

Το σίγουρο είναι πως ο Πολωνός δημιουργός εκμεταλλεύεται τις εκάστοτε τεχνολογικές συνιστώσες σε μια προσπάθεια να θολώνει το τοπίο ανάμεσα στο αληθινό και στο φανταστικό, στο τώρα και στο πριν, δημιουργώντας ένα περιβάλλον αμφισβήτησης και αμφιβολίας στους θεατές του. «Λατρεύω να κινώ αμφιβολίες στην πλατεία. Όπως κι εγώ ο ίδιος αμφιβάλλω για δεκάδες πράγματα στον κόσμο, αντίστοιχα προσπαθώ να υπονομεύσω βεβαιότητες πάνω στις οποίες βασίζεται η καθημερινότητα μας. Έχω την αίσθηση πως από την συνείδηση μας μέχρι την κοινωνική μας ζωή, όλα είναι αποτέλεσμα κάποιας κατασκευής. Και στην περίπτωση του ‘Oracle’ η Τεχνητή Νοημοσύνη λειτουργεί σαν το δικό μας καθρέφτισμα, όπως στο παρελθόν ήταν τα έργα επιστημονικής φαντασίας. Σε κάθε περίπτωση, στην ιστορία του πολιτισμού μας προσπαθούσαμε πάντα να κατανοήσουμε τη ζωή».

Λατρεύω να κινώ αμφιβολίες στην πλατεία. Όπως κι εγώ ο ίδιος αμφιβάλλω για δεκάδες πράγματα στον κόσμο, αντίστοιχα προσπαθώ να υπονομεύσω βεβαιότητες πάνω στις οποίες βασίζεται η καθημερινότητα μας

Το ζήτημα της συνείδησης και της υποκειμενικότητας φαίνεται πως απασχολεί ιδιαίτερα το θέατρο του Λούκας Τβαρκόφσκι, συνθήκη που αναπόφευκτα ενεργοποιείται και στο «Oracle». «Το ζήτημα της υποκειμενικότητας είναι ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια που αντιμετωπίζουμε», υπογραμμίζει. «Και το πιο παράξενο είναι ότι κάθε άτομο από εμάς διαθέτει μία δική του. Κανείς, όμως, δεν μπορεί πραγματικά να την ορίσει. Αυτή την προσωπική εμπειρία προσπαθούμε να μετασχηματίσουμε σε θεατρική φόρμα ώστε να λειτουργήσει ως κάτι συλλογικό, ενώ την ίδια ώρα μια ξεχωριστή θεατρική παράσταση θα παίζεται στο μυαλό του κάθε θεατή. Γι’ αυτό και επιχειρούμε να χρησιμοποιήσουμε πολλά ερεθίσματα προκειμένου να γεννηθεί ένα εσωτερικό θέατρο», εξηγεί.

Ηθοποιοί και νέα τεχνολογικά μέσα στο “Oracle” του Λούκας Τβαρκόφσκι. @Μαρκ Ρας

Μολονότι είναι θιασώτης των νέων τεχνολογιών στη… θεατρική υπηρεσία, αυτό δεν σημαίνει πως η απώλεια ελέγχου στη χρήση της AI δεν τον ανησυχεί – όπως και κάθε νοήμων άνθρωπο στο σύγχρονο κόσμο. Ο Πολωνός σκηνοθέτης διακρίνει το ζήτημα της φρενήρους τεχνολογικής ανάπτυξης σε δύο μεγάλα κεφάλαια: «από τη μια, προκύπτει η φιλοσοφική πτυχή, η αγωνία για το αν τα συστήματα ΑΙ αποκτήσουν αυτοσυνειδησία. Αυτή είναι μια προοπτική που προφανώς με τρομάζει γιατί εφόσον δημιουργούμε μια οντότητα, πρέπει ως κοινωνία να την φροντίσουμε σαν να είμαστε γονείς της. Θα πρέπει να αναλάβουμε την ευθύνη ενός, μάλλον ανεπιθύμητου παιδιού, ειδικά αν αυτό γίνει απείθαρχο. Εκείνο, όμως, που με τρομάζει περισσότερο είναι ότι αυτή απίστευτα δυνατή υπολογιστική δύναμη βρίσκεται στα χέρια απίστευτα άπληστων ανόητων ανθρώπων (για να είμαστε ακριβείς χρησιμοποιεί τον όρο «dickheads»). Κι αυτό είναι ένα εργαλείο που δεν πρέπει να αφεθεί στα χέρια τους· αν και από την στιγμή που είναι οι πλουσιότεροι στον κόσμο έχουν την δυνατότητα να το αναπτύξουν κατά το δοκούν».

Υπό το σκηνικό φως η φιγούρα του Τούρινγκ. @Μαρκ Ρας

Από τον κανόνα των… dickheads, ο Τβαρκόφσκι δεν εξαιρεί και τις απανταχού κυβερνήσεις που χρησιμοποιούν αυταρχικές μεθόδους εξουσίας. Μην ξεχνάμε πως και ο Άλαν Τούρινγκ υπήρξε θύμα μια τέτοιας κυβέρνησης, της βρετανικής: παρότι ο ρόλος του ήταν καθοριστικός για την πτώση του Ναζισμού, η Βρετανία τον αποκαθήλωσε, τον παραγκώνισε και του στέρησε στοιχειώδεις ελευθερίες, επειδή ήταν ομοφυλόφιλος.

«Και σήμερα υποφέρουμε από ολοκληρωτικές κυβερνήσεις, οι οποίες ακόμα κι αν δεν αναδείχθηκαν στην εξουσία ως τέτοιες, κάνουν χρήση αυταρχικών μέσων στους πολίτες των χωρών τους. Δυστυχώς, η ανάπτυξη των τεχνολογιών τους παρέχει ένα ακόμα όπλο εναντίον μας κι αυτό θα επιταχύνει το πρόβλημα. Δεν έχω απαντήσεις ή λύσεις, έχω μόνο αγωνίες αν η εποχή στην οποία ζούμε μπορεί να αποκαλείται δημοκρατική. Γιατί το πρόβλημα διαχείρισης και διάχυσης της πληροφορίας ως εξατομικευμένης είναι ίσως, η πιο επικίνδυνη κατάσταση που αντιμετωπίζουμε. Και ναι, όταν και τα ισχυρότερα εργαλεία επικοινωνίας και πληροφορίας βρίσκονται επίσης στα χέρια άπληστων ανόητων, ίσως να μας δίνεται το δικαίωμα να πούμε πως ήδη δεν ζούμε σε δημοκρατικό περιβάλλον».

Και σήμερα υποφέρουμε από ολοκληρωτικές κυβερνήσεις, οι οποίες ακόμα κι αν δεν αναδείχθηκαν στην εξουσία ως τέτοιες, κάνουν χρήση αυταρχικών μέσων στους πολίτες των χωρών τους. Δυστυχώς, η ανάπτυξη των τεχνολογιών τους παρέχει ένα ακόμα όπλο εναντίον μας

Αν η θρυαλλίδα του «Oracle» είναι ο Άλαν Τούρινγκ, ένας επιστήμονας που αναδείχθηκε σε αγωνιστή υπέρ της ειρήνης και της ελεύθερης έκφρασης, ο Λούκας Τβαρκόφσκι διστάζει να απαντήσει στο ερώτημα του monopoli.gr για μια φιγούρα των ημερών μας με παρεμφερείς αξίες. «Δύσκολη ερώτηση», σχολιάζει. «Ο ρόλος του Τούρινγκ στο τέλος του πολέμου δεν μπορεί να υπερσκελιστεί· αλλά έτσι κι αλλιώς είναι δύσκολο να συγκρίνω δύο διαφορετικές συνθήκες. Αντί, λοιπόν να μιλήσω για ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, προτιμώ να μιλήσω για τον γενναίο ουκρανικό λαό που πολεμά υπερασπιζόμενος ολόκληρη την Ευρώπη ενάντια στην ρωσική εισβολή, εδώ και τέσσερα χρόνια».

Το «Oracle» θα παρουσιαστεί στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης για τέσσερα βράδια, από τις 15 έως τις 18 Οκτωβρίου και τα εναπομείναντα εισιτήρια είναι ελάχιστα – αν δεν έχουν ήδη εξαντληθεί.