ΔΕΥΤΕΡΑ
05
ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ
Από το 2007, το TRANSEUROPA Festival, που διοργανώνεται από τους European Alternatives, λειτουργεί ως ένας διεθνικός χώρος συνάντησης της τέχνης, του πολιτισμού και της πολιτικής, φέρνοντας στο ίδιο τραπέζι καλλιτέχνες, ακτιβιστές, ερευνητές, δημοσιογράφους και πολίτες. Κάθε διοργάνωση ανοίγει έναν διαφορετικό διάλογο γύρω από την Ευρώπη και τη συμμετοχή στα κοινά: στη Βενετία το 2024 με το “Undercurrents”, στο Παρίσι το 2025 με το “Margins on Fire”, και φέτος στην Αθήνα με το “Reclaiming the Cloud(s)”, μια πρόσκληση να ξανασκεφτούμε τον αέρα, τον ψηφιακό χώρο και τα κοινά ως κοινόχρηστους τόπους πέρα από τα σύνορα.
Μιλώντας στην διευθύντρια του φεστιβάλ Ségolène Pruvot και στον Λευτέρη Βασιλόπουλο, μέλος της Παρέμβασης 2030 που διοργανώνει το workshop “Neighborhoods of Europe: A Youth Participatory Magazine” στις 7 Οκτωβρίου, μαθαίνουμε τι σημαίνει η συμμετοχή στα κοινά μέσα από μία απολύτως διαδραστική και αναγκαία φεστιβαλική συνύπαρξη.
Ρωτάμε την Pruvot τι σημαίνει για εκείνη το σλόγκαν «Reclaiming the Cloud(s)», έναν τίτλο που έχει επιλεγεί σκόπιμα να είναι ανοιχτός, και για ποιους χώρους θεωρεί ότι έχουμε χάσει τον έλεγχο.
«O πληθυντικός έχει σημασία: μιλάμε για διαφορετικά είδη σύννεφων. Υπάρχουν τα εικονικά, η τεχνητή νοημοσύνη και το διαδίκτυο, που στην πλειονότητά τους λειτουργούν από μεγάλες καπιταλιστικές εταιρείες τεχνολογίας και, κατά κάποιον τρόπο, “αποικίζουν” τα μυαλά μας. Υπάρχουν τα φυσικά, που φέρνουν το νερό που χρειαζόμαστε για να επιβιώσουμε αλλά μεταφέρουν και τη ρύπανση από τόπο σε τόπο, χωρίς να καταλαβαίνουν σύνορα που χάραξαν οι άνθρωποι. Και υπάρχουν και τα συμβολικά, αυτά που μας εμποδίζουν να δούμε ένα φωτεινότερο μέλλον. Εννοώ την άνοδο της ακροδεξιάς παντού στην Ευρώπη. Την ίδια στιγμή μπορούν να διαβαστούν και ως πρόσκληση να ονειρευτούμε. Στα γαλλικά λέμε ότι κάποιος “έχει το κεφάλι στα σύννεφα” όταν ονειρεύεται, και βρισκόμαστε σε μια στιγμή που πρέπει να διεκδικήσουμε ξανά το δικαίωμα και την ικανότητά μας να ονειρευόμαστε. Είναι ένας ανοιχτός τίτλος. Είναι μια πρόσκληση.
Τα κοινά είναι αυτά της φύσης: ο ουρανός, η θάλασσα, η γη, η φύση. Θα έλεγα ότι οι άνθρωποι έχουν εκμεταλλευτεί αυτά τα κοινά με μη βιώσιμο τρόπο. Κάποιοι βγάζουν χρήματα από αυτή την εκμετάλλευση, ενώ η πλειονότητα υφίσταται περισσότερο τις συνέπειες αυτής της ρύπανσης. Έπειτα είναι οι πόλεις μας, όπου η ζωή γίνεται όλο και πιο δύσκολη λόγω των τιμών στη στέγαση, από την αισχροκέρδια και την τουριστικοποίηση. Την ίδια ώρα οι κοινόχρηστοι χώροι ιδιωτικοποιούνται και επιτηρούνται, και τα πάρκα, τα δάση, οι παραλίες “κατατρώγονται” καθημερινά από νέα έργα».
Αν για την Pruvot το «reclaiming» αφορά την επαναδιεκδίκηση κοινών χώρων, φυσικών, ψηφιακών αλλά και πολιτικών, ο Λευτέρης και η Παρέμβαση 2030 μεταφέρουν το ερώτημα στην κλίμακα της γειτονιάς:
«Η βασική ιδέα της Παρέμβασης 2030 είναι η εύρεση νέων τρόπων συμμετοχής των νέων στον δημόσιο διάλογο […] Θα μιλήσουμε για αυτά τα θέματα μέσα από τη ματιά μιας γενιάς που μεγάλωσε μέσα σε μια εποχή εκτόξευσης του ψηφιακού και συρρίκνωσης του φυσικού περιβάλλοντος».
Επιστρέφοντας στην Pruvot, τη ρωτάμε γιατί η Αθήνα, και γιατί τώρα, και τι προσφέρει η Αθήνα σε αυτή τη συζήτηση που μια άλλη ευρωπαϊκή πόλη δεν θα μπορούσε.
«Η Αθήνα είναι μία από τις πιο μολυσμένες πόλεις της Ευρώπης και η φράση-κλειδί “Δεν έχω οξυγόνο” σχετίζεται επίσης συγκεκριμένα με τη διαφθορά, τις παρατυπίες και την έλλειψη διαφάνειας που επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων. Η Αθήνα είναι επίσης ένας πολύ συμβολικός τόπος για τη δημοκρατία, ως ο τόπος της γέννησής της (με όλους τους περιορισμούς και τις εξαιρέσεις της). Έχει βιώσει τα χειρότερα μετά την οικονομική κρίση, η οποία οδήγησε την Ευρώπη σε μια μετάβαση προς μια ακόμη πιο καπιταλιστική οικονομική οργάνωση και μια τεράστια αύξηση των ανισοτήτων, κάτι που δεν έχει ξαναγίνει στη σύγχρονη εποχή.
Με το φεστιβάλ θέλουμε να διεκδικήσουμε τα κοινά αγαθά, να επανασυνδέσουμε τους αγώνες και επίσης θέλουμε να επαναπροσδιορίσουμε το μέλλον. Κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ, θα αξιοποιήσουμε την όμορφη γεωγραφία της Αθήνας για να απολαύσουμε από τον Λόφο του Φιλοπάππου τη θέα της πόλης, της θάλασσας και να πλησιάσουμε τον ουρανό και τα σύννεφα».
Σημειώνουμε ότι το πρόγραμμα κινείται μεταξύ τέχνης, ακτιβισμού, δημοσιογραφίας, τεχνολογίας και οικολογίας, και ρωτάμε την Pruvot τι τα συνδέει.
«Οι ομάδες ανθρώπων συχνά εξελίσσονται σε περιορισμένους χώρους. Αυτό συμβαίνει επειδή είμαστε άνθρωποι και έχουμε περιορισμένες δυνατότητες. Στην πραγματικότητα, όμως, όλες αυτές οι σφαίρες είναι βαθιά αλληλένδετες. Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τον κόσμο και να δράσουμε από κοινού αν λειτουργούμε αποσπασματικά και απομονωμένα. Το φεστιβάλ αποτελεί έναν διεθνικό χώρο συνάντησης που καλεί τους ανθρώπους να διασχίσουν τα πολλά ορατά και αόρατα σύνορα γύρω από τη ζωή και τη δράση μας. Διασχίζοντάς τα, θα μπορέσουμε να επεξεργαστούμε μαζί μορφές αντίστασης που θα αντέξουν στον χρόνο και θα ξέρουν να ανανεώνονται».
Για τον Λευτέρη κοινό σημείο των θεματικών του φεστιβάλ είναι η διατοπικότητα. Επεκτείνει την ιδέα της γειτονιάς στην «σύνδεση τους ανά την Ευρώπη, γειτονιές των οποίων οι κάτοικοι μοιράζονται τον ίδιο ψηφιακό χώρο […] διαθέσιμο οποιαδήποτε στιγμή, εντός λίγων δευτερολέπτων». Αυτή η διασύνδεση είναι λοιπόν που επιτρέπει αυτήν την συνομιλία, και είναι η αφετηρία διαλόγου του Φεστιβάλ.
Επισημαίνουμε ότι ο όρος «συμμετοχή» εμφανίζεται παντού στα πολιτιστικά και πολιτικά εγχειρήματα σήμερα, και ρωτάμε την Pruvot πώς μοιάζει η ουσιαστική συμμετοχή για το TRANSEUROPA, πέρα από την απλή παρουσία ανθρώπων σε έναν χώρο.
«Το να βρίσκονται οι άνθρωποι μαζί στον ίδιο χώρο είναι πρώτο και απαραίτητο βήμα. Μετά έρχεται το ζήτημα του να ξανακερδίσουμε ή να ενισχύσουμε την αίσθηση ότι μπορούμε να δράσουμε, δηλαδή το agency. Η κρίση της πολιτικής εκπροσώπησης και η δυσπιστία προς τους θεσμούς πηγάζουν από την έλλειψη αυτής της αίσθησης στην καθημερινότητα του καθενός. Όταν το εμπόδιο είναι πολύ ψηλό και νιώθεις ότι ό,τι κι αν κάνεις δεν αλλάζει τίποτα, χάνεις το agency σου και την ελπίδα για το καλύτερο».
Δε λείπει και το πιο προσωπικό σχόλιο: «Μπορεί η συμμετοχή να έχει άμεσο πολιτικό αποτέλεσμα; Αυτό είναι κάτι που δεν μπορεί να πετύχει το φεστιβάλ, ούτε και να το υποσχεθεί. Η συμμετοχή εδώ σημαίνει να μοιραζόμαστε ιδέες, να χτίζουμε λύσεις και συμμαχίες, και να νιώθει ο καθένας ότι έφερε το δικό του κομμάτι στο παζλ. Μπορεί να γίνει με τα χέρια, χτίζοντας έναν ανεμόπυργο ή έναν χαρταετό. Μπορεί να γίνει με τον λόγο, διατυπώνοντας μαζί πολιτικά αιτήματα, ή ανταλλάσσοντας απόψεις με κάποιον για ένα θέμα που σε απασχολεί. Μπορεί να είναι και ανάλαφρη, όπως ένα πάρτι με φίλους. Το σημαντικό είναι να νιώθεις ότι ανήκεις σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς και ότι μπορείς να βρεις ανθρώπους με τους οποίους θα χτίσεις ένα μέλλον».
Το workshop του Λευτέρη ενεργοποιεί ακριβώς αυτήν την μικρή αφορμή για προσωπική συμβολή. Στόχος, λέει, είναι «να δώσουμε την ευκαιρία σε νέα άτομα να συμβάλλουν στη διαμόρφωση των κεντρικών θεματικών του επόμενου τεύχους». Επομένως, βλέπει ως κινητήρια δύναμη συμμετοχής την ευκαιρία για έκφραση. Αναφέρει ότι «το επίκεντρο της πρωτοβουλίας είναι οι νέες γνωριμίες» και η «αναζήτηση κοινού εδάφους συμμετοχής», μέσα «από μια συγκριτική (και ταυτόχρονα κριτική) ματιά». Σε μια συζήτηση που ξεκινά από την κρίση της εκπροσώπησης και της δυσπιστίας, η απάντηση δεν είναι απλά η συμμετοχή αλλά η κοινότητα και ο αντίκτυπος που δημιουργεί.
Παρατηρούμε ότι οι νέοι δεν είναι μόνο μέρος του κοινού, αλλά και ενεργοί συμμετέχοντες σε πολλές από τις δραστηριότητες του φεστιβάλ, και ρωτάμε την Pruvot τι προσφέρουν στις συζητήσεις για το μέλλον της Ευρώπης που λείπει από τους κυρίαρχους πολιτικούς και πολιτιστικούς χώρους.
«Η ηλικία δεν πρέπει να δίνει το προνόμιο να αποφασίζει κανείς για τους άλλους, ούτε να πιστεύει ότι σκέφτεται καλύτερα ή είναι καλύτερα ενημερωμένος. Συχνά οι μεγαλύτεροι σε ηλικία (και τώρα θεωρώ τον εαυτό μου μέρος μιας παλαιότερης γενιάς) δεν το καταλαβαίνουν, δεν αντιλαμβάνονται, δεν αισθάνονται τον παλμό της εποχής. Αν μόνο οι μεγαλύτεροι σε ηλικία έχουν το δικαίωμα να αποφασίζουν, τότε η ικανότητα για καινοτομία, ανανέωση και η ώθηση για να οδηγήσουν την αλλαγή ενδέχεται να εξαφανιστούν εντελώς. Υπάρχουν πολύ ταλαντούχοι και ενεργοί άνθρωποι που είναι πολύ νεαροί. Δείτε τους μαθητές λυκείου που διαμαρτύρονται για την ελλιπή χρηματοδότηση στην εκπαίδευση ή κοιτάξτε τα φοιτητικά κινήματα στη Σερβία που ηγούνται πλέον των κινημάτων πολιτικής αλλαγής. Οι νέοι γνωρίζουν τι δεν είναι καλό για αυτούς και πότε οι παλαιότερες γενιές παραμελούν τις ευθύνες τους απέναντί τους και προστατεύουν τα δικά τους οφέλη. Μακάρι να υπήρχαν ακόμη περισσότεροι νέοι που να έπαιρναν τα ηνία περισσότερων δραστηριοτήτων στο φεστιβάλ Transeuropa και στο έργο των European Alternatives. Τι προσφέρουν; Δεν θα έθετα το ερώτημα με αυτόν τον τρόπο. Οι νέοι πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ίσοι και ως φωνές με πλήρη δικαίωμα συμμετοχής στις συζητήσεις σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας».
Η λογική αυτή παίρνει μια πιο πρακτική υπόσταση, όταν νέοι χωρίς προηγούμενη εμπειρία μπαίνουν στον διάλογο και ο Λευτέρης μπαίνει στη συζήτηση αυτή σχολιάζοντας ότι σε μια εποχή όπου η συμμετοχή συχνά μεταφράζεται σε views, likes και followers, το πραγματικό μέτρο είναι το ποιος ήρθε, ποιος μίλησε, ποιος δημιούργησε κάτι.
Τέλος, ρωτάμε την Pruvot τι θα έλεγε σε κάποιον στην Αθήνα που δεν έχει πάει ποτέ στο TRANSEUROPA και δεν ξέρει από πού να ξεκινήσει με το πρόγραμμα, και τι θα ήθελε να αποκομίσει από την εμπειρία αυτή.
«Θα του πρότεινα να έρθει στην εναρκτήρια βραδιά, που θα είναι ένα fun απόσταγμα του φεστιβάλ: καλλιτεχνικές παραστάσεις, δραστηριότητες “με τα χέρια”, όπως ένα εργαστήριο με τεχνητή νοημοσύνη για να φτιάξεις το δικό σου άρωμα, σύντομες εμπνευσμένες ομιλίες και κουβέντες. Μπορείς να μιλήσεις, να ακούσεις, να κινηθείς, να χρησιμοποιήσεις τα χέρια σου για να δημιουργήσεις νέα ανοίγματα. Έτσι θα έχεις τα κλειδιά για να καταλάβεις τι σε ενδιαφέρει περισσότερο στο πρόγραμμα. Θέλουμε όποιος έρχεται σε μια εκδήλωση να νιώσει έμπνευση, ερέθισμα ή και ότι βρήκε ανθρώπους και έναν χώρο όπου μπορεί να αναπτύξει περαιτέρω τη δυνατότητά του να δράσει».
Από τη μεριά του, ο Λευτέρης λέει ότι αυτό που θα ήθελε να ακούσει στο τέλος του workshop της ομάδας του είναι: «Πότε είναι η επόμενη συνάντηση;»
Και ίσως αυτό να είναι τελικά το νόημα των φεστιβάλ, της συνύπαρξης και της αφορμής που δίνουν για συνέχεια…Να ανακτήσουμε και πάλι την αίσθηση ότι υπάρχει ένας χώρος, όπου μπορούμε να θέτουμε τέτοιες ερωτήσεις και να ξαναεπιστρέφουμε συχνά σε αυτόν. Από τις 7 έως τις 11 Οκτωβρίου, το TRANSEUROPA μετατρέπει την ιδέα της συμμετοχής και της έκφρασης σε ένα πολυποίκιλο πρόγραμμα που απλώνεται από συζητήσεις και προβολές μέχρι performances, workshops και δράσεις στον δημόσιο χώρο, συγκλίνοντας τέχνη, πολιτική και οικολογία. Οι εκδηλώσεις είναι ανοιχτές στο κοινό, με εγγραφή. Το πλήρες πρόγραμμα και οι πληροφορίες συμμετοχής είναι διαθέσιμα στο transeuropafestival.eu.
