Η Τζωρτζίνα Κακουδάκη φέρνει το θέατρο στους δρόμους της Κοζάνης

Πόσα καλά γνωρίζουμε την πόλη μας; Περπατάμε τους δρόμους της βιαστικά -σχεδόν μηχανικά- προσπαθώντας να προλάβουμε τις υποχρεώσεις της καθημερινότητας. Προσπερνάμε γνώριμα κτίρια χωρίς δεύτερη ματιά. Ακολουθούμε τις ίδιες διαδρομές, έχουμε τα στέκια μας, τους δικούς μας ανθρώπους μας και τις συνήθειες μας. Μέσα σε αυτή τη ρουτίνα η πόλη γίνεται ένα απρόσωπο και εν πολλοίς αόρατο φόντο.

Ωστόσο, μια πόλη δεν είναι απλά ένα γεωγραφικό σημείο. Είναι ένας ζωντανός οργανισμός όπου το παρελθόν συνδιαλέγεται με το παρόν και όπου οι μικρές αφηγήσεις των ανθρώπων της συνθέτουν μια μεγάλη ιστορία. Ένας ανεξερεύνητος καμβάς παράλληλων ζωών, γεμάτος από μνήμες, «φαντάσματα» και τα σημάδια όλων όσων είτε εγκαταλείφθηκαν ή ξεχάστηκαν, είτε επιμένουν πεισματικά κόντρα στον χρόνο, ως σιωπηλοί μάρτυρες γεγονότων που διαμόρφωσαν τη συλλογική μνήμη.

Αυτή την αόρατη ζωή, ως άλλη κρυμμένη ποίηση, μας καλεί να αφουγκραστούμε η παράσταση «Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος» της Πειραματικής Σκηνής του Δημοτικού Περιφερειακού Θεάτρου Κοζάνης -αποτέλεσμα του Open Call που πραγματοποιήθηκε τον Φεβρουάριο του 2025- που παρουσιάζεται έως τις 12 Οκτωβρίου, σε σύλληψη, ιδέα, έρευνα της fabric.art (Φώφη Ζαγορίτου- Σόνια Κούτσιανου) και σκηνοθεσία της Τζωρτζίνας Κακουδάκη.

Φωτογραφία: Αλέξανδρος Βρεττάκος |

Πρόκειται για μια παράσταση Θεάτρου της Κοινότητας, υπό τη μορφή site specific – θεατρικής περιήγησης στο κέντρο της Κοζάνης. Μια εναλλακτική περιπατητική διαδρομή που αφήνει πίσω της την κλασική θεατρική σκηνή και μετατρέπει τον αστικό ιστό σε έναν ζωντανό χώρο δράσης, όπου τα κτίρια, τα γεγονότα, οι προσωπικές και δημόσιες ιστορίες συνδέουν το χθες με το σήμερα και συνδιαμορφώνουν μια νέα, διαφορετική οπτική για το μέλλον.

Για τη Τζωρτζίνα Κακουδάκη, στην παράσταση «Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος» οι θεατές γίνονται δυναμικό μέρος της, έχουν την ευκαιρία να μοιραστούν απόψεις, μνήμες, εμπειρίες, να συνδημιουργήσουν μια ενεργητική συλλογικότητα ως ζωντανή παρέμβαση στον δημόσιο χώρο. Παράλληλα, για τη σκηνοθέτρια, η παράσταση αποτελεί μια διαφορετική εμπειρία τέχνης, η οποία μέσα από την όξυνση της παρατηρητικότητας των συμμετεχόντων, την εμβάθυνση της κριτικής σκέψης και του συναισθήματος, θέτει ως στόχο να επανεκκινήσει το ενδιαφέρον για τον κόσμο μέσα στον οποίο συμβιώνουμε, να δούμε την πόλη της Κοζάνης, αλλά και το μέλλον της, με άλλο μάτι. Και πιο ουσιαστικά, σε μια εποχή ατομικής απομόνωσης, όπως την περιγράφει η ίδια, «να περπατήσουμε σε μια πορεία μαζί» και να «επανενωθούμε με αλληλεγγύη».

Φωτογραφία: Αλέξανδρος Βρεττάκος

Με αφορμή, λοιπόν, την παράσταση «Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος», εμείς είχαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση με τη σκηνοθέτρια Τζωρτζίνα Κακουδάκη για ένα καλλιτεχνικό εγχείρημα που φέρνει το θέατρο στην καρδιά της Κοζάνης, αποκαλύπτοντας το πλούσιο παρελθόν της, δίνοντας “χώρο” στο παρόν μέσα από τη φωνή των ανθρώπων της και ατενίζοντας το αύριο με ιδέες και αισιοδοξία.

Η Κοζάνη είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα πόλη. Έχει ένα πολύ πλούσιο παρελθόν, από τον 16ο αιώνα και τις παραδουνάβιες ηγεμονίες, με τις οποίες συνδέθηκε εμπορικά η περιοχή, γνωρίζοντας μια τρομερή ανάπτυξη και έναν μεγάλο πλουτισμό. Στην σύγχρονη εκδοχή της ακολούθησε τη δεκαετία 1960-1970 το ρεύμα των αντιπαροχών και των πολυκατοικιών, της άναρχης δόμησης χάνοντας έτσι την ιστορική της ταυτότητα και μνήμη. Τα παλιά αρχοντικά αντικαταστάθηκαν από πολυκατοικίες ή ανοικτούς δημόσιους χώρους, ενώ ο μεγάλος σεισμός του 1995 έριξε σχεδόν όλα τα ιστορικής αρχιτεκτονικής αξίας κτίρια δίνοντας στην πόλη έναν απρόσωπο χαρακτήρα .

Αν όμως την περπατήσεις, την αφουγκταστείς, θα ανακαλύψεις ίχνη από την παλιά της αίγλη, κάποια ιστορικά κτίρια που άντεξαν και αποτελούν σπουδαία δείγματα Μακεδονίτικής αρχιτεκτονικής, ανθρώπους που αγαπούν την πόλη τους και θέλουν να μιλούν για αυτήν, παιδιά που παίζουν στα ίδια σοκάκια με αυτά των παππούδων τους. Αυτή τη διαχρονική πόλη, ορατή και αόρατη, σημερινή και παμπάλαια, με τα πολλά κλειστά μαγαζιά της και τις δεκάδες ιστορίες που μπορεί να έχουν υπάρξει μέσα στα κτίριά της, τότε και τώρα, θέλουμε να φέρουμε στην επιφάνεια. Καλούμε το κοινό σε μια διαδρομή που αναβιώνει τη μνήμη και το παρόν μιας πόλης ως παράλληλες αλήθειες.

Ήθελα να ξαναφηγηθώ την Κοζάνη, να αναδείξω την ποίηση στην απλότητα, το βάθος της ιστορίας μέσα στην εγκατάλειψη, αλλά και να προτείνουμε μια αφήγηση για το μέλλον, αισιόδοξη.

Η ανακάλυψη αυτής της αόρατης, μυστικής, φαντασιακής πόλης, που τη γνωρίζουμε σήμερα κυρίως λόγω της ΔΕΗ και του κοζανίτικου καρναβαλιού, ξεκίνησε από μια συνάντηση με την πολιτικό μηχανικό Φώφη Ζαγορίτου και την αρχαιολόγο Σόνια Κούτσιανου, οι οποίες έχουν δημιουργήσει την καλλιτεχνική ομάδα Fabric.art στην Κοζάνη. Η ομάδα καταπιάνεται με ζητήματα που αφορούν την πόλη, το δημόσιο χώρο και τις προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων της. Η παράσταση «Κοζάνη, ένας φαντασιακός περίπατος» αποτελεί το τελευταίο τμήμα του πολιτιστικού τρίπτυχου: “Αόρατες διαδρομές”, μια σειρά 5 podcast για τα αόρατα αρχοντικά της Κοζάνης (2021) και τα “Νήματα, παράλληλες ιστορίες διασύνδεσης”, μια museum performance στο αρχοντικό Γρ. Βούρκα (2024) με αναφορά στην υποδοχή και συνύπαρξη των προσφύγων στην πόλη της Κοζάνης που έχουν οργανώσει. Mαζί καταθέσαμε μια πρόταση στο ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης σε ένα open call το 2025 για προτάσεις που αφορούσαν την πόλη. Και έτσι με την συνεχή υποστήριξη του καλλιτεχνικού διευθυντή Στέλιου Χλιαρά και του Διοικητικού Συμβουλίου η πρόταση μας υλοποιήθηκε.

Εγώ μάλλον λειτούργησα σαν μια περιηγήτρια, κοιτάζοντας με μεγάλο θαυμασμό μια πολιτική ιστορία της Ελλάδας, μέσα από τα κτίρια και τις στρατηγικές αποφάσεις που διαμόρφωσαν την πόλη και τη χώρα μας. Η ΔΕΗ, ο σεισμός του 1995, ο κορωνοϊός, η απολιγνιτοποίηση ήταν μεγάλοι σταθμοί στην σύγχρονη ιστορία της πόλης. Ήθελα να ξαναφηγηθώ αυτήν την πόλη, που φαίνεται στον επισκέπτη σήμερα ως μια πόλη με μειωμένο ενδιαφέρον, να αναδείξω την ποίηση στην απλότητα, το βάθος της ιστορίας μέσα στην εγκατάλειψη, αλλά και να προτείνουμε μια αφήγηση για το μέλλον, αισιόδοξη, όπου η ιστορία είναι παρούσα και η γνώση της δημιουργεί την πιθανότητα του μέλλοντος.

Οι προκλήσεις είναι πραγματικά μεγάλες. Στην παράσταση αυτή ανοίξαμε διατηρητέα κτίρια, που βρίσκονται διαχρονικά σε μια συζήτηση αναπαλαίωσης και συντήρησης, αλλά ακόμη είναι φαντάσματα μέσα στην πόλη: κρυμμένα πίσω από βλάστηση, άλλα υποστηλωμένα αλλά μη προσβάσιμα, άλλα αποκατεστημένα αλλά όχι ανοιχτά στο κοινό ή ανοιχτά μόνο τις πρωινές ώρες.

Μέρος αυτής της διαδικασίας ήταν να μπορέσουμε να αξιοποιήσουμε αυτή τη μεγάλη δημόσια περιουσία με έναν τρόπο θετικό. Αλλά περιπέτεια ήταν να εντοπίσουμε τους ιδιοκτήτες ή κληρονόμους και να πάρουμε άδεια (και κλειδιά) για να μπούμε μέσα σε ξενοδοχεία ή μαγαζιά κλειστά εδώ και χρόνια. Η Κοζάνη είναι από εκείνες τις πόλεις που έχουν υποστεί εμπορική ερήμωση, αλλά η πράξη της φαντασιακής επαναλειτουργίας ενός κλειστού καταστήματος ενεργοποιεί τη φαντασία ως ένα σενάριο εφικτό στο μέλλον.

Παράλληλα, επειδή η παράσταση κινείται στο κέντρο της πόλης, έπρεπε να βρούμε πολλές εναλλακτικές για την περίπτωση που θα υπήρχαν άλλες εκδηλώσεις στην πλατεία ή σε άλλα κεντρικά σημεία. Και φυσικά υπάρχει η κίνηση, τα δημόσια έργα, τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα, ο σεβασμός της κοινής ησυχίας και της ιδιωτικής περιουσίας, η βροχή. Η λίστα είναι μεγάλη, αλλά η πρόκληση του θεάτρου σε δημόσιο χώρο είναι ακόμη μεγαλύτερη.

Φωτογραφία: Αλέξανδρος Βρεττάκος

Στην παράστασή μας οι θεατές είναι ένα λειτουργικό σώμα. Μοιράζονται εμπειρίες, συμμετέχουν με τη μνήμη και τη γνώμη τους στα ερωτήματα που θέτουν οι «ξεναγοί», γίνονται μερικές φορές ο «χορός» μιας δράσης, συμμετέχουν σε τραγούδια, αν θέλουν. Είναι ένα δυναμικό μέρος της παράστασης και η συμμετοχή τους προϋπόθεση για την επίτευξη και την επιτυχία της διαδρομής.

Στις παραστάσεις που έχουμε δώσει ως τώρα παρατηρούμε τη συγκέντρωση, τον σεβασμό και την αυθόρμητη επιθυμία για συμμετοχή και θεωρώ ότι αυτό το «πείραμα» πετυχαίνει άμεσα, δημιουργώντας για μιάμιση ώρα μια ενεργητική «συλλογικότητα», μια ζωντανή παρέμβαση στον δημόσιο χώρο.

Η παράσταση αυτή έχει έναν ευγενή στόχο: να εμβαθύνει την κριτική σκέψη και τα συναισθήματα, να οξύνει την παρατηρητικότητα και να επανεκκινήσει το ενδιαφέρον μας για τον κόσμο μέσα στον οποίο ζούμε.

Οι θεατές —και οι συμμετέχοντες στην παράσταση, που εκπλήσσονται καθημερινά— κυρίως λένε ότι είδαν την πόλη τους με άλλο μάτι, ως μια ενδιαφέρουσα και δυναμική πόλη. Είδαν σημεία της που δεν είχαν προσέξει, άκουσαν ιστορίες των συμπολιτών τους που δεν είχαν φανταστεί και που σκαλίζουν τη μνήμη, προσφέροντας μια διαχρονική εμπειρία. Παράλληλα, το κοινό εκφράζει μια ικανοποίηση που του προσφέρεται μια διαφορετική εμπειρία της τέχνης.

Φωτογραφία: Αλέξανδρος Βρεττάκος

Στην παράσταση μιλάμε ταυτόχρονα για το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον. Μιλάμε για τα κτίρια που γκρεμίστηκαν, μέσα από ιστορίες από το πλούσιο λογοτεχνικό υλικό που έχουν καταγράψει οι Κοζανίτες λογοτέχνες, μιλάμε για τα κτίρια που άλλαξαν χρήση —μέσα από ντοκουμέντα και προφορικές καταγραφές—, για αυτά που ανακαινίστηκαν, για όσα άφησαν «τρύπες» μέσα στην πόλη λόγω του σεισμού του 1995.

Το θέατρο, η αφήγηση και οι προσωπικές ιστορίες, μέσα από τις τεχνικές του θεάτρου ντοκιμαντέρ, έχουν αυτό το καλό: μοντάρουν τον χρόνο. Το παρόν και το παρελθόν μπορούν να εναλλάσσονται σε παρόντα χρόνο, ο συνειρμός μπορεί να οπτικοποιηθεί, η ποίηση μπορεί να εισχωρήσει στην πραγματικότητα.

Στο τέλος της διαδρομής μπαίνουμε σε ένα κλειστό νεοκλασικό, χτισμένο το 1757, το αρχοντικό «Βαμβακά», και κλείνουμε με ένα video mapping, όπου η φαντασιακή λειτουργία του περιπάτου οπτικοποιείται. Το κοινό βλέπει εικόνες μιας πόλης που δεν υπάρχει πια, αλλά και εικόνες μιας πιθανής ανάδειξης των κτιρίων στο μέλλον, δημιουργώντας στον θεατή μια επιθυμία για αυτή την πόλη και για κάθε πόλη.

Στην Κοζάνη, συνάντησα μια εκπληκτικά γενναιόδωρη τοπική κοινότητα, έτοιμη να μιλήσει, να εκτεθεί και να ψάξει για έναν ορίζοντα βελτίωσης.

Ναι, το τοποθετείτε πολύ ωραία. Το θέατρο δίνει μια ποιητική και αναθεωρημένη εικόνα της πραγματικότητας, ακόμη και όταν βασίζεται σε ντοκουμέντα. Η τέχνη μπορεί να επινοήσει μια μεταβατική εικόνα του κόσμου και γι’ αυτό είναι μια τέχνη μαγική.

Στην παράστασή μας, η προσέλευση των συμμετεχόντων —μετά την εμπειρία των καλοκαιρινών εργαστηρίων που έγιναν στο ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης— ήταν συγκινητική. Σήμερα 27 άτομα βγαίνουμε στην υπόκλιση. Ο νεότερος είναι 15 και η μεγαλύτερη 74 ετών, και λειτουργούν με το ίδιο πάθος, την ίδια πίστη ότι μπορούμε να ξαναδούμε τον χώρο όπου ζούμε, μέσα μας και έξω μας, από την αρχή. Να αλλάξουμε τον κόσμο.

Εγώ είχα την τύχη, ως παιδί, να ζήσω σε πολλές πόλεις της επαρχίας και η παραμονή μου στην Κοζάνη μου δημιούργησε, προσωπικά, μια νοσταλγία, μια ασφάλεια.
Έχω εκγυμναστεί στο να βλέπω ομορφιά και μια μυστική δύναμη εκεί που το αφήγημα υπονομεύεται, εκεί που επικρατεί η αίσθηση της παραμέλησης, της ερήμωσης.

Η Κοζάνη είναι μια πόλη που έζησε πλούσια, αλλά οι συνθήκες και οι συνέπειες του σύγχρονου κόσμου τη φτωχοποίησαν. Οι άνθρωποι, όμως, είναι συμμέτοχοι σε έναν πολιτισμό, έστω και άυλο, που είναι πλούσιος, διαπολιτισμικός, έχει αρετές πανάρχαιες, όπως η φιλοξενία, η επιθυμία συναισθηματικής επαφής, η μεγάλη ικανότητα μοιράσματος — είτε μιας προσφυγικής καταγωγής είτε του γλυκού πορτοκαλιού, όπως το έφτιαχνε η γιαγιά.

Συνάντησα μια εκπληκτικά γενναιόδωρη τοπική κοινότητα, έτοιμη να μιλήσει, να εκτεθεί και να ψάξει για έναν ορίζοντα βελτίωσης. Και με πολλά, πραγματικά πολλά, ταλέντα.

Εγώ, λοιπόν, έχω την εμπειρία μιας τεράστιας αγκαλιάς, με πολύ και πλούσιο παρελθόν και μια επίμονη αισιοδοξία για το μέλλον. Η εμπειρία μου εκεί με συγκίνησε.

Η παράσταση ξεκίνησε με μια «γνωριμία» μέσα από τα πολύωρα εργαστήρια το καλοκαίρι. Η θεματική των εργαστηρίων είχε πάντα ως προτεραιότητα το μοίρασμα της εμπειρίας μας, των ιστοριών που μας καθορίζουν, των πράξεων που μπορούν να «κάνουν τη διαφορά». Έτσι λοιπόν, δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία η ηλικία όσο η εμπειρία, που είναι διαχρονική. Όλοι έχουμε στην οικογένειά μας έναν «ξένο», ένα πολύτιμο αντικείμενο από μια γιαγιά ή έναν παππού, ένα ενθύμιο μιας άλλης καταγωγής, κάτι που θα παίρναμε μαζί μας σε μια ξαφνική και αναγκαστική αποχώρηση.

Αυτή η ανθρώπινη εμπειρία, αυτό που είναι ο καθένας και η καθεμία από εμάς, έλκει την καταγωγή της από μια ιστορία που έχει ξεκινήσει πολύ πριν από εμάς, πέντε και έξι γενιές πριν. Και είμαστε όπως τα κτίρια: θεμέλια πάνω σε θεμέλια, πάνω σε θεμέλια, μέχρι να φτάσει ο τοίχος να φτιάξει το δικό μας σπίτι σήμερα. Όμως θέλω να σημειώσω εδώ ότι το ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης έχει μια πολύ δραστήρια παρουσία στην πόλη, με πλήθος και ποικιλία εργαστηρίων και δράσεων, και οι συμμετέχοντες στα εργαστήρια και στην παράσταση είναι ιδιαίτερα εξασκημένοι, πρόθυμοι και έμπειροι λόγω της θεατρικής δράσης καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς.

Σήμερα, σε αυτή την εποχή της μεγάλης ατομικής απομόνωσης, είναι μια σπουδαία πολιτική πράξη να μπορούμε να αρθρώνουμε τι πιστεύουμε και, ακόμη περισσότερο, πώς αισθανόμαστε για τα πράγματα που συμβαίνουν ή έχουν συμβεί γύρω μας.

Η παράστασή μας είναι πραγματικά ένα περίπλοκο σύστημα. Υπάρχουν δύο διαδρομές που ξεκινούν από το ίδιο σημείο και, μετά από μία ώρα, συναντιούνται ξανά στο ίδιο σημείο, ενώ κάποιες στιγμές διασταυρώνονται. Οι θεατές βλέπουν τις ίδιες δράσεις, αλλά σε αντίστροφη ροή. Στη διάρκεια της παράστασης υπάρχει ένα κοινό αφήγημα: μια σιωπηλή μορφή περιηγείται στην πόλη, σε ένα άχρονο σύμπαν, μια γυναικεία φιγούρα, «ξένη», άπατρις, ανέστια, με την παρουσία της να τονίζεται σε σημεία της πόλης και του δρόμου με ήχο και φως. Όλα αυτά, για να συμβούν, χρειάζονται πολύ λεπτομερή σχεδιασμό.

Στην παράσταση υπάρχουν πολλά στάδια υποστήριξης. Τη δράση ακολουθούν «ταξιθέτες», που ελέγχουν τη ροή του κοινού και των αυτοκινήτων, ενώ οι υπεύθυνες παραγωγής βρίσκονται σε επικοινωνία καθ’ όλη τη διάρκεια της δράσης, ώστε να γνωρίζουν ανά πάσα στιγμή πού βρίσκονται οι ομάδες. Άλλοι ανοίγουν με κλειδιά καταστήματα και πόρτες, χειρίζονται εστίες φωτός και ήχου στη διαδρομή, δημιουργώντας ένα πολύ δυναμικό σώμα ερμηνευτών, μια βαθιά αίσθηση της συλλογικής δραματουργίας.

Το εύχομαι. Πιστεύω ότι μια φυσική λειτουργία του θεάτρου —και των άλλων τεχνών, φυσικά— είναι να συνομιλεί με και για τα δημόσια αγαθά. Μην ξεχνάμε ότι αυτή ήταν και η λειτουργία του όταν δημιουργήθηκε στην Αρχαία Ελλάδα. Σήμερα, σε αυτή την εποχή της μεγάλης ατομικής απομόνωσης, είναι μια σπουδαία πολιτική πράξη να μπορούμε να αρθρώνουμε τι πιστεύουμε και, ακόμη περισσότερο, πώς αισθανόμαστε για τα πράγματα που συμβαίνουν ή έχουν συμβεί γύρω μας. Είναι, κατά τη γνώμη μου, μια μικρή επανάσταση: ένα ηχηρό «εδώ και τώρα», για να περπατήσουμε σε μια πορεία μαζί, να συμπαρασύρουμε τους συμπολίτες μας σε μια δημόσια κατάθεση και να επανενωθούμε με αλληλεγγύη. Και επίσης είναι σημαντικό να επαναφέρουμε τις ιστορίες μας, τις μικρές αφηγήσεις που επανασηματοδοτούν τη μεγάλη ιστορία των κοινωνιών των ανθρώπων.