Τίλντα Σουίντον: Βγάλτε χρήματα με το αριστερό σας χέρι και κάντε Τέχνη με το δεξί

Πριν καθίσει σε μια αναπαυτική δερμάτινη πολυθρόνα φορώντας ένα ελαφρύ μαύρο Chanel ταγέρ, έχεις συναντήσει την Τίλντα Σουίντον σε πολλές στιγμές της 35χρονης πορείας της: ξαπλωμένη, το 1994, μέσα σε μια γυάλινη προθήκη, θρηνώντας το θάνατο του στενού συνεργάτη της και κινηματογραφιστή Ντέρεκ Τζάρμαν από Aids. Ως μια ασημένια προτομή, κατασκευασμένη από τον Λούκα Γκουαντανίνο – έναν ακόμα δυνατό πόλο έμπνευσης για τη δουλειά της, αφού έχουν κάνει μαζί πέντε ταινίες. Πορτρέτα της με στολές των Archers Σκωτζέζων προγόνων της. Ακούγοντας την ήσυχη φωνή της, καθώς διατρέχεις τη ρέπλικα του πρώτου διαμερίσματος της στο Λονδίνο, ανακατασκευασμένη από την παιδική της φίλη και σκηνοθέτρια Τζοάνα Χογκ. Με μακριά ξανθιά κόμη ως θεότρελη νεκροθάφτης στη σάτιρα τρόμου «Οι νεκροί δεν πεθαίνουν» του ‘θεού’ Τζιμ Τζάρμους – σημειωτέον θα είναι ένας από τους διάσημους προσκεκλημένους της Στέγης το επόμενο φθινόπωρο.  Παρακολουθώντας πλάνα από τη μεσαίου μήκους ταινία του Πέδρο Αλμοδόβαρ «Η ανθρώπινη φωνή», που αποτέλεσε την πρώτη της συνεργασία μαζί με τον Ισπανό «μαέστρο». Στα αιωρούμενα ρούχα της και τα ρούχα των νεκρών συγγενών της, ως σκηνικό της «Βiographical wardrobe».

Με την διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος, Αφροδίτη Παναγιωτάκου. @Θωμάς Δασκαλάκης

Και κάπου εκεί, η Τίλντα Σουίντον παίρνει σάρκα και οστά παρουσιάζοντας την έκθεση «Ongoing», μια προσωπική so far ρετροσπεκτίβα για την οποία βρήκε δυναμικό εταίρο στο Ίδρυμα Ωνάση. Γι’ αυτό και βρίσκεται στην Αθήνα από την περασμένη Πέμπτη. Γι’ αυτό και βρίσκεται σήμερα ατο Onassis Ready συνομιλώντας με τη  διευθύντρια Πολιτισμού του Ιδρύματος, Αφροδίτη Παναγιωτάκου. «Έχω πολλά μονοπάτια να διαβώ», εξηγεί εξ ου και τιτλοφορεί το πολυμεσικό αυτό εγχείρημα «Εν εξελίξει»: σε εξέλιξη μεν, αγκαλιά με τις μνήμες και τους απόντες που την έφεραν ως εδώ δε. Φίλους, συνεργάτες, γονείς, παππούδες. «Μήπως είναι και ένας τρόπος να αποκαταστήσουμε την απώλεια;» αναρωτιέται προσπαθώντας να περιγράψει το «Ongoing». «Οι φίλοι μένουν ζωντανοί εφόσον τους επισκεπτόμαστε. Σίγουρα σ’ αυτή την έκθεση θα διαπιστώσετε τη συμβίωση με πολλά φαντάσματα. Πρέπει να ασπαστούμε την απώλεια, να τη δεχτούμε, να τη χρησιμοποιήσουμε. Μάλλον, είναι καλύτερο να μην έχουμε μια θεραπεία για την απώλεια της αγάπης, είναι καλύτερο να δεχθούμε ότι δεν υπάρχει τρόπος να την αναπληρώσουμε», ομολογεί.

Την Παρασκευή στο δημοσιογραφικό preview της «Βiographical wardrobe», η Τίλντα Σουίντον μνημόνευε τη μητέρα, τον πατέρα, τον παππού της, παρουσιάζοντας κομμάτια από την γκαρνταρόμπα τους, συνδέοντας τα με τα παιδικά της χρόνια. Μνημόνευε και τη νιότη της, αποκαλύπτοντας ρούχα που τη συντρόφευσαν πριν τη διεθνή καριέρα. Σήμερα, αναβίωσε στιγμές από τη συνεργασία της με το θρύλο Μπέλα Ταρ, τον εμβληματικό Βρετανό Ντέρεκ Τζάρμαν, με την πιο πρόσφατη «αγάπη» της, τον Πέδρο Αλμοδόβαρ. «Με όσους δεν ζουν πια, συνομιλώ διαρκώς και νιώθω τυχερή που τους γνώρισα. Για παράδειγμα, ο Μπέλα με συνέπαιρνε. Η συνεργασία μου μαζί του, ήταν ένα από τα μεγάλα προνόμια της ζωής μου, ήταν μια μαγική στιγμή όταν μου ζήτησε να διδάξω στην κινηματογραφική του σχολή». Από τον αδικοχαμένο Ντέρεκ Τζάρμαν και «νονό της» στο επαγγελματικό σινεμά η Σουίντον έχει άπειρες εικόνες να αναπολήσει. «Μας έλεγε ‘ετοιμάσου για γύρισμα’ και σε ενέπνεε σαν να πρόκειται να πας σε πάρτι. Και το καλό πάρτι σημαίνει μια μοιρασμένη ενέργεια. Αυτό έκανε ο Ντέρεκ, μας ανέθετε ευθύνες, μας ενθάρρυνε να αναλάβουμε το βάρος τους, μας έκανε όλους κινηματογραφιστές, όλους συμμέτοχους», εξηγεί με συγκίνηση.

Η Τίλντα Σουίντον πιστεύει ότι ο θάνατος ενός καλλιτέχνη δεν είναι ‘πραγματικός’. Πιστεύει ότι «είναι πάντα, εδώ μαζί μας» αφού έχουμε τα έργα, τις ταινίες, τα κείμενα τους. «Έχουμε και το παράδειγμα που μας έδωσαν από τον τρόπο που έζησαν τη ζωή τους. Έχουμε την ακτιβιστική τους δράση, ξέρουμε τη στάση τους στα πράγματα από την οποία μπορούμε να εμπνευστούμε. Είναι εκεί για να απλώσουν το χέρι τους».

Στην είσοδο της έκθεσης στο Onassis Ready. @Μαργαρίτα Γιόκο Νικητάκη

Τί γίνεται, όμως, όταν ο βυθός της απώλειας έρχεται μέσα από καθημερινούς, δικούς μας ανθρώπους; Πως παραμένει το πνεύμα τους παρόν; Το «Biographical wardrobe» είναι η απάντηση της Σουίντον σε αυτή την ανάγκη να δημιουργήσουμε μια ζωντανή σχέση με τους αγαπημένους απόντες. Φαίνεται πως η lecture performance ήταν απλώς ένας τρόπος για να διατυπώσει την πεποίθηση της πως «φορώντας τα ρούχα των προγόνων μας, έχουμε πνευματική επαφή μαζί τους και το συνιστώ». «Νομίζω πως ο καθένας από εσάς θα μπορούσε να κάνει μία περφόρμανς σαν αυτή, να στοχαστείτε και να σκεφτείτε ποια θα είναι η δική σας βιογραφική γκαρνταρόμπα. Αναζητείστε ένα παλιό πουκάμισο του μπαμπά σας, ένα παλιό νυχτικό της μητέρας σας ακόμα κι ένα ζευγάρι κάλτσες. Δεν μιλώ για μουσειακά αντικείμενα. Να, για παράδειγμα, το παλτό του παππού μου ράφτηκε το 1935, είναι 100 ετών και παραμένει ένα ωραίο, ζεστό παλτό. Η χρηστικότητα αυτών των αντικειμένων σηματοδοτεί τη μνήμη, μας θυμίζουν ότι οι γονείς μας έκαναν το καλύτερο που μπορούσαν». 

Αυτό το παράδοξο, ήσυχο ‘μνημόσυνο’ σε πρόσωπα και σταθμούς της ζωής και του έργου της, προέκυψε όταν, ως πρέσβειρα του οίκου Chanel σε θέματα πολιτισμού και Τεχνών, η Τίλντα Σουίντον κατέληξε πως η πολυτιμότερη λειτουργία ενός καλλιτέχνη είναι η συλλογικότητα· «ένα μοντέλο που δεν προσφέρεται στους νέους καλλιτέχνες κι ας έχουν μόλις ‘βγει’ από φυτώρια σπουδών ή φιλικά δίκτυα. Γρήγορα αποκόπτονται από την ομάδα, χάνουν τη δυνατότητα της δημιουργικής διαλεκτικής». Το «Ongoing», λοιπόν, δημιουργήθηκε όχι τόσο για να εγκιβωτιστεί το έργο της σε ένα αφιέρωμα, όσο για να υπογραμμίσει την ανάγκη της συνεργασίας. «Ίσως γι’ αυτό και δεν ξέρω πως να το περιγράψω. Δεν είναι έκθεση, δεν είναι θεατρικό, έχει στοιχεία διάλεξης, ομιλίας και περφόρμανς γι’ αυτό και παραμένει διαρκώς φρέσκο· δεν είναι στέρεο, δεν είναι δεδομένο».

H Τίλντα Σουίντον σε πλάνα του Ντέρεκ Τζάρμαν. @Μαργαρίτα Γιόκο Νικητάκη

Η πολύτιμη αξία της συνεργασίας είναι κάτι που εκτίμησε και πολύ πρόσφατα η Τίλντα Σουίντον, δουλεύοντας σε δύο φιλμ του Αλμοδόβαρ, την «Ανθρώπινη φωνή» και το σπαρακτικό «Διπλανό δωμάτιο». Πρόλαβαν, όπως λέει, ν’ αγαπήσουν βαθιά ο ένας τον άλλον και να οργανώσουν σχέδια για επόμενους κοινούς τόπους. Προηγουμένως, ωστόσο, δεν μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό της να χωράει στα πλάνα του, θεωρώντας πως ακόμα και στο άκουσμα του λήματος «Αλμοδόβαρ» γεννιέται ένα ολόκληρο αισθητικό σύμπαν. «Στο σινεμά του Αλμοδόβαρ συμμετέχω μέσα από κάτι τεχνητό. Δεν συνδημιουργώ με τον τρόπο που έκανα στο πλευρό της Χογκ, του Τζάρμαν, του Γκουαντανίνο – ακόμα και του Τζάρμους. Στις ταινίες του Πέδρο μπαίνω στα ρούχα ενός χαρακτήρα, ερμηνεύω μια έτοιμη, δική του εικόνα. Και ήθελα να συμπεριλαμβάνεται και αυτή η δημιουργική μου πλευρά στην έκθεση, ένα στοιχείο που τελικά με οδήγησε να παίξω σε ταινίες Χολυγουντιανών στούντιο», παραδέχεται. Για την Σουίντον μοιάζει με ανέκδοτο το γεγονός πως το μεγάλο κοινό την αναγνωρίζει από ταινίες τύπου «Νάρνια», μια δημιουργική παράγραφος στην καριέρα της, «τελείως παραπλανητική σε σχέση με το πραγματικό έργο της ζωής μου». Κοιτάζει γύρω της, στο περιβάλλον της έκθεσης «Ongoing» και δηλώνει πως «αυτό είναι το έργο της ζωής μου. Εδώ είναι το μέρος όπου κολυμπώ καθημερινά».

Δοκιμασμένη σε πολλά πειραματικά πεδία, κι όμως ακόμα ανένταχτη, η Σκωτσέζα ηθοποιός παραδέχεται πως δεν έχει ταυτιστεί με ρόλους γιατί δεν επιδίωξε να υποδυθεί ρόλους. «Σ’ αυτό προφανώς απέτυχα. Εκείνο που με απασχολούσε είναι να βρεθώ σε συνομιλίες με ανθρώπους, να δω τι μπορώ να κάνω σε ένα project – καμιά φορά δεν μπορούσα να κάνω τίποτα. Όμως, δεν με τρομάζει η μακρά περίοδος επώασης ενός καλλιτεχνικού έργου. Με τον Λούκα Γκουαντανίνο περιμέναμε 12 χρόνια για να μας δοθεί η ευκαιρία να φτιάξουμε την πρώτη μας ταινία».

H έκθεση “Ongoing” έως τις 28 Ιουνίου στο Onassis Ready. @Στέφι Γρέιπ

Αυτός είναι κι ένας από τους λόγους που το σινεμά συνοδοιπορεί στην καριέρα της με τη μόδα. Το λέει ξεκάθαρα: «Ο χώρος της μόδας εξακολουθεί να κρατά μια δημιουργική ενέργεια που ο κινηματογράφος σήμερα δυσκολεύεται να διατηρήσει». Η ίδια ενεπλάκην τυχαία σε αυτόν, όταν πριν από 20 χρόνια, εν όψει ανάγκης προώθησης «γνωστών» ταινιών της βρέθηκε να οργανώνει η ίδια τα editorial συνεντεύξεων που θα έδινε για να μην της επιβληθεί κάποια αισθητική φόρμα που δεν θα την αντιπροσώπευε. Η πρακτική αυτή την «έθρεψε» δημιουργικά, όπως παλαιότερα έκανε το σινεμά. Την αναπολεί, μπλέκοντας ξανά και ξανά τη μνήμη της με το παρόν. «Ξέρετε ποια ήταν η (κινηματογραφική) πραγματικότητα στη δεκαετία του ’80; Κανείς μας δεν είχε χρήματα. Κανείς μας δεν πίστευε ότι θα αποκτούσε χρήματα. Και, στην πραγματικότητα, κανείς μας δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα να αποκτήσει χρήματα. Κι αυτό μας έκανε ελεύθερους. Γιατί κανείς δεν ενδιαφερόταν να μας ελέγξει. Δεν ήμασταν μηχανές παραγωγής κέρδους. Και κατά κάποιον τρόπο, επιστρέφουμε ξανά εκεί. Αυτό είναι επίσης κάτι που θέλω να πω στους νεότερους καλλιτέχνες σήμερα: μέσα σε αυτή την παγκόσμια πολιτιστική κρίση, μέσα στο άγχος για την ανεύρεση χρηματοδότησης, υπάρχει μια ευκαιρία: βγάλτε χρήματα με το αριστερό σας χέρι και κάντε τέχνη με το δεξί».

Η Τίλντα Σουίντον θα βρίσκεται στο Onassis Ready για μια τελευταία παρουσίαση της «Biographical Wardrobe», απόψε Τρίτη στις 20.00. Νωρίτερα, θα παραδώσει masterclass. Η έκθεση «Ongoing», όμως, θα συνεχιστεί μέχρι τις 28 Ιουνίου, στην οποία θα προστεθούν, από τις 22 Μαΐου θερινές προβολές ταινιών της στην ταράτσα του πλήρως ανακατασκευασμένου βιομηχανικού κτηρίου.