Βιασμός: Η Ευρώπη συζητά ξανά τον ορισμό του και ξεκαθαρίζει ότι «μόνο το ναι, είναι ναι»

Σε μια από τις πιο κρίσιμες παρεμβάσεις των τελευταίων ετών για τα δικαιώματα των γυναικών, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο άνοιξε εκ νέου τον δρόμο για έναν ενιαίο ορισμό του βιασμού που θα βασίζεται στη συναίνεση. Με 447 ψήφους υπέρ, 160 κατά και 43 αποχές, η Ολομέλεια στο Στρασβούργο έστειλε σαφές πολιτικό μήνυμα προς την Κομισιόν: η Ευρώπη δεν μπορεί να συνεχίσει με νομικά πλαίσια που αφήνουν εκτός προστασίας πραγματικά θύματα.

Η πρόταση καλεί τα κράτη-μέλη να εγκαταλείψουν ορισμούς που στηρίζονται αποκλειστικά στη χρήση βίας ή εξαναγκασμού και να ευθυγραμμιστούν με τα διεθνή πρότυπα, συμπεριλαμβανομένης της Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης. Στη συζήτηση στο Ευρωκοινοβούλιο, έκαναν παρέμβαση δύο Ελληνίδες Ευρωβουλεύτριες, η Έλενα Κουντουρά και η Ελεωνόρα Μελέτη.

Υπέρ της άμεσης νομοθετικής πρότασης από την Κομισιόν που θα ορίζει τον βιασμό με βάση την απουσία συναίνεσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τάχθηκε η Ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ Έλενα Κουντουρά, μιλώντας στην Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο. Απευθυνόμενη προς την Επίτροπο Ισότητας Χατζά Λαμπίμπ, η Έλενα Κουντουρά τόνισε ότι σχεδόν μία στις πέντε γυναίκες στην Ένωση έχουν υποστεί σεξουαλική βία και μία στις είκοσι έχουν βιαστεί, με χρήση βίας, ενώ η πλειοψηφία των περιστατικών δεν καταγγέλλεται λόγω ντροπής ή φόβου.

Σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη ο ορισμός του βιασμού απαιτεί την απόδειξη βίας ή αντίστασης. Αυτό δημιουργεί κενά προστασίας και μένουν εκτός νομικής κάλυψης πραγματικές περιπτώσεις βιασμού, τόνισε η Έλενα Κουντουρά. Όπως ανέφερε, η διαφορετική αντιμετώπιση στα κράτη-μέλη, αφήνει απροστάτευτα θύματα στα οποία έχουν χορηγηθεί χημικές ουσίες με σκοπό την αποδυνάμωση της αντίστασής τους ή την απώλεια συνείδησης. Αφήνει απροστάτευτα θύματα, επειδή ο δράστης βρίσκεται σε θέση ισχύος και αυτά λόγω φόβου παραλύουν, παγώνουν και δεν μπορούν να αντισταθούν.

Η Έλενα Κουντουρά τόνισε κατηγορηματικά ότι το σεξ χωρίς συναίνεση είναι βιασμός. «Μόνο το ναι σημαίνει ναι».

Στο ίδιο πλαίσιο, η Ελεονώρα Μελέτη έδωσε μια από τις πιο αιχμηρές παρεμβάσεις της συνεδρίασης. Όπως σημείωσε, η ακινησία, η σιωπή ή ο φόβος δεν μπορούν να ερμηνεύονται ως συγκατάθεση. Η τοποθέτησή της εστίασε στο κρίσιμο σημείο που αλλάζει το νομικό παράδειγμα: ο βιασμός δεν κρίνεται από μώλωπες ή κραυγές, αλλά από το αν υπήρξε ελεύθερη και σαφής συναίνεση. Η παρέμβασή της προκάλεσε έντονη συγκίνηση στην αίθουσα και απέσπασε θερμό χειροκρότημα από ευρωβουλευτές διαφορετικών πολιτικών ομάδων. Η Ελεονώρα Μελέτη κάλεσε την Ευρώπη να σταθεί στο ύψος των αξιών της, προστατεύοντας ουσιαστικά τα θύματα και στέλνοντας ξεκάθαρο μήνυμα μηδενικής ανοχής στη σεξουαλική βία.

«Ηθικά και νομικά απαράδεκτο το κενό προστασίας»

Το πολιτικό βάρος της έκθεσης αποτυπώνεται επίσης στις δηλώσεις των εισηγητριών. Η Evin Incir, από την Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, έθεσε το ζήτημα με σαφήνεια: χαρακτήρισε «ηθικά και νομικά απαράδεκτο» το γεγονός ότι οι γυναίκες στην Ευρώπη δεν προστατεύονται από έναν κοινό ορισμό βασισμένο στη συναίνεση. Όπως τόνισε, παρά τις αντιστάσεις που υπήρξαν στο Συμβούλιο, όλο και περισσότερες χώρες κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση και «η συγκυρία είναι με το μέρος μας» για μια ενιαία ευρωπαϊκή ρύθμιση.

Από την πλευρά της, η Joanna Scheuring-Wielgus, εισηγήτρια της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών, έδωσε τη διάσταση της καθημερινότητας των θυμάτων. Υπενθύμισε ότι μία στις τρεις γυναίκες στην ΕΕ έχει υποστεί έμφυλη βία και ότι αμέτρητα περιστατικά δεν θα φτάσουν ποτέ στη δικαιοσύνη. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπως είπε, οφείλει να ξεπεράσει «παρωχημένους νόμους» και να διασφαλίσει ίσο επίπεδο προστασίας για όλες τις γυναίκες στην Ένωση.

Τι αλλάζει στο νομικό πλαίσιο

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να καταθέσει εντός του 2026 συγκεκριμένη νομοθετική πρόταση για κοινό ορισμό του βιασμού. Στο επίκεντρο βρίσκεται η συναίνεση ως ελεύθερη, συνειδητή και ανακλητή επιλογή. Η έκθεση αποσαφηνίζει ότι δεν μπορούν να θεωρούνται συναίνεση η σιωπή, η έλλειψη αντίστασης, μια προηγούμενη σχέση ή η προγενέστερη σεξουαλική συμπεριφορά. Παράλληλα, αναγνωρίζονται ρητά οι τραυματικές αντιδράσεις, όπως το «πάγωμα», που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στη δικαστική κρίση.

Θυματοκεντρική προσέγγιση και υποχρεώσεις των κρατών

Η νέα κατεύθυνση δεν περιορίζεται στον ορισμό. Το Κοινοβούλιο ζητά ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προστασίας, με πρόσβαση σε ιατρική και ψυχολογική φροντίδα, νομική υποστήριξη και εξειδικευμένες δομές σε 24ωρη βάση. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εκπαίδευση επαγγελματιών πρώτης γραμμής, ώστε να αποφεύγονται στερεότυπα που οδηγούν σε δευτερογενή θυματοποίηση.

Η μετατόπιση προς έναν ορισμό βασισμένο στη συναίνεση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται ο βιασμός σε νομικό και κοινωνικό επίπεδο. Μεταφέρει το βάρος από τη συμπεριφορά του θύματος στην ευθύνη του δράστη και επιχειρεί να ευθυγραμμίσει τη νομοθεσία με την πραγματικότητα που βιώνουν οι γυναίκες.

Το μήνυμα από το Στρασβούργο είναι σαφές: χωρίς συναίνεση, δεν υπάρχει καμία γκρίζα ζώνη.