Alexis Gritchenko: Η «Ελληνική Περιπέτεια» του Ουκρανού πρωτοπόρου στο MOMus

Σχεδόν εκατό χρόνια μετά την τελευταία έκθεση του Alexis Gritchenko στην Ελλάδα, το MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης παρουσιάζει για πρώτη φορά την έκθεση «Alexis Gritchenko (1883–1977). Η Ελληνική Περιπέτεια. Ένας Ουκρανός Πρωτοπόρος στην Ελλάδα» σε επιμέλεια της Μαρία Τσαντσάνογλου και του Michel Lièvre-Markovitch, στη Μονή Λαζαριστών.

Φωτογραφία: Αντώνης Βλάχος

Η έκθεση

Η αφήγηση της έκθεσης ξεκινά από το 1919, όταν ο Gritchenko εγκαταλείπει τη Σοβιετική Ένωση και εγκαθίσταται προσωρινά στην Κωνσταντινούπολη. Η έκθεση δομήθηκε γύρω από τη λογική του καβαλέτου, καθώς ο καλλιτέχνης αγαπούσε να ζωγραφίζει τη φύση με αυτόν τον τρόπο. Τα καβαλέτα που έχουν τοποθετηθεί στο χώρο δημιουργούν την αίσθηση ότι τα έργα βρίσκονται σε διαδικασία δημιουργίας, σαν να έχουν μόλις ξεκινήσει ή να συνεχίζουν να ζωγραφίζονται μπροστά στον επισκέπτη.

Πύργος Αγίου Ιακώβου (Παρίσι), 1923, λάδι σε χαρτόνι επικολλημένο σε καμβά, 68.5 x 49.5 εκ., Συλλογή Michel Lièvre-Markovitch

Το πρώτο στοιχείο που ξεχωρίζει στα έργα του Gritchenko είναι οι τολμηροί χρωματικοί συνδυασμοί. Η ιδιαίτερη τεχνική του, ο «χρωμοδυναμισμός», αντλεί στοιχεία από τον κυβισμό, τον φωβισμό και τον φουτουρισμό. Στην έκθεση γίνεται σαφές ότι ο καλλιτέχνης αναπαριστά τη φύση με έναν ελεύθερο μη ακαδημαϊκό τρόπο, σε αντίθεση με τους μοντερνιστές της εποχής.

«Αυτό που θέλαμε να κάνουμε στην έκθεση είναι να δώσουμε στον Alexis Gritchenko την αξία που του αξίζει και στην ελληνική ιστορία της τέχνης. Εμείς προσπαθήσαμε να φέρουμε όσο περισσότερα (έργα του) μπορούσαμε, αλλά υπάρχουν πολλά περισσότερα. Και είμαι σίγουρη ότι αυτή η έκθεση θα ανοίξει πόρτες, για να ανακαλύψουμε και άλλα έργα του που βρίσκονται στην Ελλάδα» εξήγησε η Μαρία Τσαντσάνογλου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια του MOMus.

Με αφορμή την έκθεση, έγινε επίσης γνωστό ότι δύο πίνακες που είχαν λανθασμένα αποδοθεί στον Κωνσταντίνο Παρθένη ανήκουν στην πραγματικότητα στον Gritchenko, ο οποίος τους είχε χαρίσει στον Έλληνα ζωγράφο.

Ο Gritchenko στην Κωνσταντινούπολη

Πριν επισκεφτεί την Ελλάδα, ο Gritchenko έζησε για δεκαέξι μήνες στην Κωνσταντινούπολη. Η παραμονή του στην Τουρκία εξελίχθηκε σε μια εμπειρία που σημάδεψε βαθιά την καλλιτεχνική του πορεία, καθώς η αισθητική της Ανατολής –τα σοκάκια, τα παζάρια, το φως και τα χρώματα της πόλης– αποτέλεσαν στοιχεία γοητείας και έμπνευσης για τον ίδιο.

Τουρκική Κουζίνα, 1920, ακουαρέλα σε χαρτί, 28 x 21 εκ., LLC Malyarstvo, Λβιβ

Ένα από τα στοιχεία που παρατηρούμε σε όλα έργα που δημιούργησε στην Κωνσταντινούπολη, είναι ότι οι ανθρώπινες φιγούρες εμφανίζονται χωρίς χαρακτηριστικά στο πρόσωπο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός, ότι εκείνη την περίοδο στην Τουρκία απαγορευόταν η απεικόνιση των χαρακτηριστικών του προσώπου, με αποτέλεσμα η συνθήκη αυτή να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο ο καλλιτέχνης αποτύπωνε τις ανθρώπινες μορφές.

Η σχέση του με την Ελλάδα

«Δεν θα ξεχάσω ποτέ το ταξίδι μου σ ’ένα βρώμικο ελληνικό πλοιάριο. Η θάλασσα ήταν φανταστική, γεμάτη ομηρικές μνήμες. Κάποτε διάβαζα τα ομηρικά έπη μανιωδώς» γράφει ο Gritchenko στην επιστολή του προς τον Renè -Jean το 1926. Το ταξίδι του στην Ελλάδα, όπως και η παραμονή του στην Κωνσταντινούπολη, αποτέλεσαν καθοριστικούς σταθμούς για την καλλιτεχνική του ταυτότητα. Η επίσκεψη στην Ελλάδα ήταν για τον ίδιο ένα όνειρο, το οποίο έγινε πραγματικότητα χάρη στον αρχαιολόγο Thomas Whitmore. Ο Whitmore αγόρασε 66 έργα του και πλήρωσε το εισιτήριο του για μπορέσει να ταξιδέψει στον Πειραιά.

Ουράνιο τόξο στη Μήλο, 1923, γκουάς σε χαρτόνι, 40.3 x 50.3 εκ., Συλλογή Michel Lièvre-Markovitch

«Τον Φεβρουάριο του 1923, πέρασα μπροστά από το νησί της Μήλου ταξιδεύοντας με πλοίο και το ζωγράφισα σε τέμπερα. Το μικρό νησί αναδυόταν από τη μενεξεδιά ομηρική θάλασσα σαν φάλαινα· ένα ουράνιο τόξο τρυπούσε τον γκρίζο ουρανό», αναφέρει ο Gritchenko. Η πρώτη θέα του νησιού, μέσα από το φως και την καταιγιστική εναλλαγή των χρωμάτων τον ενέπνευσε να αποτυπώσει τη Μήλο με την ίδια αμεσότητα και ένταση της στιγμής, δημιουργώντας ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του καλλιτέχνη για την Ελλάδα.

Ο Μυστράς αποτέλεσε μια ακόμη περιοχή που αγάπησε και που λειτούργησε ως σταθερή πηγή έμπνευσης. Το έργο «Ψάρι με λεμόνι» εντάσσεται σε αυτή την ενότητα, αποτυπώνοντας τον τρόπο με τον οποίο ο Gritchenko αξιοποιούσε απλά καθημερινά θέματα για να αναπτύξει πιο ελεύθερες χρωματικές συνθέσεις.

Ψάρι με λεμόνι, Απρίλιος 1921, τέμπερα και γκουάς σε χαρτόνι, 34.2 x 36 εκ., Συλλογή Michel Lièvre-Markovitch

Η έκθεση στο MOMus φωτίζει εκ νέου το έργο του Gritchenko, δίνοντας σήμερα στο κοινό, σχεδόν έναν αιώνα μετά, την ευκαιρία να γνωρίσει τον Ουκρανό πρωτοπόρο, ο οποίος συνδέθηκε (και) με την Ελλάδα.