«Στο όνομα της ανθρωπιάς»: Η βοήθεια για τους πρόσφυγες του 1922 και οι ΗΠΑ

Αναρωτηθήκατε ποτέ, διασχίζοντας την κεντρική λεωφόρο της Καισαριανής, γιατί το γήπεδο που συναντάτε λέγεται «Νήαρ Ηστ»; Γιατί το παλιότερο ιδιωτικό κολέγιο της Θεσσαλονίκης λέγεται «Ανατόλια»; Και τι δουλειά έχει στη Θέρμη μια Γεωργική Σχολή αμερικάνικη;

Απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα, όπως και στο τι τα συνδέει όλα αυτά μεταξύ τους, δίνει η ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα έκθεση «Στο όνομα της ανθρωπιάς. Αμερικανική ανακουφιστική βοήθεια στην Ελλάδα, 1918-1929», που διοργανώνει η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα (ΑΣΚΣΑ).

Καρτ – ποστάλ του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού στην Ελλάδα,1918 – 1919 Illinois College , Khalaf Al Habtoor Αρχεία

Στις 30 Ιανουαρίου 1923, οι αντιπρόσωποι της Τουρκίας και της Ελλάδας υπέγραφαν στη Λωζάνη της Ελβετίας τη Σύμβαση περί ανταλλαγής πληθυσμών, που θα μετέτρεπε σε πρόσφυγες περισσότερους από ενάμισι εκατομμύριο κατοίκους των δύο χωρών, που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους με μοναδικό κριτήριο τη θρησκεία τους.

Έτσι, 1.221.489 ελληνορθόδοξοι από τα εδάφη της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βρέθηκαν στην Ελλάδα και 350-400.000 μουσουλμάνοι από την Ελλάδα, αντίστοιχα, στην Τουρκία, αφήνοντας πίσω όλη τους την ακίνητη περιουσία… Έκλεινε έτσι, «όχι μ’ ένα πάταγο αλλά μ’ ένα λυγμό», ένας υπερδεκαετής πολεμικός κύκλος, που μεταμόρφωσε κυριολεκτικά και τις δύο χώρες.

γχρωμη λιθογραφία της Περιθάλψεως Εγγύς Ανατολής για την εκστρατεία συγκέντρωσης $30,000,000 , Νέα Υόρκη 1919. ΑΣΚΣΑ Αρχεία Συλλογή Jack L . Davis

Με αφορμή αυτή την επέτειο, η ΑΣΚΣΑ, στην έκθεση που επιμελήθηκαν οι Ελευθερία Δαλέζιου, Μαρία Γεωργοπούλου και Ναταλία Βογκέικωφ-Brogan, αναδεικνύει με γλαφυρό εικαστικά τρόπο τις διάφορες μεθόδους με τις οποίες αμερικανικές εθελοντικές οργανώσεις, αλλά και ιδιώτες σπρωγμένοι από φιλανθρωπικά ή και θρησκευτικά κίνητρα, προσέφεραν ανθρωπιστική βοήθεια στους χριστιανούς πρόσφυγες, οργάνωσαν την εκκένωση της φλεγόμενης Σμύρνης και συνέδραμαν τους πληθυσμούς που βρέθηκαν στην Ελλάδα στην αντιμετώπιση των άμεσων αναγκών τους αλλά και στην επίτευξη αυτάρκειας.

Πρόκειται, κυριολεκτικά για μια «αρχειακή ανασκαφή», που ξεκίνησε τα τελευταία 15 χρόνια, με στόχο την ανάδειξη της ποικίλης δράσης του προσωπικού της ΑΣΚΣΑ, μέσα από τα δεκάδες έγγραφα και τεκμήρια που άφησαν πίσω τους, στα αρχεία της Σχολής – όπως μια… ραπτομηχανή Singer, με την επιγραφή «Αμερικανικός Ερυθρός Σταυρός», που βρέθηκε στο υπόγειο της διευθυντικής κατοικίας! Από αυτήν την αναδίφηση προέρχεται το μεγαλύτερο μέρος του υλικού που εκτίθεται, μαζί με δάνεια από άλλα ιδρύματα.

Παραδοσιακές κούκλες παραγωγής των εργαστηρίων κεντητικής των Near East Industries , Αθήνα 1932 – 1939. ΑΣΚΣΑ Αρχεία, Συλλογή Jack L . Davis

Η αφήγηση της έκθεσης επικεντρώνεται στη δεκαετία του 1920, οι απολήξεις της, όμως, φτάνουν μέχρι το 1940, και χωρίζεται σε έξι ενότητες. Η πρώτη αφορά την αρχική φάση παρουσίας του Αμερικανικού Ερυθρού Σταυρού στην Ελλάδα (1918-19), καθώς και την εντυπωσιακή εκστρατεία συγκέντρωσης 30 εκατομμυρίων δολαρίων στις ΗΠΑ, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες των προσφύγων. Γνωστοί αμερικανοί καλλιτέχνες (William B. King, Wladyslaw Theodore Benda, Douglas Volk, Ethel Franklin Betts) φιλοτέχνησαν αφίσες προκειμένου να βοηθήσουν σε αυτό.

Η επόμενη ενότητα αφορά την αμερικανική ανθρωπιστική επέμβαση στη Σμύρνη, αλλά και τη δράση, πλέον στην Ελλάδα, μιας σειράς οργανώσεων όπως η Near East Relief, τα Νοσοκομεία Αμερικανίδων Κυριών (οι οποίες διηύθυναν και το λοιμοκαθαρτήριο της Μακρονήσου, που υποδεχόταν πόντιους και καυκάσιους πρόσφυγες) κ.ά.

Περνώντας από την άμεση ανακούφιση στο στόχο της αυτάρκειας, η έκθεση αναφέρεται στις ευρηματικές πρωτοβουλίες που συνδύαζαν την παροχή επαγγελματικής απασχόλησης στους πρόσφυγες και την κινητοποίηση των φιλανθρωπικών δικτύων, όπως ήταν η Near East Industries, που διέθετε χειροτεχνήματα φτιαγμένα από γυναίκες πρόσφυγες (κούκλες, τσάντες κ.λπ.).

Τσάντα από τα εργαστήρια κεντητικής των Near East Industries , Αθήνα 1930 – 1939. ΑΣΚΣΑ Αρχεία, Συλλογή Jack L . Davis

Δύο ακόμη ενότητες είναι αφιερωμένες σε μεγάλα έργα υποδομής, που υλοποίησαν αμερικανικές εταιρείες, στο πλαίσιο του βενιζελικού εκσυγχρονιστικού προγράμματος της δεκαετίας του 1930, όπως το φράγμα του Μαραθώνα που οικοδομήθηκε από την Ulen ή τα μεγάλα αποστραγγιστικά έργα στις κοιλάδες του Στρυμόνα και της Δράμας, που υλοποίησε η ίδια εταιρεία σε συνεργασία με την John Monks. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η οικοδόμηση της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, με χρηματοδότηση του Ιδρύματος Carnegie.

Την ίδια στιγμή, στην Ελλάδα μετεγκαθίστανται και λειτουργούν μια σειρά αμερικανικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, προσφέροντας την υποδομή για την εκπαίδευση των παιδιών της ελίτ (αλλ’ όχι μόνο): Το Κολλέγιο Ανατόλια στη Θεσσαλονίκη και το Αμερικανικό Κολλέγιο Θηλέων (Pierce) στην Αθήνα, αλλά και η Αμερικανική Γεωργική Σχολή, η ΧΑΝ κ.λπ.

Η τελευταία ενότητα είναι αφιερωμένη στους έλληνες οθωμανούς, που κατέφυγαν απευθείας στις ΗΠΑ, και στις σχέσεις τους, όχι πάντα αρμονικές, με την ελληνοαμερικανική κοινότητα, αλλά και στη μουσική τους, που αποτυπώθηκε στην εντυπωσιακή δισκογραφική παραγωγή της περιόδου.

ίσκος 12 ιντσών, «Η Μαργιορή παντρεύεται , υπό Κούλας», 1921. Πανελλήνιον, Εταιρεία Δίσκων Φωνογράφου Νέα Υόρκη. Συλλογή Christopher King

Την έκθεση συνοδεύει πλούσια εικονογραφημένος δίγλωσσος κατάλογος, με κατατοπιστικά κείμενα τεκμηρίωσης, σχεδιασμένος από τον εικαστικό Ανδρέα Γεωργιάδη, που μαζί με την Βιβή Γερολυμάτου σχεδίασαν και την ίδια την έκθεση.

Ακόμη, στο πλαίσιο της έκθεσης προγραμματίζονται διαλέξεις, από τον δρα Δημήτρη Καμούζη με θέμα «Greece and the Post-1922 International Humanitarian Aid: The Untold Story», στις 14 Νοεμβρίου, και από τους Λευτέρη Ζώρζο, Νίνα Γεωργιάδου και Ελευθερία Δαλέζιου με θέμα «The Near East Relief Orphanage of Syros», στις 12 Δεκεμβρίου. Και οι δύο θα πραγματοποιηθούν στο αμφιθέατρο Cotsen (Αναπήρων Πολέμου 9, Κολωνάκι), στις 19.00, με ελεύθερη είσοδο.