«Πρωτόλεια» σπουδαίων Ελλήνων εικαστικών στο Μουσείο Μπενάκη

«Πού ‘σαι, νιότη, που ‘δειχνες, πως θα γινόμουν άλλος» λέμε κάπως μελαγχολικά, όταν θέλουμε να αναφερθούμε στις «στοχαστικές προσαρμογές» που επιβάλλει η ωριμότητα. Αν όμως αυτός ο «άλλος» έγινε έτσι όπως τον προδιέγραφε η νιότη;

Τρεις επιμελητές τριών διαφορετικών οργανισμών, του Μουσείου Μπενάκη (Κωνσταντίνος Παπαχρίστου), του Κέντρου Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος (Χάρις Κανελλοπούλου) και του Ιδρύματος Ιωάννη Φ. Κωστοπούλου (Ειρήνη Οράτη), θέλησαν να διερευνήσουν την ισχύ του ποιητικού ισχυρισμού του Κώστα Βάρναλη στο πεδίο των εικαστικών τεχνών και να αποτυπώσουν τα ευρήματα της έρευνάς τους μέσα από μια έκθεση.

Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας

Το υλικό στο οποίο κατέφυγαν δεν ήταν άλλο από τα «Πρωτόλεια», τα νεανικά έργα έντεκα ελλήν(ιδ)ων εικαστικών, που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Παράλληλα, στην έρευνά τους αυτή προσκάλεσαν για συνοδοιπόρους 12 ιστορικούς και θεωρητικούς της τέχνης, που ο καθένας κι η καθεμιά τους ανέλαβε να εξετάσει από έναν εικαστικό και να επέλεξει τόσο τα πρώιμα έργα του όσο και τα έργα της ωριμότητας με τα οποία συγκρίνονται τα «πρωτόλεια» προκειμένου να αναζητηθούν θεματολογικές ή μορφολογικές συνέχεις και τομές.

Στην έκθεση «Πρωτόλεια. Από την πρώιμη γραφή στο ώριμο έργο», που εγκαινιάζεται την Παρασκευή 3 Οκτωβρίου στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς, παρουσιάζονται έργα 11 σπουδαίων ελλήνων και ελληνίδων εικαστικών, σχολιασμένα από σχεδόν ισάριθμους ιστορικούς και θεωρητικούς της τέχνης. Συγκεκριμένα, παρουσιάζονται έργα των Σπύρου Βασιλείου (Άννυ Μάλαμα), Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα (Εβίτα Αράπογλου και Ιωάννα Μωραΐτη), Γιάννη Τσαρούχη (Άννα Καφέτση), Γιάννη Μόραλη (Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος), Α. Τάσσου (Γιάννης Μπόλης), Βάσως Κατράκη (Σπύρος Μοσχονάς), Γιάννη Σπυρόπουλου (Όλγα Δανιηλοπούλου), Αλέκου Κοντόπουλου (Μπία Παπαδοπούλου), Δημήτρη Μυταρά (Αρετή Λεοπούλου), Γιάννη Γαΐτη (Έλενα Χαμαλίδη) και Χρύσας Ρωμανού (Πολύνα Κοσμαδάκη).

Χρύσα Ρωμανού

Στην έκθεση παρουσιάζονται έργα που προέρχονται από 19 ιδιωτικές συλλογές και από τις συλλογές αλλά και τις αποθήκες 15 μουσείων και ιδρυμάτων. Έτσι, πολλά από αυτά τα έργα το κοινό θα τα δει για πρώτη φορά, ακόμη κι αν οι έντεκα καλλιτέχνες είναι μερικοί από τους πλέον αναγνωρίσιμους έλληνες εικαστικούς.

Η παρουσίαση των καλλιτεχνών γίνεται με χρονολογική σειρά, από τον πρεσβύτερο (Σπύρος Βασιλείου) έως την νεότερη (Χρύσα Ρωμανού). Το ίδιο δεν ισχύει για τα έργα που παρουσιάζονται στον ιδιαίτερο χώρο εντός της έκθεσης που έχει διαμορφωθεί για τον καθένα, καθώς εδώ η έκθεσή τους ακολουθεί τα κριτήρια της συγκρισιμότητας, προκειμένου να αναδειχθούν «μοτίβα που επιμένουν μέσα στα χρόνια, θέματα ή ιδέες που επαναλαμβάνονται, μορφολογικοί προβληματισμοί για τον χώρο ή για τη σύνθεση», όπως επισήμανε ο επιμελητής της Πινακοθήκης Γκίκα του Μουσείου Μπενάκη, Κωνσταντίνος Παπαχρίστου.

Γιάννης Σπυρόπουλος

Στόχος των επιμελητών, μέσα από τους 11 εικαστικούς, «να δημιουργήσουν ερωτήματα στον θεατή, αλλά και να του δώσουν τα στοιχεία προκειμένου να τα απαντήσει, αναφορικά με το πώς τα μοτίβα που εμφανίζονται στο πρώιμο έργο τους μεταφέρονται στο έργο της ωριμότητας», τόνισε από τη μεριά της η καλλιτεχνική διευθύντρια του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστοπούλου, Ειρήνη Οράτη.

Τέλος, η επιµελήτρια της Συλλογής έργων τέχνης της Τράπεζας της Ελλάδος, Χάρις Κανελλοπούλου, αναφέρθηκε στον ομώνυμο κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση, η έκδοση του οποίου προηγήθηκε, αποτελώντας έτσι «πλοηγό για την εγκατάσταση της έκθεσης». Τα δοκίμια που συναπαρτίζουν τον τόμο, όπως και η ίδια η έκθεση, «συνιστούν ένα άνοιγμα στον χώρο της έρευνας, φιλοδοξώντας η έκδοση να αποτελέσει ένα έργο αναφοράς» για το θέμα του «πρωτόλειου», ακολουθώντας τον δικό της αυτόνομο δρόμο.

Σπύρος Βασιλείου

Στο πλαίσιο της έκθεσης, οι επιμελήτριες και, καθώς και ο επιμελητής θα πραγματοποιήσουν ξεναγήσεις για το κοινό, έχοντας κάθε φορά καλεσμένο έναν ή μία από τους δώδεκα ιστορικούς και θεωρητικούς της τέχνης που συμμετείχαν στη σύνταξη του καταλόγου που συνοδεύει την έκθεση.

Στις ξεναγήσεις του Οκτωβρίου θα συμμετάσχουν η ιστορικός τέχνης και επιμελήτρια εκθέσεων Μπία Παπαδοπούλου (18 Οκτωβρίου, στις 13.00), μαζί με τη Χάρη Κανελλοπούλου, και ο ιστορικός τέχνης Σπύρος Μοσχονάς (25 Οκτωβρίου, στις 12.00), μαζί με την Ειρήνη Οράτη. Τα ονόματα των υπολοίπων προσκεκλημένων θα ανακοινώνονται κάθε μήνα. Ξεναγήσεις θα πραγματοποιηθούν και στις 1, 15, 22 και 27 Νοεμβρίου, 13, 20 και 27 Δεκεμβρίου και 10 Ιανουαρίου 2026.

Παράλληλα, το Σάββατο 6 Δεκεμβρίου (12.00-15.00) θα πραγματοποιηθεί στο αμφιθέατρο του Μουσείου Μπενάκη (Πειραιώς 138) ημερίδα με τη συμμετοχή των ιστορικών και των θεωρητικών της τέχνης που συνέβαλαν στην έκθεση, το αναλυτικό πρόγραμμα της οποίας θα ανακοινωθεί σύντομα.