Ήλιος με δόντια: Παράσταση για τον Ζακ Κωστόπουλο μιας άλλης εποχής

Ως ενεργοί θιασώτες της ελληνικής λογοτεχνίας θα ήταν περίεργο ν’ αργήσουν να φτάσουν στα ίχνη του Γιάννη Μακριδάκη. Από τον «Μουνή» της Λένας Κιτσοπούλου και το «Μύρτο» του Παύλου Μάτεσι έως τα πρόσφατα «Μπλε καστόρινα παπούτσια» του Θανάση Σκρουμπέλου – ο Θανάσης Ζερίτης και η Νεφέλη Μαϊστράλη (μέλη των 4frontal) συνομιλούν σταθερά με τη νεότερη ελληνική πεζογραφία, της οποίας ξεχωριστό γέννημα αποτελεί, αναμφίβολα, ο Μακριδάκης. Από το 2008 οπότε και εμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα με τον «Ανάμιση ντενεκέ» έως σήμερα, ο Γιάννης Μακριδάκης έχει εγγραφεί ως ένα συγγραφικό φαινόμενο της γενιάς του για την αρτιότητα και την πληρότητα των έργων του.

Ο «Ήλιος με δόντια» – το τρίτο του βιβλίο – αγοράστηκε από τη Νεφέλη Μαϊστράλη σε ένα παζάρι βιβλίων στη Χίο και την αιχμαλώτισε ακαριαία, τόσο ώστε ν’ αναζητήσει όλη την, μέχρι τότε, εργογραφία του. «Κάπως έτσι γεννήθηκε και η ιδέα θεατρικής μεταφοράς του ‘Ήλιου’, αναγνωρίζοντας και την έντονη θεατρικότητα του λόγου του. Είναι το πιο γνωστό του βιβλίο και συμπυκνώνει όλα τα στοιχεία που περιέχουν τα επόμενα του έργα: Έχει ποιότητα, βάθος, πολυπλοκότητα, κινείται μέσα στα όρια ενός λαϊκού λόγου – που όπως και στα υπόλοιπα βιβλία του – αξιοποιεί την χιώτικη ντοπιολαλιά· κι αυτό το στοιχείο φτιάχνει μια ολόκληρη εποχή, σου επιτρέπει να σε οδηγήσει η γλώσσα», εξηγεί η Νεφέλη Μαϊστράλη που ανέλαβε την δραματουργική επεξεργασία του, με το Θανάση Ζερίτη να το σκηνοθετεί.

«Αισθάνομαι πως πολλές φορές η σκηνοθεσία στο θέατρο επιδιώκει να σταθεί πιο πάνω από το κείμενο. Εμείς, αισθανόμαστε την ανάγκη να δούμε και να ακούσουμε τη χειμαρρώδη ιστορία» λέει ο Θανάσης Ζερίτης για τη νέα σκηνοθεσία του.  @Ελίνα Γιουνανλή

Ο «Ήλιος με δόντια» παρακολουθεί την ιστορία του Κωσταντή, ενός κατατρεγμένου νέου στη Χίου των αρχών του 20ου αιώνα. Η φανερή θηλυπρέπεια του, τον κρατά στο περιθώριο της τοπικής κοινωνίας, βιώνοντας τον αποκλεισμό, τη μοναξιά και τον έντονο ρατσισμό των συγχωριανών του που δεν θα αργήσει να γίνει κακοποίηση. Αν και έρχεται από τα βάθη του περασμένου αιώνα, οι δυο δημιουργοί της παράστασης παρατηρούν πως είναι «ένα πρόσωπο οικείο, μια φιγούρα που συναντάς και σήμερα. Παρότι ζει μόνος και έχει μεγαλώσει μέσα στην ορφάνια, έχει χιούμορ, είναι οξύνους και έχει μεγάλη ψυχή» λένε.

«Ο Κωνσταντής διατρέχει τον ψυχισμό όλων εκείνων που κάποια στιγμή νιώθουμε ότι πουθενά δεν ανήκουν και τίποτα δεν τους ανήκει. Αυτούς που δεν μπορούν να ενταχθούν σε ένα κοινωνικό σύνολο, όσο κι αν πασχίζουν γι’ αυτό. Ο Κωσταντής είναι ένας από εμάς, είναι πολύ ανθρώπινος, τον καταλαβαίνεις, τον αισθάνεσαι, τον αναγνωρίζεις ακόμα κι αν εύκολα θα τον χαρακτηρίζαμε διαφορετικό», λέει ο Θανάσης Ζερίτης. «Στη συνείδηση μου», προσθέτει η Νεφέλη Μαϊστράλη, «παραπέμπει σε ένα Ζακ Κωστόπουλο της εποχής του. Αυτή η αίσθηση ζωντανεύει πολύ έντονα όταν περιγράφονται οι άγριοι διωγμοί από τους συντοπίτες του».

Παναγιώτης Εξαρχέας και Γιάννης Λεάκος σε σκηνή από την παράσταση. @Ελίνα Γιουνανλή

Πίσω από το πορτρέτο του Κωνσταντή, διακρίνεται ο ιστορικός καμβάς της εποχής. Από τις αρχές του 20ου αιώνα οπότε και ξεκινάει η αφήγηση και τις προσφυγικές ροές από τη Μικρά Ασία, πραγματοποιεί έναν καθαρό ‘σταθμό’ στο χειμώνα του ’44 και στην αεροπορική επίθεση ενάντια στο σουηδικό πλοίο Wiril που μετέφερε στη Χίο τρόφιμα στους κατοίκους· κοστίζοντας ζωές και δεκάδες τραυματίες. «Δεν είναι ένα ιστορικό βιβλίο, δεν παίρνει θέση για τα γεγονότα, αλλά τονίζει πως ο Κωνσταντής βρίσκεται στη δίνη της Ιστορίας, πλήττεται από αυτήν. Κι έτσι όταν περιγράφεται γλαφυρά ο βομβαρδισμός του πλοίου, δημιουργείται η εντύπωση πως το όλο τοπίο του έργου είναι αληθινό», σημειώνει ο σκηνοθέτης της παράστασης.

Είναι και ο Κωσταντής ένα πρόσωπο που υπήρξε στ’ αλήθεια ή είναι ένα παιδί της μυθιστορηματικής φαντασίας; Ερευνητής και μελετητής της χιώτικης (και όχι μόνο) ιστορίας, ο Γιάννης Μακριδάκης φαίνεται πως έχει συλλέξει πλήθος ιστοριών και μαρτυριών της εποχής και μέσα από αυτό το πολύτιμο υλικό έχει κατασκευάσει τον ήρωα του, ως ένα ψηφιδωτό εμπειριών, συμπεριφορών, συμβάντων.

Το συγγραφικό του δε, ιδίωμα και το αφηγηματικό του πήγαινε – έλα στο χρόνο και στα γεγονότα, αύξησε την πρόκληση της θεατροποίησης του. «Η ζωή του είναι καταιγιστική: ξεκινάμε από το 1907 και φτάνουμε στα χρόνια της Χούντας. Ήταν μεγάλο το στοίχημα να βρούμε τον πυρήνα της θεατρικής μας αφήγησης χωρίς να χαθούμε στις ιστορικές αναδρομές. Και ταυτόχρονα να διατηρήσουμε τα αισθήματα, το σασπένς. Εξ ου και δραματοποίησα πολλές από τις σκηνές του έργου ώστε να είμαστε συνεπείς: Να βάλουμε το κοινό στον κόσμο του ήρωα και να είναι αντιληπτό πως όσα συμβαίνουν, φτάνουν σε εμάς μέσα από τα μάτια του», εξηγεί η Νεφέλη Μαϊστράλη.

«Στη συνείδηση μου παραπέμπει σε ένα Ζακ Κωστόπουλο της εποχής του. Αυτή η αίσθηση ζωντανεύει πολύ έντονα όταν περιγράφονται οι άγριοι διωγμοί από τους συντοπίτες του», σημειώνει η Νεφέλη Μαϊστράλη για τον ήρωα του Γιάννη Μακριδάκη.

Θεωρητικά, ο «Ήλιος με δόντια» θα μπορούσε να παρασταθεί ως ένας τυπικός μονόλογος. Στην περίπτωση αυτού του ανεβάσματος, ο Θανάσης Ζερίτης επέλεξε μια δυαδικότητα: να μοιράσει το ρόλο σε δύο ηθοποιούς – και μάλιστα διαφορετικών ποιοτήτων, τον Παναγιώτη Εξαρχέα και τον Γιάννη Λεάκο. «Από τη μια ήταν λειτουργικό το αίτημα, το βάρος του ρόλου ήταν μεγάλο για έναν ερμηνευτή. Κυρίως, όμως, θέλαμε να αποτυπώσουμε τις διαφορετικές εκδοχές του. Ο Κωσταντής από τη μια εξωραΐζει το δράμα του, το ελαφραίνει και δικαιολογεί τις συμπεριφορές των άλλων απέναντι του. Όμως, από την άλλη, υποφέρει, καταφεύγει σε πολλά ‘τέλος πάντων’, σαν να θέλει να βάλει παύση στο μαύρο που έχει μέσα του, στο φορτίο που σηκώνει. Οι δύο ηθοποιοί, επομένως, φέρνουν περισσότερες πτυχές του ήρωα στο φως, φτάνουν πιο κοντά του» παρατηρεί.

Κατά τα άλλα, η σκηνοθεσία του δεν καταφεύγει σε τεχνάσματα νεωτερισμού, απεναντίας πλησιάζει με τρυφερότητα το αφηγηματικό υλικό του Μακριδάκη. «Αισθάνομαι πως πολλές φορές η σκηνοθεσία στο θέατρο επιδιώκει να σταθεί πιο πάνω από το κείμενο. Εμείς, αισθανόμαστε την ανάγκη να δούμε και να ακούσουμε τη χειμαρρώδη ιστορία, να μπούμε στην εποχή και να το κάνουμε σωστά, τονώνοντας τις αρετές της αφήγησης. Μας αφορά πολύ αυτό το ‘τι θα γίνει παρακάτω’».

Νεας ήρωας, δύο ερμηνευτές ή αλλιώς μονόλογος για δύο. @Ελίνα Γιουνανλή

Ο «Ήλιος με δόντια» είναι η πολλοστή σκηνική συνάντηση της Νεφέλης Μαϊστράλη και του Θανάση Ζερίτη με αυτούς τους ρόλους – εκείνη ως υπεύθυνη δραματουργικής επεξεργασίας κι εκείνος ο σκηνοθέτης. Εξηγούν πως από νωρίς μέσα στην ομάδα των 4Frontal συναντήθηκαν «σε αυτό που θέλαμε να πούμε. Επικοινωνήσαμε εύκολα και οι ρόλοι μοιράστηκαν χάρη αστις πραγματικές επιθυμίες του καθένα μας. Εγώ ήθελα να γράψω και όχι να σκηνοθετήσω» επισημαίνει η Νεφέλη ενώ ο Θανάσης δηλώνει «ο μεγαλύτερος θαυμαστής του τρόπου της να γράφει». Φυσικά, όπως αμφότεροι τονίζουν εκτός από θαυμασμός, «υπήρξε εκτίμηση και σεβασμός που, στο πλαίσιο μιας συχνά αλαζονικής δουλειάς, μας γλίτωσε από περιττούς ανταγωνισμούς».