Ανεβαίνοντας στην παλιά, όμορφη Παιανία αναρωτιόμουν τι μπορεί να εννοούν οι επιμελητές της ομαδικής έκθεσης Embrace Empathy και κυρίως οι εμπνευστές του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος Empact, με τη φράση Η τέχνη του να σκέφτεσαι σαν βουνό. Προσπαθούσα να φανταστώ πώς ένιωθαν οι καλλιτέχνες από διάφορες χώρες που συμμετείχαν στο residency του Mουσείου Bορρέ καθώς δούλευαν στον μαγικό του μεσογειακό κήπο και καθώς καθισμένοι για ώρα ατένιζαν την Πεντέλη. Πώς ένιωθε ο Δημήτρης Αλειθηνός όταν έφτιαχνε το σκάμμα, 4 μέτρων βάθους, σε μια γωνιά του προαυλίου για την επανακάλυψη του ανθρώπινου είδους σε μια μακρινή εποχή.
Δεν θα μπορούσε νομίζω να βρεθεί πιο κατάλληλος χώρος για ένα τέτοιο πρόγραμμα, από το Μουσείο Βορρέ, που μοιάζει σαν να αντιστέκεται στη λαίλαπα της ταχύτητας με την οποία όλα και όλοι τρέχουμε χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς πού πάμε. Στέκεται και αντιστέκεται σαν ένα σταθερό βουνό.
Όπως μου εξηγεί ο Νεκτάριος Βορρές, πρόεδρος του ΔΣ του μουσείου, ο χώρος ήταν ένα όραμα του παππού του, Ίωνα Βορρέ, που επιστρέφοντας από τον Καναδά βρήκε τον παράδεισό του στη Παιανία, άρχισε να συλλέγει και δημιούργησε ένα αμιγώς ελληνικό παραδοσιακό περιβάλλον. Το μουσείο είναι αφιερωμένο στη σύγχρονη ελληνική τέχνη και τη λαϊκή παράδοση και λειτουργεί από το 1983.
Στον καταπράσινο χώρο δεσπόζει το κτήριο που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Φωτιάδης, το οποίο φιλοξενεί όλα τα «ιερά τέρατα» της σύγχρονης ελληνικής τέχνης: Κεσσανλή, Χρύσα, Εγγονόπουλο, Ζογγολόπουλο, Τσαρούχη, Γαΐτη, Takis, Παύλο και πολλούς ακόμα, τη συλλογή του Ιδρύματος Σπυρόπουλου, εποχικές εκθέσεις και την εξωτερική γλυπτοθήκη, ενώ το Πυργί, το σπίτι όπου έμενε ο ίδιος ο Ίων Βορρές για 50 χρόνια, αποτελείται από παραδοσιακά χωριάτικα σπιτάκια και στάβλους από τις αρχές του 19ου αιώνα που αναδιαμορφώθηκαν, ενώθηκαν και γέμισαν με παραδοσιακά, λαϊκά αντικείμενα, αλλά και σημαντικά ευρήματα της αρχαιότητας και Βυζαντινές και Μεταβυζαντινές εικόνες από διάφορες περιοχές, δημιουργώντας ένα επισκέψιμο λαογραφικό-εθνογραφικό μουσείο.
Εντυπωσιακός ακριβώς λόγω της ανθρώπινης κλίμακάς του είναι ο τεράστιος κήπος του μουσείου, λαβυρινθώδης και πολυεπίπεδος, περιτριγυρισμένος από τη χαρακτηριστική ξερολιθιά και με αντιπροσωπευτικά ελληνικά δέντρα και φυτά όπως κυπαρίσσια, κουτσουπιές, δάφνες, λυγαριές, βελανιδιές, χαρουπιές, σχοίνους, λεμονιές και κουμκουάτ, αμυγδαλιές, κακτοειδή, μπουκαμβίλιες, τριανταφυλλιές, δεντρολίβανο, λεβάντα, κά, καθώς και περίτεχνα αντικείμενα να κρύβονται ή να δεσπόζουν στο χώρο.
Με την καθοδήγηση του βοτανολόγου Λευτέρη Δαριώτη και με γνώμονα το διαρκώς μεταβαλλόμενο κλίμα έχουν αναπροσαρμοστεί οι φυτεύσεις, ενώ τώρα δουλεύεται ένα νέο άνυδρο κομμάτι, ως παράδειγμα Μεσογειακής κηπουρικής. Η καφετέρια του μουσείου, χτισμένη όπως στην πλατεία ενός χωριού, προσφέρει απολαυστικό ίσκιο και δροσιά.
Το Μουσείο Βορρέ με την επιμέλεια της Όλγας Δανιηλοπούλου είναι ο ελληνικός εταίρος του ευρωπαϊκού συγχρηματοδοτούμενου ερευνητικού προγράμματος Empact: Empathy & Sustainability, the Art of Thinking Like a Mountain, υπεύθυνο για το οποίο είναι η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών Κύπρου και η καθηγήτρια Έφη Κυπριανίδου. Συμμετέχουν επίσης πολιτιστικοί φορείς από την Ιταλία, την Ισπανία, τη Σλοβενία την Βουλγαρία.
Μέσα από διαλέξεις, δρώμενα, παραστάσεις, εκθέσεις, εκδόσεις, σεμινάρια, εργαστήρια και residencies στη διετία 2022-2024 διερευνήθηκαν τρεις βασικοί θεματικοί άξονες: Η ενσυναίσθηση σε ανθρώπινα και μη όντα, η δημιουργική βιωσιμότητα και η οικολογική προσέγγιση τόσο στη δημιουργία όσο και στην παραγωγή και κατανομή των καλλιτεχνικών πρότζεκτς, αλλά και η ανθεκτικότητα της Τέχνης και των καλλιτεχνών, ιδίως μετά την κρίση και την πανδημία. Στην Ελλάδα λοιπόν το πρόγραμμα κλείνει με την πραγματοποίηση της ομαδικής έκθεσης σύγχρονης τέχνης Empbrace Empathy στο Μουσείο Βορρέ που διαρκεί έως τις 15 Μαΐου 2024.
Η έκθεση εξερευνά το ρόλο της τέχνης ως μέσο ενότητας και αμοιβαίας κατανόησης που προωθεί την ενσυναίσθηση και την ανθεκτικότητα. Ποια η σημασία της ενσυναίσθησης στις τέχνες και ποιες οι επιπτώσεις της στη καλλιτεχνική έρευνα; Πώς οι καλλιτέχνες με το να υιοθετήσουν μια πιο βιώσιμη στάση στην πρακτική τους μπορούν να θωρακιστούν απέναντι σε κάθε είδους κρίση;
«Παρακολουθούμε τον κόσμο ακίνητοι σαν βουνά», μου λέει η Όλγα Δανιηλοπούλου, καθώς με ξεναγεί στην έκθεση. «Το να σκέφτεσαι σαν βουνό πιστεύω, σημαίνει να έχεις πλήρη εκτίμηση για τη βαθιά διασύνδεση των στοιχείων στα οικοσυστήματα. Θα μπορούσε να είναι ένα είδος οικολογικής άσκησης, που χρησιμοποιεί τον περίπλοκο ιστό του φυσικού μας κόσμου, αντί να σκέφτεται ως απομονωμένο άτομο”.
“Η ιδέα του να σκέφτεσαι σαν βουνό είναι πρωτίστως οικολογική, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί και στην πολιτική, δηλαδή στην κοινωνία, και δεν είναι απόλυτα καινούργια. Το βουνό είναι σταθερό, μόνιμο στον ανθρώπινο χρόνο. Η ακινησία και η αιχμή του δηλώνει πνευματικά την κατάσταση της απόλυτης συνείδησης. Δηλαδή όπως και το σχήμα του, ας κοιτάξουμε: Ξεπηδάει από τα έγκατα της γης μέσα από μακροχρόνιες γεωλογικές διαδικασίες και είναι σχεδόν ά-χρονο, όταν φτάνει σε μας να το δούμε. Η έκθεση σχεδιάστηκε για την προώθηση της ανθρωπιστικής δράσης, για να διακρίνει αυτήν τη διάσταση της τέχνης: να κοιτάξουμε και να δούμε, διότι δεν είναι αυτονόητο το τι βλέπουμε όταν κοιτάμε».
Οι καλλιτέχνες της έκθεσης
Εικοσιέξι καλλιτέχνες από έξι χώρες συμμετέχουν στην έκθεση: Γιάννης Αδαμάκος, Δημήτρης Αληθεινός, Θράφια, Χρήστος Καπράλος, Νίκος Κεσσανλής, Νίκος Μάρκου, Ηλίας Παπαηλιάκης, Λία Πέτρου, Λουκάς Σαμαράς, Γιάννης Σπυρόπουλος, Δημήτρης Τζαμουράνης, Παντελής Χανδρής, Chryssa από την Ελλάδα. Dr. Aleksander Mandzhukov, Venelin Shurelov από τη Βουλγαρία. Giulia Pellegrini, Francesco Pedrini και Leonardo Caffo από την Ιταλία. Margarita Isola, Alva Moca και Veredas Lopez από την Ισπανία. Ανδρέας Σάββα, Βίκυ Περικλέους, Δημήτρης Σάββα και Άντρια Ζαχαρίου από την Κύπρο. Ana Pecar και Kaja Rakušček από τη Σλοβενία.
Έργα καλλιτεχνών που υπήρχαν ήδη στο Μουσείο, όπως του Καπράλου, του Σαμαρά, της Χρύσας, του Σπυρόπουλου και του Κεσσσανλή συνομιλούν με έργα νεότερων Ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών από το πρόγραμμα. Μεταξύ αυτών, βλέπουμε το Reconstruction #46 του Λουκά Σαμαρά με τα κομμάτια ύφασμα από τις αναφορές στη μοδιστρική της μητέρας του, κοντά στις κολόνες της Λίας Πέτρου με το αποτύπωμα της μπομπίνας της κουβαρίστρας από το εργοστάσιο Πεταλούδα, ενώ στο βίντεο από την περφόρμανς του Aleksander Mandzhukov στο Μουσείο Συναισθημάτων στη Βουλγαρία βλέπουμε ‘ανθεκτικές’ καλλιτέχνιδες σε κλουβιά από κλωστές.
Οι φωτογραφίες του Νίκου Μάρκου αποδίδουν μυστικιστικά τις εκβολές του Κηφισού στη Μεταμόρφωση, η Άντρια Ζαχαρίου δημιουργεί ένα νέο ποτάμι από τον αντικατοπτρισμό του νερού στα σύννεφα, ενώ ο Venelin Shurelov βλέπει τη στροφιλιά από τον κήπο του μουσείου ως εργαλείο στύψιμο ανθρώπων αντί σταφυλιών. Το κινέζικο τοπίο της Chryssa συνδιαλέγεται με το Strophe no 17 του Γιάννη Σπυρόπουλου.
Ο Νίκος Κεσσανλής αποτυπώνει τη μεγάλη πυρκαγιά του 1982 στην Αττική με τις καμένες πευκοβελόνες έξω από το στούντιό του αλλά και τον γαλάζιο ουρανό να ελπίζει ακόμα, ενώ το έργο του Παντελή Χανδρή μοιάζει με απολιθωμένο ξύλο ή κόκκαλο από ρητίνη που ενσωματώνει το αποτύπωμα ενός λαγού και έδωσε αφορμή για έναν διάλογο μεταξύ του καλλιτέχνη και της φιλοσόφου Παυλίνας Κύρκου για το χώρο της σκιάς.
Η Ana Pekar αναπαριστά στο βίντεό της την τεχνική ενός ιταλικού εργαστηρίου μοτσαρέλα για τη φυσική παραγωγή της τροφής και οι πίνακες της Veredas Lopez είναι από πλαστικά που προέρχονται από συσκευασίες απορρυπαντικών.
Ο Ανδρέας Σάββα με ειδική άδεια από τον ΟΗΕ καθάρισε το εγκαταλειμμένο από το 1974 αεροδρόμιο της Λευκωσίας στη νεκρή ζώνη, που μοιάζει να περιμένει να ξανανοίξει. Ο Θράφια εκθέτει την πορφυρή του ομίχλη, αλλά και το καβαλέτο από σκουριασμένες ράγες τρένου.
Ο Δημήτρης Τζαμουράνης αποτυπώνει αναγεννησιακά τη μεταναστευτική φυγή στον πίνακά του Departure for Kythera, ενώ παράλληλα φιλοξενείται η δωρεά του με ένα δείπνο, όπου με λίγη παρατήρηση βλέπεις ότι οι συνδαιτημόνες τρέφονται με ανθρώπινα μέλη.
Εντυπωσιακό είναι ότι το μουσείο Βορρέ απέκτησε πλέον την 230ή κατάκρυψη του Δημήτρη Αληθεινού σε προφυλαγμένη γωνιά της αυλής του, όπου σε 4 μέτρα βάθος είναι θαμμένες 12.000 γυναικείες κοτσίδες και 12 πτώματα αμνών, που συμβολίζουν τη θυσία και τα θύματα, με την ελπίδα της διαφύλαξης του ανθρώπινου είδους, όταν πλέον η επιστήμη θα αναπλάθει τα χαρακτηριστικά του προσώπου μέσω του DNA της τρίχας.
Ο Αληθεινός συνδιαλέχτηκε με τον αρχαιολόγο και καθηγητή του Ιονίου Πανεπιστημίου Σταύρο Βλίζο, την επιστήμη δηλαδή που καλείται να ανακαλύψει όσα έχουν θαφτεί και κρυφτεί στη σκόνη του χρόνου. Ο Αληθεινός έχει δημιουργήσει από το 1981 άλλες 229 κατακρύψεις σε διάφορες γωνιές της γης, συμβολίζοντας τη διάσωση της ανθρωπότητας στην περίπτωση πυρηνικής καταστροφής.
Info:
Embrace Empathy
Εξερευνώντας το Φάσμα της Κατανόησης στην Συναισθηματική Αντίληψη
Διάρκεια: 30 Μαρτίου – 15 Μαΐου 2024
Ώρες επίσκεψης: Σάββατο & Κυριακή: 10:00 – 14:00. Καθημερινές: κατόπιν συνεννόησης.
Το καφέ λειτουργεί 10:00-16:00.
Περισσότερες πληροφορίες:
