Οι Πανελλήνιες Εκθέσεις στο Ζάππειο και η ιστορία της ελληνικής τέχνης

Οι Πανελλήνιες Καλλιτεχνικές Εκθέσεις διοργανώνονταν από το 1938 μέχρι και το 1987, σε τακτά χρονικά διαστήματα. Φιλοξενούνταν στον ιστορικό χώρο του Ζαππείου και υπήρξαν, αναμφίβολα, ο σημαντικότερος ελληνικός εκθεσιακός θεσμός κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Παρά τη θεμελιώδη σημασία του για την ιστορία της ελληνικής τέχνης, όμως, παραμένει ένας θεσμός ξεχασμένος και μέχρι σήμερα σχεδόν ολοκληρωτικά αδιερεύνητος από τους ιστορικούς της τέχνης.

Η Πανελλήνια Καλλιτεχνική Έκθεσις ιδρύθηκε το 1938, από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, και λειτούργησε, υπό κρατική αιγίδα και χρηματοδότηση, αρχικά ως ετήσια έκθεση το 1939 και το 1940, ενώ μετά την Απελευθέρωση συνέχισε τη λειτουργία της, πάντα στο Ζάππειο Μέγαρο, ως θεσμός υψηλού κύρους, με κάποια τακτική περιοδικότητα μέχρι τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Από τη δεκαετία του 1980 ωστόσο, η δυναμική ανάπτυξη και ο γενικότερος εκσυγχρονισμός του πεδίου της τέχνης στην Ελλάδα ανέδειξαν τον αναχρονιστικό χαρακτήρα του θεσμού και επέφεραν τον αναπόφευκτο μαρασμό του, που επισφραγίστηκε με την τελευταία διοργάνωση της Πανελλήνιας του 1987, στο εκθεσιακό κέντρο του ΟΛΠ.

Στις 15 Πανελλήνιες Καλλιτεχνικές Εκθέσεις που πραγματοποιήθηκαν μέσα σε αυτά τα 50 χρόνια παρουσιάστηκαν συνολικά 11.579 έργα 2.021 καλλιτεχνών (ζωγράφων, γλυπτών, χαρακτών, κεραμιστών, διακοσμητών, αγιογράφων). Η κρατική υποστήριξη, η περιοδική συμμετοχή όλων σχεδόν των καταξιωμένων ελλήνων καλλιτεχνών, η αίγλη του Ζαππείου Μεγάρου και η αθρόα προσέλευση του φιλότεχνου κοινού, όπως επίσης και η πληθώρα των τεχνοκριτικών που δημοσιεύονταν στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο, επέβαλλαν τις Πανελλήνιες Εκθέσεις ως τον σημαντικότερο εκθεσιακό θεσμό που λειτουργούσε σε τακτική βάση για μισό περίπου αιώνα.

Μια πρώτη προσέγγιση αυτού του τόσο σημαντικού για την ανάπτυξη των εικαστικών τεχνών και για την παρουσία τους στον δημόσιο χώρο θεσμού επιχειρείται από την επιστημονική ημερίδα με τίτλο «Ο θεσμός των Πανελληνίων Καλλιτεχνικών Εκθέσεων, 1938-1987», που διοργανώνεται στο πλαίσιο ομώνυμου ερευνητικού προγράμματος που υλοποιείται από το Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών (ΙΤΕ).

Η ημερίδα αποσκοπεί στην ανάδειξη της διττής σημασίας του θεσμού των Πανελληνίων Εκθέσεων, τόσο ως μηχανισμού καθιέρωσης και παραγωγής συμβολικού κεφαλαίου για τους καλλιτέχνες (μέσω των κριτικών επιτροπών, των βραβείων, των κρατικών αγορών έργων κ.λπ.) όσο και ως μηχανισμού ιδανικής (δίχως μεσολαβητές) αγοράς έργων τέχνης. Στόχος της είναι επίσης να αναλύσει τον τρόπο που αυτός ο θεσμός δόμησε το πεδίο των εικαστικών τεχνών στην Ελλάδα, να εντοπίσει τις κύριες τεχνοτροπικές τάσεις που φιλοξένησαν οι Πανελλήνιες Εκθέσεις, τις ιδεολογικές και αισθητικές αντιθέσεις που αναδείχθηκαν καθοριστικές στη διάρκειά της, καθώς και τις συνακόλουθες εσωτερικές οργανωτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των καλλιτεχνών και των κρατικών αξιωματούχων για τον έλεγχο της διοργάνωσης και, τέλος, να ανασυνθέσει και ερμηνεύσει την πολυφωνική υποδοχή των έργων από τον τεχνοκριτικό λόγο.

Στην ημερίδα συμμετέχουν με ανακοινώσεις τους οι: Ευγένιος Δ. Ματθιόπουλος (καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης, Πανεπιστήμιο Κρήτης, επιστημονικός υπεύθυνος του ερευνητικού προγράμματος), Λευτέρης Σπύρου (μεταδιδακτορικός ερευνητής, συνεργαζόμενος ερευνητής ΙΜΣ/ΙΤΕ), Αφροδίτη Κουκή (υποψήφια διδάκτωρ Ιστορίας της Τέχνης, Πανεπιστήμιο Κρήτης, συνεργαζόμενη ερευνήτρια ΙΜΣ/ΙΤΕ), Άννυ Μάλαμα (επιμελήτρια εκδόσεων Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης), Αρετή Αδαμοπούλου (καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), Αλέξανδρος Τενεκετζής (ΣΕΠ, ΕΑΠ, μεταδιδακτορικός ερευνητής, Πανεπιστήμιο Αιγαίου – Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης), Άρτεμις Ζερβού (επιμελήτρια, Εθνική Πινακοθήκη), Δημήτρης Παυλόπουλος (καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης, ΕΚΠΑ), Άνη Κοντογιώργη (επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων), Σπύρος Μοσχονάς (μεταδιδακτορικός ερευνητής, συνεργαζόμενος ερευνητής ΙΜΣ/ΙΤΕ), Γιάννης Μπόλης (προϊστάμενος Τμήματος Σύγχρονης Γλυπτικής, MOMus-Μουσείο Άλεξ Μυλωνά).