Σαν σήμερα πριν από 53 χρόνια, στις 17 Νοεμβρίου του 1973 γράφτηκε μία από τις πιο ένδοξες στιγμές στην ελληνική ιστορία, όταν ο ξεσηκωμός του Πολυτεχνείου κορυφώθηκε και έγραψε την αρχή του τέλους για την Χούντα – λίγους μήνες πριν η προδοτική στάση των Συνταγματαρχών για την Κύπρο δώσει το τελικό χτύπημα.
Φυσικά ο αγώνας κατά της δικτατορίας είχε ξεκινήσει πολύ πριν την τετραήμερη κατάληψη του Πολυτεχνείου και ήταν αυτός ο αγώνας που ενέπνευσε τους σπουδαιότερους Έλληνες δημιουργούς και καλλιτέχνες να γράψουν μερικά από τα πιο εμβληματικά αγωνιστικά τραγούδια, που τραγουδάμε μέχρι σήμερα.
Όλα αυτά, ακόμα και σε συνθήκες απόλυτης τρομοκρατίας, αφού ήδη από τις 6 Μαϊου το 1967 είχε απαγορευτεί “το άδειν άπαντα τα άσματα, τα χρησιμοποιούμενα υπό της κινήσεως της κομμουνιστικής νεολαίας […] δοθέντος ότι τα εν λόγω άσματα υποκινούν πάθη και διενέξεις εις τους κόλπους του πληθυσμού”. Προφανώς, αυτό σήμαινε ότι όλα τα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη είχαν απαγορευτεί δια ροπάλου – κι όμως, ο λαός δεν το έβαζε κάτω και το ίδιο έκαναν και οι ποιητές μας, οι οποίοι συνέχισαν να κάνουν το έργο τους, ακόμα και με κίνδυνο της ζωής τους.
Έτσι, με την εξέγερση του Πολυτεχνείου και την πτώση της χούντας λίγους μήνες μετά, οι πολίτες της Ελλάδας θα γιόρταζαν με τα “απαγορευμένα” τραγούδια, και με τραγούδια που γράφτηκαν ακριβώς με αφορμή τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.
Εμείς, με αφορμή την σημερινή ημέρα, φωτίζουμε τις ιστορίες πίσω από 10 τραγούδια τα οποία συνδέθηκαν με τον αντιδικτατορικό αγώνα και μας εμπνέεουν μέχρι σήμερα, που το μήνυμα του Πολυτεχνείου «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» και «Έξω αι ΗΠΑ, έξω το ΝΑΤΟ» παραμένουν επίκαιρα.
Άλλο ένα τραγούδι από τα «Τραγούδια του Αντρέα» που ο Μίκης Θεοδωράκης έγραψε το 1968, ενώ βρισκόταν σε κατ’ οίκον περιορισμό. Λίγους μήνες νωρίτερα είχε συλληφθεί και μεταφερθεί το περιβόητο κολαστήριο της Οδού Μπουμπουλίνας. Εκεί λαμβάνουν χώρα φρικτά βασανιστήρια – ο «Ανδρέας» του τραγουδιού είναι ο Ανδρέας Λεντάκης, συγκρατούμενος του Θεοδωράκη, που βασανιζόταν στην ταράτσα, με τον Μίκη Θεοδωράκη να περιγράφει με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο στους στίχους του, τον τρόπο με τον οποίο έδινε ο ένας στον άλλον δύναμη να μη λυγίσουν. «Τακ τακ εσύ, τακ τακ εγώ, που πάει να πει σ’ αυτή τη γλώσσα τη βουβή, βαστάω γερά, κρατάω καλά».
Μαλαματένια λόγια (στίχοι: Μάνος Ελευθερίου, μουσική: Γιάννης Μαρκόπουλος)Ο Μάνος Ελευθερίου έγραψε τα «Μαλαματένια Λόγια» κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας, με αποτέλεσμα πολλοί από τους στίχους να έχουν λογοκριθεί. Στο πρωτότυπο γράφει «ξημερώματα Παρασκευή» και όχι «ξημερώνοντας μέρα κακή», ο στίχος όμως άλλαξε γιατι Παρασκευή ήταν η 21η Απριλίου που έγινε το πραξικόπημα, ενώ άλλαξε και ο στίχος «κι όχι να ζεις με αυτή τη συμμορία» – στο δισκογραφημένο η λέξη «κομπανία» αντικαθιστά την «συμμορία». Το τραγούδι κυκλοφόρησε τελικά στον δίσκο «Θητεία» με τη φωνή των Λάκη Χαλκιά, Χαραλαμπου Γαργανουράκη και Λιζέτας Νικολάου. Ο Γιάννης Μαρκόπουλος ήταν μόλις 13 ετών όταν έγραψε αυτή τη μελωδία!
Το Γελαστό Παιδί (μουσική: Μίκης Θεοδωράκης, στίχοι: Μπρένταν Μπήαν, μετάφραση: Βασίλης Ρώτας)Ήξερες ότι το «Γελαστό Παιδί» είναι βασισμένο σε ένα ιρλανδικό ποίημα; Οι στίχοι γράφτηκαν από τον Ιρλανδό συγγραφέα Μπρένταν Μπήαν για να χρησιμοποιηθούν στην θεατρική παράστασή του «Ένας Όμηρος», που εξιστορούσε τις πιο σημαντικές στιγμές της ιρλανδικής αντίστασης κατά των Άγγλων. Το «Γελαστό Παιδί» αναφέρεται στον Ιρλανδό αντιστασιακό Μάικλ Κόλινς. Το ποίημα μεταφράστηκε από τον Βασίλη Ρώτα και μελοποιήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη το 1961. Στα χείλη όλων όμως μπήκε μια δεκαετία αργότερα, μέσα από την ερμηνεία της Μαρίας Φαραντούρη στον ομώνυμο δίσκο, αλλά και στην τεράστια συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη στο γήπεδο Καραϊσκάκη τον Οκτώβριο του 1974 – μία από τις πρώτες και ιστορικότερες συναυλίες που συγκέντρωσε χιλιάδες κόσμου, μετά την πτώση της Δικτατορίας. Τελικά, το «Γελαστό Παιδί» έγινε κάθε φοιτητής, κάθε αγωνιστής που πάλεψε κατά της Χούντας, κάθε άνθρωπος που χάθηκε στο Πολυτεχνείο.
Ο Δρόμος (μουσική: Μάνος Λοϊζος, στίχοι: Κωστούλα Μητροπούλου)Παρ’ όλο που το τραγούδι αυτό γράφτηκε πριν τη δικτατορία, η κυκλοφορία του μετά την πτώση της Χούντας, το μετέτρεψε αμέσως σε ύμνο για τον αγώνα για την ελευθερία. Το έχουμε τραγουδήσει σε σχολικές γιορτές, αλλά και έξω, στον δρόμο, εκεί που ακόμα γράφονται οι σελίδες της αγωνιστικής ιστορίας.
Ένα από τα τρία πιο εμβληματικά τραγούδια που μελοποιήθηκαν από τη «Ρωμιοσύνη» του Γιάννη Ρίτσου. Ο Ρίτσος είχε γράψει την ποιητική συλλογή «Ρωμιοσύνη» μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, για να εξυμνήσει τους ήρωες της Αντίστασης, του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ, της ΕΠΟΝ. Ο Μίκης Θεοδωράκης το μελοποιεί μόλις το 1966. Μάλιστα, ο ίδιος είχε αφηγηθεί ότι είχε βρει τυχαία το χειρόγραφο του Ρίτσου με τη «Ρωμιοσύνη», επιστρέφοντας από τελετή αγιασμού στο λιμάνι του Πειραιά όπου είχε συγκρουστεί με την αστυνομία. Το απόσπασμα το είχε επιλέξει ο ίδιος ο Γιάννης Ρίτσος για μελοποίηση, όμως το χειρόγραφο είχε χαθεί, ανάμεσα στα πολλά χαρτιά που είχε στο πιάνο του ο συνθέτης. «Ώσπου εκείνη τη στιγμή κάποιο χέρι (χωρίς να ξέρει κανείς το πώς και τι γιατί) τα ανέσυρε και τα ακούμπησε στο πιάνο […] Ο άγριος ξυλοδαρμός και η κακοποίησή μου, γεγονότα που με επηρέασαν βαθιά. Τόσο που μόλις διάβασα τον πρώτο στίχο “Αυτά τα δέντρα δεν βολεύονται με λιγότερο ουρανό” κάθισα όπως ήμουν λερωμενος με λάσπη και αίματα και συνέθεσα μονορούφι τη “Ρωμιοσύνη”». Αυτά τα τραγούδια έφτασαν στα χείλη χιλιάδων ανθρώπων κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας, αλλά και μετά την πτώση της Χούντας, στους αγώνες που ακολούθησαν.
Άλλο ένα τραγούδι της «Ρωμιοσύνης» που ερμήνευσε ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης. Στον στίχο «Όταν σκοτώνονται» αυθόρμητα το μυαλό μας πάει στα θύματα του Πολυτεχνείου, σε όλους, όσοι πάλεψαν για να «τραβήξει την ανηφόρα» η ζωή.
Θα Σημάνουν οι Καμπάνες (στίχοι: Γιάννης Ρίτσος, μουσική: Μίκης Θεοδωράκης)Άλλη μια συγκλονιστική ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση. «Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας. Δεν μπορεί κανείς να μας το πάρει».
Ένα από τα πολλά, συγκλονιστικά τραγούδια που συνδέθηκαν με τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη. Το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» είναι ένα παλιό κρητικό, ριζίτικο τραγούδι που κυκλοφόρησε στον δίσκο «Ριζίτικα» του 1971 από τον Γιάννη Μαρκοπουλο και τελικά εξέφρασε την ανυπομονησία του λαού για «ξαστεριά», για ελευθερία. Το τραγούδι αυτό, μάλιστα, τραγουδήθηκε με μια φωνή στην κηδεία του Γιώργου Σεφέρη, στις 22 Σεπτεμβρίου 1971, η οποία τελικά μετατράπηκε σε μία από τις μεγαλύτερες αντιδικτατορικές συγκεντρώσεις της εποχής.
Οι πρώτοι νεκροί – Πάλης Ξεκίνημα (στίχοι: Αλέκος Παναγούλης, μουσική: Μίκης Θεοδωράκης)Ο Αλέκος Παναγούλης έγραψε τους στίχους αυτούς το 1970, μέσα στη δικτατορία, όπου και κυκλοφόρησε το τραγούδι. «Απάντηση θα πάρουν ενότητα κι αγώνα, για να βρουν ανάπαυση οι πρώτοι νεκροί» έγραφε ο Παναγούλης, κάνοντας ξεκάθαρο ότι ο λαός ήθελε εκδίκηση, δικαίωση για τα θύματα της Χούντας, τους αγωνιστές που βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν, και η εκδίκηση φυσικά δόθηκε μόνο μέσα από «ενότητα κι αγωνα».
Τα τραγούδια που συνδέθηκαν με τον αντιδικτατορικό αγώνα είναι πολλά – «Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί» (Σκούρτης-Μαρκόπουλος), «Εις Σάμον» (Κάλβος-Θεοδωράκης), «Διότι δεν συνεμορφώθην» (Θεοδωράκης), «Ο Μέρμηγκας» (Λοϊζος), «Ο στρατιώτης» (Μητροπούλου-Λοϊζος), «Ζαβαρακατρανέμια» (Μαρκόπουλος με την αξέχαστη ερμηνεία του Ξυλούρη), «Προσκύνημα» (Καμπανέλλης-Ξαρχάκος), «Λαός» (Ρίτσος-Θεοδωράκης), «Τώρα είναι δικός σου αυτός ο δρόμος» από το Καπνιστό Τσουκάλι του Ρίτσου, ο Ύμνος της Αντι-ΕΦΕΕ και άλλα πολλά. Όλα τους μας εμπνέουν ακόμα στους αγώνες μας για έναν πιο δίκαιο κόσμο.