Μίκης Θεοδωράκης: Σαν σήμερα γεννήθηκε ο σπουδαιότερος Έλληνας συνθέτης

Γεννημένος στις 29 Ιουλίου 1925, ο εθνικός μας συνθέτης, ο Μίκης Θεοδωράκης, συνδέθηκε με τις πιο καθοριστικές περιόδους της χώρας μας από την κατοχή μέχρι και την Μεταπολίτευση, ενώ δεν ήταν λίγες οι φορές που βρέθηκε στην πρώτη γραμμή του αγώνα.

Σήμερα, έναν αιώνα και κάτι από τη γέννησή του, θυμόμαστε λίγες μόνο από τις πιο σημαντικές στιγμές της ζωής του, οι οποίες καθόρισαν το έργο του – ένα έργο που για τους νεότερους αποτελεί πραγματικό μάθημα ιστορίας.

Ήταν Τετάρτη 29 Ιουλίου όταν ο Γιώργης Θεοδωράκης και η Ασπασία Πουλάκη φέρνουν στη ζωή τον Μιχαήλ (Μίκη) Θεοδωράκη. Γεννημένος στη Χίο, αλλά με καταγωγή από Κρήτη και Μικρά Ασία, ο Μίκης Θεοδωράκης θα περάσει τα περισσότερα παιδικά του χρόνια σε διάφορες πόλεις και νησιά της Ελλάδας, όπως η Μυτιλήνη, η Πάτρα, τα Γιάννενα, το Αργοστόλι, η Σύρος, ο Πύργος και κυρίως η Τρίπολη, αφού ο πατέρας του έπαιρνε συχνά μεταθέσεις ως δημόσιος υπάλληλος.

Έναν περίπου χρόνο μετά την εισβολή των κατοχικών δυνάμεων ηλικία μόλις 17 ετών ο Μίκης Θεοδωράκης θα παρουσιάσει στον ναό της Αγίας Βαρβάρας στην Τρίπολη το πρώτο του έργο, την “Κασσιανή”, ένα έργο για τετράφωνη μικτή χορωδία και ορχήστρα, βασισμένο φυσικά στον γνωστό εκκλησιαστικό ύμνο “Το τροπάριο της Κασσιανής”.

Ήδη από τα 17 του, είχε οργανωθεί στον ΕΑΜ και αργότερα στο ΚΚΕ, αναπτύσσοντας αντιστασιακή δράση κατά των κατακτητών. Έτσι, στα 18 του, το 1943 συμμετέχει στη μεγάλη μαθητική διαδήλωση της 25ης Μαρτίου στην Τρίπολη και συλλαμβάνεται από τις αρχές. Αυτή ήταν η πρώτη -από τις πολλές φορές στη διάρκεια της ζωής του- που θα συλληφθεί και θα βασανιστεί. Από εκεί διέφυγε στην Αθήνα, όπου οργανώθηκε στον ΕΛΑΣ.

Τα Δεκεμβριανά βρίσκουν τον Μίκη στον 1ο Λόχο του 1ου Τάγματος του Εφεδρικού ΕΛΑΣ, που είχε τη βάση του στην Άνω Νέα Σμύρνη. Ο Μίκης πολεμά στη μάχη της Αθήνας, που πνίγηκε στο αίμα.

Πολλά χρόνια αργότερα, το 2015, σε συνέντευξη Τύπου για το ανέβασμα της παράστασης “Του τραγούδι του νεκρού αδερφού”, στο θέατρο Μπάντμιντον, ο Μίκης είχε πει χαρακτηριστικά:

“Η μάχη του Δεκέμβρη με ατσάλωσε πρώτα απ’ όλα ως άνθρωπο, όπως κάθε πόλεμος στον οποίο αναγκάζεται κανείς να πάρει μέρος για να υπερασπίσει τα ιδανικά του. Κάθε στιγμή είχα τη βεβαιότητα ότι υπερασπίζομαι τον ελληνικό λαό στην συντριπτική του πλειοψηφία, πράγμα που διαπίστωνα στην πράξη, γιατί κυριολεκτικά εμείς οι μαχητές του ΕΛΑΣ κολυμπούσαμε μέσα στην αγάπη του λαού. Ήξερα όμως πως ο άξονας αυτός έβγαινε μέσα από την πεποίθησή μου ότι, ανάμεσα στο 1940 και στο 1945, γεννήθηκε ένας άλλος, καινούργιος διαφορετικός ελληνικός λαός, όπως τον είχα πλάσει μέσα στη φαντασία μου διαβάζοντας και ακούγοντας για τις κορυφαίες εποχές των Ελλήνων από την αρχαιότητα έως τους Βαλκανικούς πολέμους. Το ΕΑΜ ήταν για μένα μία τέτοια μεγάλη, μοναδική στιγμή με έναν λαό ελεύθερο και συγχρόνως επικίνδυνο για όσους είχαν πιστέψει -όπως οι Άγγλοι- ότι είχαν έως τότε να κάνουν με ανθρωπάκια που τρέμανε μπροστά στην εξουσία. Και για να μην πολυλογώ, όρμησα με το κεφάλι ψηλά μέσα στο καμίνι -από τα Δεκεμβριανά ως σήμερα- χτυπώντας με όσες δυνάμεις διέθετα τον ίδιο εχθρό που πολέμησα στον Μεγάλο Δεκέμβρη και που εξακολουθεί έως σήμερα να μας φοβάται και να μας υπολογίζει, γιατί αυτός μόνο ξέρει ότι αυτός ο γίγας λαός, που τόσο καλά γνώρισε στις μάχες του Δεκέμβρη, παραμένει ζωντανός, έτοιμος να ξαναδείξει το ωραίο του πρόσωπο στην πρώτη ευκαιρία που θα βρεθεί μπροστά του”

Μάνος Χατζιδάκις και Μίκης Θεοδωράκης μετά από χρόνια.

Το 1945 θα ιδρύσει τη χορωδία της ΕΠΟΝ και γνωρίζει όλους τους σπουδαίους συνθέτες της παγκόσμιας κλασικής και σύγχρονης μουσικής. Την ίδια χρονιά θα γνωρίσει και τον Μάνο Χατζηδάκι, αλλά και τον Βασίλη Ζάννο, για τον οποίο θα γράψει το έργο “Ελεγείο και θρήνος στον Βασίλη Ζάννο”, μετά την εκτέλεσή του το 1948 από ασφαλίτες.

Μετά τα Δεκεμβριανά ο 21χρονος Μίκης Θεοδωράκης ζει στην παρανομία, μέχρι τη σύλληψη του το 1947 και την εξορία του στην Ικαρία, όπου θα βρεθεί ξανά εξόριστος μόλις έναν χρόνο και μία αποτυχημένη απόδραση αργότερα. Λίγο καιρό αργότερα έρχεται και η “μετάθεση” του στο κολαστήριο της Μακρονήσου, όπου βασανίζεται σε σημείο παράλυσης και θανάτου, με αποτέλεσμα να απολυθεί ως ανάπηρος.

Ο Μίκης Θεοδωράκης στο Παρίσι.

Με το τέλος του εμφυλίου αποφοιτά από το Ωδείο με δίπλωμα στην αρμονία και κερδίζει υποτροφία στο Conservatoire του Παρισιού. Εκεί θα σπουδάσει διεύθυνση ορχήστρας και θα “γνωρίσει” όλους τους μεγάλους δημιουργούς της κλασικής και σύγχρονης μουσικής.

Το 1960 ο Μίκης Θεοδωράκης θα επιστρέψει στην Ελλάδα και θα αρχίσει μία από τις πιο δημιουργικές περιόδους του. Με την φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση, θα ηχογραφηθεί ο Επιτάφιος του Γιάννη Ρίτσου, ένα έργο που αποτέλεσε την αφορμή να γεννηθεί ένα καινούριο μουσικό κίνημα που δεν δίσταζε να παντρέψει την ποίηση με το ελληνικό λαϊκό τραγούδι.

Παράλληλα, την ίδια χρονιά, ο Θεοδωράκης τελειώνει το Άξιον Εστί του Οδυσσέα Ελύτη, άλλο ένα έργο-ορόσημο στην σύγχρονη ελληνική ποίηση. Παρ’ όλ’ αυτά δεν το κυκλοφορεί αμέσως, καθώς όπως είχε πει το ελληνικό κοινό δεν ήταν ακόμη ώριμο να το δεχτεί.

Χαρίλαος Φλωράκης, Γιάννης Ρίτσος, Μίκης Θεοδωράκης

Το καλοκαίρι αυτού του έτους συνθέτει τη μουσική για την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη «Ζορμπάς ο Έλληνας», βασισμένη στο ομώνυμο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη, με πρωταγωνιστή τον Άντονι Κουίν. Έτσι, γεννιέται το «συρτάκι» και ο Θεοδωράκης γνωρίζει παγκόσμια επιτυχία με ένα έργο που σημάδεψε την σύγχρονη ελληνική μουσική.

Ένα χρόνο αργότερα συνθέτει την Μπαλάντα του Μάουτχαουζεν, βασισμένη στο βιβλίο του Ιάκωβου Καμπανέλλη, δημιουργία που σηματοδοτεί και την πρώτη δισκογραφική συνεργασία με τη Μαρία Φαραντούρη. Παράλληλα, γράφει το τραγούδι “Σωτήρη Πέτρουλα”, για τον 22χρονο φοιτητή που δολοφονήθηκε σε διαδήλωση στην Αθήνα.

Το 1966, το αντικομμουνιστικό μένος των αρχών και του (παρα)κράτους καλά κρατεί, όταν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος στο πρωτοχρονιάτικο διάγγελμα του αποκαλεί “ανύποπτον εχθρόν της Πατρίδος” οποιονδήποτε έχει κομμουνιστική δράση. Εκεινη την περίοδο είναι που ο Μίκης Θεοδωράκης αποφασίζει να μελοποιήσει το ποίημα του Γιάννη Ρίτσου, “Ρωμιοσύνη”.

Ο Μίκης Θεοδωράκης είχε αφηγηθεί ότι είχε βρει τυχαία το χειρόγραφο του Ρίτσου με τη Ρωμιοσύνη, επιστρέφοντας από την τελετή αγιασμού στο λιμάνι του Πειραιά όπου είχε συγκρουστεί με την αστυνομία. Το απόσπασμα το είχε επιλέξει ο ίδιος ο Γιάννης Ρίτσος για μελοποίηση, όμως το χειρόγραφο είχε χαθεί, ανάμεσα στα πολλά χαρτιά που είχε στο πιάνο του ο συνθέτης. “Ώσπου εκείνη τη στιγμή κάποιο χέρι (χωρίς να ξέρει κανείς το πώς και τι γιατί) τα ανέσυρε και τα ακούμπησε στο πιάνο”. Έτσι όπως ήταν, λερωμενος με λάσπη και αίματα, ο Μίκης Θεοδωράκης συνέθεσε εκείνη τη στιγμή εννέα τραγούδια από τη “Ρωμιοσύνη”.

Έτσι έφτασε σε περισσότερα αυτιά το έργο που θα συνδεόταν με τους αγώνες του ελληνικού λαού, με τις διαδηλώσεις, τις εξορίες, τις εξεγέρσεις. Τραγούδια που έπαιζαν σαν πράξη αντίστασης στο Πολυτεχνείο, τραγούδια που ακούμε και μας δίνουν δύναμη, μέχρι και σήμερα.

Όπως ήταν μάλλον αναμενόμενο, αμέσως μετά το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών, η Χούντα τον αναγκάζει να βγει και πάλι στην παρανομία. Συλλαμβάνεται, εξορίζεται και βασανίζεται για ακόμη μια φορά. Σπουδαίοι άνθρωποι του πολιτισμού από όλο τον κόσμο (από τον Σοστακόβιτς μέχρι και τον Λώρενς Ολιβιέ) διαμαρτύρονται και πιέζουν για την απελευθέρωσή του.

Παράλληλα, ο Θεοδωράκης βρίσκει τρόπους και μεταβιβάζει τα τραγούδια του στην Μαρία Φαραντούρη και την Μελίνα Μερκούρη, που βρίσκονται στο εξωτερικό.

Έχοντας περάσει από το κολαστήριο της οδού Μπουμπουλίνας, από τις φυλακές Αβέρωφ, και μετά τον εντοπισμό του στην Κόρινθο και την Ζάτουνα Αρκαδίας, ο Μίκης οδηγείται στις φυλακές Ωρωπού.

Εκεί, η υγεία του επιδεινώνεται και η ζωή του βρίσκεται ξανά σε κίνδυνο. Έτσι, ο καλός του φίλος, Μανώλης Χιώτης, επιστρέφοντας από την Αμερική, αποφασίζει να τον επισκεφθεί, βάζοντας και τη δική του ζωή σε κίνδυνο. Μαζί με λίγους φίλους, βρέθηκε έξω από τις φυλακές του Ωρωπού και άρχισε να τραγουδά το τραγούδι τους “Ροδόσταμο”. Την επόμενη ημέρα, ο Μανώλης Χιώτης παθαίνει καρδιακή προσβολή. Λίγες ημέρες αργότερα, φεύγει από τη ζωή στα 49 του.

Μετά την διεθνή κατακραυγή και την αποφυλάκιση του από τον Ωρωπό, ο Μίκης Θεοδωράκης αποφυλακίζεται και ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο για να μεταφέρει το μήνυμα κατά της Δικτατορίας. Τα γεγονότα των Πολυτεχνείων τον βρίσκουν στην Αμερική και τον συγκλονίζουν βαθιά. Όταν η δικτατορία των συνταγματαρχών πέφτει, ο Μίκης επιστρέφει στην Ελλάδα.

Το 1974 πραγματοποιεί την ιστορική συναυλία του στο Στάδιο Καραϊσκάκη, όπου με την Μαρία Φαραντούρη, παίζει όλα τα απαγορευμένα τραγούδια του, σε μία συναυλία που έμεινε στην ιστορία.

Ο Μίκης Θεοδωράκης έφυγε από τη ζωή στις 2 Σεπτεμβρίου 2021 σε ηλικία 96 ετών στο σπίτι του στην Αθήνα, από καρδιακή ανακοπή.

Σε προσωπική του επιστολή στον Δ. Κουτσούμπα, είχε εκφράσει την τελευταία του επιθυμία: «Τώρα στο τέλος της ζωής μου, την ώρα των απολογισμών, σβήνουν απ’ το μυαλό μου οι λεπτομέρειες και μένουν τα “Μεγάλα Μεγέθη”. Έτσι βλέπω ότι τα πιο κρίσιμα, τα δυνατά και τα ώριμα χρόνια μου τα πέρασα κάτω από τη σημαία του ΚΚΕ. Για το λόγο αυτό θέλω να αφήσω αυτόν τον κόσμο σαν κομμουνιστής».

Η σορός του εκτέθηκε σε τριήμερο λαϊκό προσκύνημα στο παρεκκλήσι του Μητροπολιτικού Ναού Αθηνών και στη συνέχεια ταξίδεψε με πλοίο στα Χανιά και τελικό προορισμό την κωμόπολη Γαλατάς, τόπο καταγωγής του.