Αυλαία για τους 4ους «Μεσογειακούς Διαλόγους»: Η Σάμος έγινε ξανά κινηματογραφικό σταυροδρόμι

Με έντονη παρουσία και ενεργή συμμετοχή του κοινού, ολοκληρώθηκε, για τέταρτη συνεχή χρονιά, στο Καρλόβασι της Σάμου, το μη διαγωνιστικό Φεστιβάλ Μεσογειακού Ντοκιμαντέρ «Μεσογειακοί Διάλογοι».

Από τις 24 έως τις 27 Σεπτεμβρίου, το Καρλόβασι έγινε σημείο συνάντησης δημιουργών, ταινιών, ιδεών και ανθρώπων από τη Μεσόγειο. 21 ντοκιμαντέρ από 7 χώρες –Αίγυπτο, Γαλλία, Ελλάδα, Ιταλία, Κύπρο, Παλαιστίνη και Τουρκία- έφεραν στο προσκήνιο διαφορετικές ιστορίες, μνήμες και σύγχρονες πραγματικότητες, δημιουργώντας έναν πολύμορφο διάλογο γύρω από τον άνθρωπο, τον τόπο και τις κοινωνίες της Μεσογείου.

Με ελεύθερη είσοδο και προβολές με ελληνικούς και αγγλικούς υπότιτλους, οι «Μεσογειακοί Διάλογοι» επιβεβαίωσαν για ακόμη μία χρονιά τον χαρακτήρα τους ως μία ανοικτή πλατφόρμα κινηματογραφικής έκφρασης, συνάντησης και ανταλλαγής. Κοινός τόπος των προβολών και των παράλληλων δράσεων ήταν το πλήρως ανακαινισμένο Παλιό Τελωνείο στο λιμάνι του Καρλοβασίου, που παραχωρήθηκε από τον Δήμο Δυτικής Σάμου για τις ανάγκες του Φεστιβάλ.

Η ανταπόκριση του κοινού στις προβολές, στις παράλληλες δράσεις και στα αφιερώματα, σε συνδυασμό με την ενεργή παρουσία και στήριξη της τοπικής κοινωνίας, ανέδειξαν τον σταθερό ρυθμό με τον οποίο οι «Μεσογειακοί Διάλογοι» εδραιώνονται ως πολιτιστικός θεσμός που εκπέμπει προς τη Μεσόγειο και τον κόσμο.

Το Φεστιβάλ διοργάνωσε ο Οργανισμός Συλλογικής Διαχείρισης και Προστασίας των Δικαιωμάτων των Παραγωγών Κινηματογραφικών Έργων ΕΡΜΕΙΑΣ, σε συνεργασία με τον Δήμο Δυτικής Σάμου και τη Σχολή Θετικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου, με την υποστήριξη του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, Οπτικοακουστικών Μέσων και Δημιουργίας (ΕΚΚΟΜΕΔ), κύριου θεσμικού εταίρου της διοργάνωσης, και τη συμβολή της ΕΡΤ.

Φωτογραφία: Γιάννης Μαραπάς ©

Το κινηματογραφικό πρόγραμμα οργανώθηκε γύρω από τέσσερις θεματικές ενότητες, μέσα από τις οποίες οι δημιουργοί προσέγγισαν τη μνήμη, την ανθρώπινη εμπειρία, το περιβάλλον και τη μουσική ως διαφορετικούς δρόμους κατανόησης του κόσμου.

Στην ενότητα «Τοπία Μνήμης», το παρελθόν συνάντησε το παρόν μέσα από ιστορίες προσώπων, τόπων και γεγονότων που εξακολουθούν να διαμορφώνουν τη συλλογική και προσωπική μας μνήμη.

Η ταινία «Επιστροφή στη Ρενς (Θραύσματα)» του Jean-Gabriel Périot προσέγγισε τη μνήμη, την κοινωνική τάξη και την προσωπική ιστορία μέσα από μια ιδιαίτερη κινηματογραφική σύνθεση. Στο «Λενάκι, Δυο Φωτιές και Δυο Κατάρες» του Δημήτρη Ινδαρέ, η ιστορία και η μνήμη συνδέθηκαν με τον τόπο και τις ανθρώπινες διαδρομές.

Ο Κωνσταντίνος Πατσαλίδης, με το «Όταν σιγούν τα χελιδόνια», και η Κωστούλα Τωμαδάκη, με τη «Μητέρα του Σταθμού», έφεραν στο προσκήνιο πρόσωπα και ιστορίες που συνδέονται με τη μνήμη και τις μετακινήσεις ανθρώπων και κοινοτήτων, ενώ ο Σταύρος Παπαγεωργίου, με τη «Μνήμη Γλυκειάς Πατρίδας», και ο Μενέλαος Κυρλίδης, με το «Θυμάμαι», προσέγγισαν διαφορετικές εκδοχές της προσωπικής και συλλογικής μνήμης.

Οι «Ιστορίες των Ανθρώπων» έδωσαν χώρο σε προσωπικές διαδρομές, πρόσωπα και μαρτυρίες που φωτίζουν ευρύτερες κοινωνικές και ιστορικές πραγματικότητες. Μέσα από τις ζωές των ανθρώπων, η ενότητα στράφηκε και σε κρίσιμες πολιτικές και κοινωνικές στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, αναδεικνύοντας συγκρούσεις, ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και δύσκολες, συχνά αποσιωπημένες, σελίδες ενός συλλογικού παρελθόντος που εξακολουθεί να συνομιλεί με το παρόν.

Η «Θάλεια» του Στάμου Δημητρόπουλου, η «Πειθαρχική Μεραρχία “999”» του Κώστα Σταματόπουλου, και ο «Κόκκινος Δάσκαλος» του Στέλιου Χαραλαμπόπουλου προσέγγισαν, από διαφορετικές οπτικές και ιστορικές αφετηρίες, πρόσωπα και γεγονότα που φωτίζουν την πολιτική, κοινωνική και ιδεολογική διαδρομή της Ελλάδας. Οι ταινίες ανέδειξαν τη δύναμη του ντοκιμαντέρ να αναμετριέται με τη μνήμη, να επαναφέρει στο φως λιγότερο γνωστές πλευρές της ιστορίας και να μετατρέπει την προσωπική μαρτυρία σε αφορμή για συλλογικό προβληματισμό. Στην ίδια ενότητα, η «Θέλησις» των Πέτρου Σοφικίτη και Θανάση Σπυρόπουλου έθεσε το ερώτημα των ανθρώπινων ορίων μέσα από την ιστορία του Πανάγου, ενός ανθρώπου με σπαστική τετραπληγία, και του γυμναστή και φίλου του Κωνσταντίνου, στο κοινό τους ταξίδι προς την κορυφή του Ολύμπου. Μια ιστορία θέλησης, αλληλεγγύης και συλλογικής δύναμης.

Η νέα θεματική ενότητα «Η Γη σε Πρώτο Πλάνο» έστρεψε την κάμερα στη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον και στις πιέσεις που δέχεται ο πλανήτης. Ο Γιώργος Αυγερόπουλος, με το «Μέχρι την τελευταία σταγόνα – Ο μυστικός πόλεμος του νερού στην Ευρώπη», ανέδειξε το νερό ως έναν από τους σημαντικότερους πόρους και πεδία αντιπαράθεσης της εποχής μας. Οι Selcen Küçüküstel και Stephan Talneau, με το «Ασφυκτιά η Θάλασσα του Μαρμαρά;», εστίασαν στην περιβαλλοντική κρίση ενός θαλάσσιου οικοσυστήματος, ενώ η Βίβιαν Παπαγεωργίου, με το «Δέλτα», και η Αρετή Παγουλάτου, με το «We Will Grow», προσέγγισαν τη σχέση ανθρώπων, κοινοτήτων και φυσικού τοπίου. Η ενότητα αποτέλεσε και αφορμή για ευρύτερο διάλογο, με το στρογγυλό τραπέζι «Η Γη σε πρώτο πλάνο: Κέρδος με ποιο τίμημα;», στο οποίο συμμετείχαν οι Αρετή Παγουλάτου, Stephan Talneau και Βίβιαν Παπαγεωργίου, με συντονιστή τον δημοσιογράφο και διευθυντή της εφημερίδας «Σαμιακό Βήμα» Μάνο Στεφανάκη.

Στους «Μουσικούς Δρόμους», η μουσική λειτούργησε ως τρόπος προσέγγισης της μνήμης, της ταυτότητας και του τόπου. Η ταινία «Το σάλτο του Ίμερου» του Κώστα Κολημένου ολοκλήρωσε αυτή τη διαφορετική διαδρομή του προγράμματος, αναδεικνύοντας τη μουσική και τον χορό ως κοινή γλώσσα και ζωντανή πολιτιστική μνήμη που εξακολουθεί να δίνει νόημα και να συνδέει τις κοινότητες, ιδιαίτερα τους νέους ανθρώπους.

Ιδιαίτερη θέση στη φετινή διοργάνωση είχαν τα αφιερώματα στους Δημήτρη Κουτσιαμπασάκο και Δημήτρη Μακρή. Η επίσημη έναρξη του Φεστιβάλ ήταν αφιερωμένη στον Δημήτρη Κουτσιαμπασάκο, με την προβολή της ταινίας «Ο Ηρακλής, ο Αχελώος και η γιαγιά μου», ενώ στο πλαίσιο του αφιερώματος προβλήθηκε και ο «Μανάβης». Δύο ταινίες που, με διαφορετικό βλέμμα, επιστρέφουν στον ίδιο τόπο και στους ανθρώπους του: από τη μνήμη και την ιστορία της ελληνικής υπαίθρου, μέχρι την καθημερινότητα και τις αλλαγές που μεταμορφώνουν τις μικρές κοινότητες. Ένα βλέμμα τρυφερό, αλλά και βαθιά παρατηρητικό, πάνω στον άνθρωπο, τον τόπο και τη σχέση τους στον χρόνο.

Στον Δημήτρη Μακρή ήταν αφιερωμένη η ταινία «Εδώ Δημήτρης Μακρής – Πορτρέτο ενός σκηνοθέτη», των Paola Settimini και Francesco Tassara, που ανέδειξε τη διαδρομή ενός δημιουργού ο οποίος συνέδεσε ουσιαστικά την Ελλάδα με την Ιταλία. Ο Μακρής, που έζησε και εργάστηκε για πολλά χρόνια στην Ιταλία, βρέθηκε μέσα στις πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις της Ευρώπης των δεκαετιών του ’60 και του ’70. Εκεί, το 1974, γύρισε το «Εδώ Πολυτεχνείο», στην Ιταλία, αξιοποιώντας υλικό που είχε βγει κρυφά από την Ελλάδα, μεταφέροντας έτσι στον ιταλικό χώρο την εικόνα μιας χώρας υπό δικτατορία.

Το αφιέρωμα ανέδειξε όχι μόνο το έργο του, αλλά και μια διαδρομή ανάμεσα σε δύο χώρες, δύο κινηματογραφικές κουλτούρες και μια κοινή ευρωπαϊκή ιστορία, φωτίζοντας έναν δημιουργό που έκανε την κινηματογραφική εικόνα τρόπο επικοινωνίας, μνήμης και ελευθερίας.

Σημαντικό μέρος της φετινής διοργάνωσης αποτέλεσε και το Masterclass από τον Δημήτρη Κουτσιαμπασάκο «Ντοκιμαντέρ: Μερικές Σκέψεις», μια συνάντηση γύρω από την τέχνη του ντοκιμαντέρ, τις καλλιτεχνικές επιλογές, τις προκλήσεις και τα ηθικά διλήμματα που συνοδεύουν τη δημιουργία του, αντλώντας παραδείγματα από τη δική του φιλμογραφία. Με αυτόν τον τρόπο, οι «Μεσογειακοί Διάλογοι» δεν περιορίστηκαν στην προβολή ταινιών. Δημιούργησαν έναν χώρο όπου το σινεμά συναντά τη μνήμη, το περιβάλλον, την ιστορία, τη μουσική, την εκπαίδευση και την κοινωνία.

Στο πλαίσιο της συνεργασίας με το Film O’ Clock International Film Festival, που συνεχίζεται για τέταρτη χρονιά, η ενότητα «Πέρα από τη Σιωπή» έφερε στο πρόγραμμα δύο ταινίες που, από διαφορετικές αφετηρίες, φωτίζουν τις ζωές ανθρώπων που βρίσκονται αντιμέτωποι με ισχυρές κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες. Το «Vibrations from Gaza» της Παλαιστίνιας σκηνοθέτριας Rehab Nazzal έδωσε φωνή μέσα από τη νοηματική γλώσσα σε παιδιά με κώφωση στη Γάζα, μεταφέροντας την εμπειρία του πολέμου μέσα από τις δονήσεις, τον φόβο και την καθημερινότητά τους. Το «Saudi One-Way» της Αιγύπτιας σκηνοθέτριας Salma Stohy παρακολούθησε την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας που ταξιδεύει ως νύφη προς έναν σύζυγο που ζει στο εξωτερικό, φωτίζοντας τις κοινωνικές πιέσεις και τους περιορισμούς που διαμορφώνουν τη ζωή πολλών γυναικών στις αγροτικές κοινωνίες.

Ο διάλογος του ντοκιμαντέρ με τις άλλες μορφές τέχνης ξεκίνησε ήδη από την Πέμπτη 24 Σεπτεμβρίου, με την ειδική προφεστιβαλική προβολή του «Προφητικού πουλιού των θλίψεων του Πάουελ Κλέε», σε σενάριο και σκηνοθεσία Κώστα Σφήκα, μια ιδιαίτερη συνάντηση κινηματογράφου και εικαστικής δημιουργίας.

Παράλληλα, το Φεστιβάλ συνέχισε το εκπαιδευτικό του πρόγραμμα, που από το 2024 αποτελεί σταθερό μέρος της διοργάνωσης. Σε συνεργασία με το Κέντρο Παιδαγωγικής και Καλλιτεχνικής Επιμόρφωσης «Σχεδία», πραγματοποιήθηκε η έκθεση παιδικής ζωγραφικής «Τα παιδιά συνομιλούν με τους μεγάλους ζωγράφους», με έργα παιδιών που συμμετείχαν σε πρόγραμμα της «Σχεδίας» για την καταπολέμηση των προκαταλήψεων μέσω της τέχνης στην Ελευσίνα καθώς και παιδιών του Συλλόγου Γονέων, Κηδεμόνων και Φίλων Ατόμων με Αναπτυξιακή Υστέρηση «Η Μέλισσα». Ενώ, το Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση υλοποίησε θεατροπαιδαγωγικό εργαστήριο για παιδιά Δημοτικού, φέρνοντας σε διάλογο τη ζωγραφική, το θέατρο, τη μουσική και τη δημιουργική έκφραση των παιδιών.

Με την ολοκλήρωση της 4ης διοργάνωσης, οι «Μεσογειακοί Διάλογοι» συνεχίζουν την πορεία τους, με ακόμη μεγαλύτερη δυναμική, διευρύνοντας τις συνεργασίες και ανανεώνοντας το ραντεβού τους με δημιουργούς, ανθρώπους του πολιτισμού και το κοινό.

Η φετινή διοργάνωση έφερε στο Καρλόβασι διαφορετικές κινηματογραφικές φωνές από τη Μεσόγειο και ανέδειξε, μέσα από τις ταινίες και τις παράλληλες δράσεις, τη δύναμη του ντοκιμαντέρ να καταγράφει, να θυμάται, να θέτει ερωτήματα και -κυρίως- να δημιουργεί χώρο για διάλογο.

Αυτός παραμένει ο πυρήνας των «Μεσογειακών Διαλόγων»: ένας ανοιχτός χώρος συνάντησης ανθρώπων και πολιτισμών, με το Καρλόβασι και τη Σάμο να λειτουργούν ως σημείο αναφοράς για έναν διάλογο που συνεχίζεται πέρα από τα σύνορα.