Απολογία Σωκράτους: Το εμβληματικό κείμενο του Πλάτωνα γίνεται μονόλογος στο Θέατρο Μπέλλος

Η «Απολογία του Σωκράτη», διακρίνεται σε τρεις πράξεις, οι οποίες αντιστοιχούν στα τρία στάδια της υπεράσπισής του.

Κατά το πρώτο στάδιο, επιχειρεί να αντικρούσει τις κατηγορίες για απιστία εις τους θεούς και για διαφθορά των νέων, τις οποίες θεωρούσε άδικες και ανυπόστατες.

Μετά την απόφαση της ενοχής του, πρότεινε διάφορες ποινές που έκρινε ότι του άξιζαν.

Στο τρίτο στάδιο/πράξη, αποδέχθηκε ήρεμα την καταδίκη του εις θάνατον, επειδή αυτό του υπαγόρευε ο νόμος, τον οποίον είχε χρέος να σεβαστεί, μολονότι αμφέβαλλε για την πραγματική φύση του θανάτου.

Δεν παρέλειψε σε κάθε στάδιο να καυτηριάζει την ηθική και κοινωνική κατάσταση της Πόλης του, αιτούμενος από τους συνανθρώπους του να παραμένουν σε ηθική εγρήγορση.

O Θεοδόσης Πελεγρίνης παρουσιάζει το εμβληματικό κείμενο της αρχαίας φιλοσοφίας στο Θέατρο Μπέλλος για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων. Μία προσωπική, ευάλωτη εξομολόγηση ενός ανθρώπου που κατηγορήθηκε επειδή ενοχλούσε όσους ασκούσαν την εξουσία. Λίγο πριν την καταδίκη του σε θάνατο, ο Σωκράτης δίνει μία τελευταία παράσταση για να υπερασπιστεί όλα όσα διδάσκει ― ως το τέλος

«Ένα αλλόκοτο, αντιφατικό πλάσμα ήταν, που δεν ήξερες από πού να τον πιάσεις﮲ ένας αινιγματικός και απρόβλεπτος τύπος, που ξαφνικά εκεί που συζητούσε, παρατούσε τους συνομιλητές του (Πλάτων, Συμπ. 174d – 175c) στα κρύα του λουτρού, για να βυθιστεί στην σιωπή﮲ ένας είρων (Πλάτων, Πολ. 337a), που άλλα έλεγε κι άλλα εννοούσε﮲ ένας καχύποπτος χαρακτήρας, που δεν έπαιρνε τοις μετρητοίς τι έλεγαν οι άλλοι, όποιοι κι αν ήταν αυτοί, αλλά προσπαθούσε να εκμαιεύσει (Πλάτων, Θεαίτ. 149a – 151d) τι κρυβόταν κάτω από τα λόγια τους που οι ίδιοι δεν το είχαν υποψιαστεί καθόλου﮲ ένας διδάσκαλος που δεν έγραψε τίποτε για τις απόψεις του, αλλά ήξερε μόνο να σχολιάζει τι έλεγαν οι άλλοι﮲ ένας ενοχλητικός κύριος που δεν άφηνε σε χλωρό κλαρί κανέναν, αλλά σαν την αλογόμυγα (Πλάτων, Απολ. 30e – 31a), όπως ο ίδιος παρομοίαζε τον εαυτό του, πήγαινε και κολλούσε στον έναν και τον άλλο και δεν ξεκολλούσε από πάνω του ζαλίζοντάς τον με ερωτήσεις του τύπου: «πώς το εννοείς αυτό;», «γιατί το εννοείς έτσι;», «μήπως δεν έτσι όπως το εννοείς εσύ;» κ.ά.τ. Κι όλα αυτά, για έναν και μόνο σκοπό: να βοηθήσει τον συνομιλητή του να μάθει να σκέφτεται ελεύθερα, μακριά από προκαταλήψεις, καθιερωμένες ιδέες και θεωρίες, που αβασάνιστα, χωρίς να τις έχει ελέγξει προηγουμένως, τις είχε ενστερνιστεί.

Ο λόγος της επιμονής του αυτής ήταν γιατί πίστευε ότι αλλάζοντας οι αντιλήψεις των ανθρώπων, αλλάζει και η κοινωνία και, κατ’ επέκταση, η ζωή μας. Μέχρι, όμως, να αλλάξει η κοινωνία, δεν παρέλειπε να λέει ότι οφείλομε, για να μην μετατραπεί σε ζούγκλα, να τηρούμε τους νόμους της, όπως συμβαίνει, ας πούμε, με την ειρήνη, που δικαιούμεθα μεν να την υπερασπιζόμαστε με όλες μας τις δυνάμεις, δίχως αυτό, όμως, να σημαίνει ότι εν τω μεταξύ, μέχρι να επιτευχθεί, δεν πρέπει να πηγαίνομε στον πόλεμο, για να υπερασπιστούμε την πατρίδα μας, όταν κινδυνεύει. Γι’ αυτό και ο ίδιος όταν εσύρθη εις το δικαστήριο για απιστία εις τους θεούς και για διαφθορά των νέων, μολονότι θεωρούσε άδικη την κατηγορία που του απεδόθη, αποδέχθηκε ήρεμα την καταδίκη του εις θάνατον, γιατί αυτό του υπαγόρευε ο νόμος, τον οποίον είχε χρέος να σεβαστεί.

Το σημαντικό δε, είναι ότι υπερασπίστηκε τον θάνατό του, μολονότι μέσα του τον σιγότρωγε το σαράκι της αμφιβολίας για το τι μέλλει γενέσθαι μετά το φυσικό του τέλος. Μιλώντας για όσα υπέροχα, κατά πως λέγανε, ότι ημπορούσε να ζήσει κανείς μετά τον θάνατό του, δεν παρέλειψε να εκφράσει για όλα τούτα την επιφύλαξή του με την φράση «εάν είναι αληθή όσα λέγονται δια τα εκεί» – διατυπώνοντάς την μάλιστα όχι μια, αλλά δυο φορές. Είναι άλλο πράγμα, βεβαίως, να πεθαίνει κανείς, όπως ο μάρτυρας μιας θρησκείας, με την ακλόνητη βεβαιότητα για την μετά θάνατον ζωή που του εξασφαλίζει η αδιαπραγμάτευτη πίστη του, κι άλλο πράγμα, πολύ πιο ηρωικό ασφαλώς, να πεθαίνει κάποιος με την σκέψη ότι μπορεί και να μην είναι «αληθή όσα λέγονται για τα εκεί».

Η απολογία του Σωκράτη, όπως εκτίθεται στην συνέχεια, ύστερα από την δραματουργική επεξεργασία βάσει της μετάφρασης του Αλεξάνδρου Μωραϊτίδου (Πλάτωνος Απολογία Σωκράτους, Φέξης 1911), διακρίνεται σε τρεις πράξεις, οι οποίες αντιστοιχούν στα τρία στάδια από τα οποία, καθ’ α ο νόμος όριζε, διήρχετο η κάθε δίκη. Κατά το πρώτο στάδιο, ο εγκαλούμενος επιχειρούσε να αντικρούσει την κατηγορία για την οποία εδιώκετο. Μετά την ολοκλήρωση του σταδίου αυτού οι δικαστές αποσύρονταν, προκειμένου να αποφασίσουν για την ενοχή ή την αθώωση του κατηγορουμένου. Εφόσον αποφάσιζαν υπέρ της ενοχής του, ακολουθούσε το δεύτερο στάδιο της δίκης, κατά το οποίο ο κατηγορούμενος πρότεινε για τον εαυτόν του το είδος της ποινής που έκρινε ότι του άξιζε. Μετά το τέλος του δεύτερου σταδίου της δικής αποσύρονταν πάλι οι δικαστές, προκειμένου να αποφασίσουν πλέον για το είδος της ποινής, ώστε, κατά το τρίτο στάδιο, ο κατηγορούμενος να ομιλήσει γι’ αυτήν». 
Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης