Παιδικά βιβλία, αναπτυξιακή ψυχολογία και το σημείο συνάντησης γονέα–παιδιού

Υπάρχουν παιδικές ιστορίες που λειτουργούν ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα: απευθύνονται στο παιδί που τις ακούει και στον ενήλικα που τις διαβάζει. Όχι ως απλή σύμπτωση, αλλά ως δομική τους ιδιότητα. Δύο τέτοιες αφηγήσεις —η πόλη χωρίς καμπύλες όπου ένα χαμόγελο γεννιέται, και το «αταίριαστο» κουμπί που τελικά συγκρατεί ένα παλτό— ανοίγουν έναν ουσιαστικό διάλογο με την αναπτυξιακή ψυχολογία και τη διαγενεακή μετάδοση του ψυχικού υλικού.

Το κεντρικό τους ερώτημα δεν είναι αισθητικό. Είναι βαθιά ψυχικό: πώς γεννιέται η ικανότητα για σύνδεση και τι την εμποδίζει;

Η Σουζάνα Παπαφάγου, Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος MSc, Ομαδική Αναλύτρια | Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια
MSc Ψυχική Υγεία Παιδιού & Εφήβου

Η εικόνα μιας πόλης όπου όλα είναι ίσια παραπέμπει σε έναν ψυχισμό που έχει οργανωθεί γύρω από τον έλεγχο, την προβλεψιμότητα και την αποφυγή του απρόβλεπτου. Σε αναπτυξιακούς όρους, πρόκειται για μια μορφή άμυνας απέναντι στο συναίσθημα.

Το συναίσθημα, ειδικά στα πρώτα χρόνια της ζωής, είναι έντονο, ασύμμετρο και συχνά αποδιοργανωτικό. Αν δεν υπάρξει ένας φροντιστής που να μπορεί να το «κρατήσει», το παιδί μαθαίνει να το ισιώνει. Να το περιορίζει. Να το μεταφράζει σε κάτι πιο διαχειρίσιμο.

Όταν το Λίνε αρχίζει να γαργαλιέται και το στόμα του γίνεται καμπύλη, συμβαίνει μια μικρή αλλά ουσιαστική ρήξη: το σώμα προηγείται της νόρμας. Η εμπειρία προηγείται της σκέψης.

Αυτό είναι θεμελιώδες στην ανάπτυξη: Η συναισθηματική ζωή δεν γεννιέται ως ιδέα. Γεννιέται ως αίσθηση.

Το χαμόγελο, ειδικότερα, αποτελεί ένα από τα πρώτα σήματα σχέσης. Δεν είναι απλώς έκφραση ευχαρίστησης. Είναι πρόσκληση για σύνδεση. Όταν ο άλλος ανταποκρίνεται, δημιουργείται ένας κύκλος αμοιβαίας ρύθμισης. Εκεί χτίζεται η βάση της εμπιστοσύνης.

Η «μεταδοτικότητα» του χαμόγελου στην ιστορία αντανακλά ακριβώς αυτή τη νευροψυχολογική πραγματικότητα: ο άνθρωπος είναι δομημένος για συντονισμό. Όταν επιτρέπεται η καμπύλη, ενεργοποιείται η σχέση.

Στη δεύτερη ιστορία, το κουμπί που δεν μοιάζει με τα υπόλοιπα εμφανίζεται αρχικά ως πρόβλημα. Δεν εντάσσεται στο σύστημα. Δεν συμμορφώνεται.

Ωστόσο, σε μια κρίσιμη στιγμή —το κρύο— αποδεικνύεται λειτουργικό. Μπορεί να συγκρατήσει, να ενώσει, να προστατεύσει.

Αυτή η αντιστροφή είναι κεντρική για την ψυχοδυναμική κατανόηση της ανάπτυξης.

Τα στοιχεία του εαυτού που βιώνονται ως «αταίριαστα» (έντονα συναισθήματα, ευαλωτότητα, φαντασία, επιμονή) συχνά προέρχονται από πρώιμες εμπειρίες όπου δεν βρήκαν αποδοχή. Το παιδί τα αποσύρει ή τα παραμορφώνει για να διατηρήσει τη σχέση με τον φροντιστή.

Ωστόσο, αυτά τα ίδια στοιχεία αποτελούν μελλοντικά δυναμικά εργαλεία:

• η ευαισθησία γίνεται ενσυναίσθηση
• η ένταση γίνεται δημιουργικότητα
• η ανάγκη γίνεται ικανότητα για δεσμό

Υπό μία προϋπόθεση: να υπάρξει χώρος να επανενταχθούν. Το «αταίριαστο» κουμπί δεν αλλάζει σχήμα για να γίνει αποδεκτό. Αποκτά αξία όταν το σύστημα μπορεί να το χρησιμοποιήσει.

Ο συγγραφέας Κυριάκος Μουρτζης

Η σχέση γονέα–παιδιού δεν είναι μονοκατευθυντική. Δεν αφορά μόνο το παιδί που αναπτύσσεται, αλλά και τον ενήλικα που επανενεργοποιείται.

Ο γονέας φέρει μέσα του το δικό του ιστορικό:

• εμπειρίες φροντίδας ή παραμέλησης
• επιτρεπτά και απαγορευμένα συναισθήματα
• τρόπους ρύθμισης που έμαθε ή δεν έμαθε

Αυτά ενεργοποιούνται άμεσα μέσα στη σχέση με το παιδί.

Ένα παιδί που εκφράζει έντονα συναισθήματα μπορεί να συναντήσει:

• έναν γονέα που τα αντέχει και τα ονοματίζει
• ή έναν γονέα που τα φοβάται και τα περιορίζει

Η διαφορά δεν είναι απλώς συμπεριφορική. Είναι δομική.

Στην πρώτη περίπτωση, το παιδί μαθαίνει ότι το συναίσθημα μπορεί να υπάρξει χωρίς να διαλύει τη σχέση. Στη δεύτερη, μαθαίνει ότι πρέπει να το «ισιώσει» για να ανήκει.

Το εν δυνάμει ενήλικο κομμάτι δεν εμφανίζεται ξαφνικά στην ενηλικίωση. Καλλιεργείται σταδιακά μέσα από εμπειρίες ρύθμισης, καθρέφτισμα και νόημα.

Συγκεκριμένα, ενισχύεται όταν:

• το παιδί βλέπει τα συναισθήματά του να αναγνωρίζονται
• υπάρχει συνέπεια στη φροντίδα
• τα όρια τίθενται χωρίς ντροπή
• η διαφορετικότητα δεν τιμωρείται

Μέσα από αυτές τις εμπειρίες, το παιδί εσωτερικεύει λειτουργίες:

• αυτοπαρατήρηση
• συναισθηματική ρύθμιση
• ικανότητα σχέσης

Αυτές αποτελούν τον πυρήνα της ενήλικης ψυχικής λειτουργίας.

Οι μικρές αυτές ιστορίες δεν αφορούν μόνο την ατομική ανάπτυξη. Αγγίζουν και τη συλλογική οργάνωση.

Μια κοινωνία που λειτουργεί αποκλειστικά με «ευθείες»:

• προκρίνει την κανονικότητα
• απορρίπτει την απόκλιση
• δυσκολεύεται να εμπεριέξει την πολυπλοκότητα

Αντίθετα, μια κοινωνία που ενσωματώνει την «καμπύλη»:

• αναγνωρίζει τη διαφορά ως πόρο
• επιτρέπει την έκφραση
• δημιουργεί πλαίσια που χωρούν περισσότερες μορφές ύπαρξης

Η μετάβαση από τη γραμμή στην καμπύλη δεν είναι αισθητική επιλογή.

Είναι πολιτισμική και ψυχική εξέλιξη.

Το χαμόγελο που εμφανίζεται εκεί που δεν επιτρέπεται και το κουμπί που δεν ταιριάζει, αλλά τελικά ενώνει, αποτελούν δύο εκφάνσεις της ίδιας διεργασίας: της μετατροπής του διαφορετικού σε συνδετικό στοιχείο.

Στην ανάπτυξη του παιδιού, αυτό εξαρτάται από τη σχέση με τον γονέα.

Στην εξέλιξη του ενήλικα, από την ικανότητά του να επανεντάξει το εσωτερικό του παιδί.

Στην κοινωνία, από το κατά πόσο μπορεί να αντέξει την καμπύλη.

Γιατί τελικά, η ψυχική υγεία δεν είναι η απόλυτη ευθυγράμμιση. Είναι η ικανότητα να λυγίζεις, να συνδέεσαι και να δημιουργείς νόημα μέσα από αυτό που αρχικά φαινόταν «εκτός».

Σουζάνα Παπαφάγου
Κλινική & Αναπτυξιακή Ψυχολόγος MSc
Ομαδική Αναλύτρια | Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεύτρια
MSc Ψυχική Υγεία Παιδιού & Εφήβου