Πώς θα διαμορφωθεί η επόμενη θεατρική σεζόν;

Μετά το χρονικό ορόσημο της πανδημίας και των lockdowns, η θεατρική περίοδος που ολοκληρώνεται είναι η πρώτη με αισθητά σημάδια πτώσης στην προσέλευση και τη γενικότερη ανταπόκριση του κοινού στο πλήθος των παραστάσεων που ανεβαίνουν, κατά το επίσημο χειμερινό οχτάμηνο.

Οι κλυδωνισμοί άρχισαν να αποτυπώνονται έντονα στα θεατρικά ταμεία και στις πλατφόρμες προπώλησης πριν από τέσσερις μήνες, δηλαδή στην έναρξη του δεύτερου μισού της χρονιάς μέχρι και σήμερα, αφήνοντας ανεπηρέαστες (κυρίως μεγάλες) παραγωγές υψηλής δυναμικής όπου τα εισιτήρια ήταν δυσεύρετα για εβδομάδες, καθώς και αρκετές επαναλήψεις που επανέλαβαν την επιτυχημένη πορεία τους για δεύτερη ή για τρίτη χρονιά.

Ασφαλώς, υπήρξαν και παραγωγές με ικανοποιητική ανταπόκριση – άρα και οριακά κερδοφόρες –  χωρίς, ωστόσο, να καταγράφονται ταμειακά ως κάτι παραπάνω από αυτό. Προσθέτοντας σε αυτά τα δεδομένα και την εμπειρία μιας θεατρικής περιόδου με λιγοστές εμπνευσμένες παραστάσεις, η σεζόν μοιάζει να κλείνει αμφίθυμα, προοιωνίζοντας αλλαγές για την επόμενη.

«Ήταν, θα έλεγε κανείς, μια ανάμικτη συμπερασμάτων χρονιά», σημειώνει ο Μίλτος Σωτηριάδης, καλλιτεχνικός διευθυντής του Θεάτρου του Νέου Κόσμου. «Το πρώτο μισό της σεζόν κύλησε αρκετά καλά, αλλά μετά τις γιορτές η πτώση ήταν απότομη, πολύ πιο έντονη από τη συνήθη την αντίστοιχη εποχή, πέρυσι ή πρόπερσι. Και την ίδια ώρα, οι παραστάσεις που πήγαν μέτρια ή ικανοποιητικά είχαν μεγάλη απόκλιση στην ανταπόκριση από τα γνωστά sold out», επισημαίνει.

Ο Πάνος Κατσαρίδης, καλλιτεχνικός διευθυντής της Prime Productions (διαχειρίζεται θέατρα όπως το Βασιλάκου, το Άλμα, με παραγωγές στο Ακροπόλ και το Πόρτα) υπερθεματίζει για την πιο δύσκολη σεζόν στη μετά-covid εποχή, όπου παρατηρήθηκαν και μεγάλες αποκλίσεις στην προσέλευση από μέρα σε μέρα. «Εμείς είδαμε μεγάλη διαφορά στα εισιτήρια του τριημέρου: από Παρασκευή έως Κυριακή υπήρχε μεγάλη διαφορά συγκριτικά με τα εισιτήρια Τετάρτης και Πέμπτης. Και όπως όλοι ξέρουμε οι παραγωγές δεν ‘βγαίνουν’ όταν γεμίζεις δύο ή τρεις φορές την εβδομάδα».

Παραγωγοί μικρής κλίμακας που παρουσιάζουν μία ή δύο παραστάσεις το χρόνο μέχρι και παραγωγοί μεγάλης κλίμακας που κατέχουν ένα σημαντικό κομμάτι της θεατρικής πίτας στον έλεγχό τους, όπως οι επιχειρήσεις Τάγαρη με 11 σκηνές και μία νέα μεγάλη υπό κατασκευή, συμφωνούν πως η χρονιά καταγράφεται ως «δύσκολη». «Νομίζω ότι μέσα σε όλες τις δυσκολίες είναι και μια σεζόν που φέρει τον αντίκτυπο του πολέμου, μιας προεκλογικής περιόδου που έρχεται και φυσικά της ακρίβειας που δεν κοπάζει. Ακόμα κι αν αρκετοί από εμάς είμαστε ικανοποιημένοι – εμείς στο Σταθμό είχαμε μια πολύ καλή χρονιά – αυτό δεν σημαίνει πως δεν έχουμε ανησυχία για το πως θα κυλήσει η επόμενη σεζόν», επισημαίνει ο Μάνος Καρατζογιάννης, ηθοποιός και καλλιτεχνικός διευθυντής του «Σταθμού».

Πως φτάσαμε, λοιπόν, από τα γεμάτα θέατρα του 2022 στη φετινή προβληματική χρονιά; Ο Μίλτος Σωτηριάδης απαντά πως είναι μια πολυπαραγοντική κατάσταση. «Όσο κι αν δεν το ονομάζουμε η χώρα είναι σε οικονομική κρίση με αυτή τη μεγάλη ακρίβεια, με αποτέλεσμα οι καταναλωτές να κόβουν από τα λιγότερο απαραίτητα. Την ίδια ώρα, σε ένα περιβάλλον πολέμου και πολιτικής αστάθειας, υπάρχει κι ένα ψυχολογικό αντίκτυπο και είναι φυσιολογικό ο κόσμος να χάνει την ελπίδα του και να προφυλάσσεται. Συνεπώς το θέατρο, δεν μπορεί να συντηρηθεί με τους πιστούς του, που δεν θεωρώ πως ξεπερνούν το 30% του συνολικού θεατρόφιλου πληθυσμού».

Ο Γιώργος Λυκιαρδόπουλος – παραγωγός που συνεργάζεται με διάφορες σκηνές, από το Αμφιθέατρο, το Θέατρο Κεφαλληνίας, Θέατρο της Οδού Κυκλάδων έως το Παλλάς και το Θέατρο Τέχνης – παραδέχεται και αυτός πως «στο σύνολο της σεζόν δεν πήγαμε καλά», δίνοντας και μιαν άλλη διάσταση για τη φετινή συρρίκνωση των θεατών: «Φέτος, έγινε αυτό που οικονομικά θα λέγαμε ‘διόρθωση’ μετά την μεγάλη κίνηση εξωστρέφειας του κοινού που καταγράφηκε σε όλα τα θεάματα, και στο θέατρο και στις συναυλίες. Ήταν, δηλαδή, μια χρονιά ‘αποκατάστασης’, σαν να ήρθαμε στα ίσια μας, φυσικά σε συνδυασμό με την περιορισμένη αγοραστική δύναμη».

Εκτός από τον Γιώργο Λυκιαρδόπουλο είναι πολλοί οι παραγωγοί – ο Πάνος Κατσαρίδης και ο Μίλτος Σωτηριάδης συμφωνούν – για το αθεράπευτο ελληνικό φαινόμενο της υπερπροσφοράς παραστάσεων προς ένα κοινό που δεν υπάρχει. Ο κ. Κατσαρίδης κάνει λόγο για «κατακερματισμό δυνάμεων στον οποίο έχουμε συμβάλλει όλοι», ενώ ο Μίλτος Σωτηριάδης τονίζει πως η πληθωριστική αυτή τάση φανερώνει «ένα θέατρο που λειτουργεί χωρίς κανόνες. Ο καθένας ανεβάζει παραστάσεις σε μη αδειοδοτημένα θέατρα, παραγωγοί λειτουργούν χωρίς συλλογικές συμβάσεις, αλλά και αισθητικά είναι αμφισβητήσιμο το επίπεδο αυτών των παραγωγών. Κατά τη γνώμη μου, χρίζει άμεσης ανάγκης αποπληθωρισμού το αθηναϊκό θεατρικό τοπίο για το καλό όλων, θεάτρων, καλλιτεχνών και κοινού».

Το νέο σημαντικό έργο του Ανέστη Αζά “Δύο – τρία πράγματα που ξέρω γι’ αυτόν” όπως ανέβηκε στο θέατρο Προσκήνιο

Στον αντίποδα, υπάρχουν και μεγάλοι θεατρικοί παραγωγοί, όπως ο Μάριος Τάγαρης που δηλώνει ικανοποιημένος από τις πληρότητες των παραγωγών του αφού «κινήθηκαν σε ένα μέσο όρο 80-90%, με πολύ καλές προπωλήσεις από τις αρχές της σεζόν, σε μια χρονιά κατά την οποία – συμπεριλαμβάνοντας και τις μετακινήσεις των παραστάσεων μας στη Θεσσαλονίκη – κάναμε 25 πρεμιέρες». Ο κ. Τάγαρης οργανώνει την επόμενη σεζόν με το ρυθμό και τη δημιουργικότητα των προηγούμενων, δηλώνοντας «αισιόδοξος πως τα πράγματα θα εξομαλυνθούν με το τέλος του πολέμου, το οποίο όλοι ευχόμαστε. Ασφαλώς είδαμε πτώση, καταλαβαίνουμε πως στην καθημερινότητα του κοινού η τέχνη είναι είδος πολυτελείας, αλλά όσοι από εμάς κάνουμε θέατρο για το θέατρο, ξέρουμε πως τελικά είναι μια από τις πρώτες ανάγκες. Κι έτσι δεν μπορώ παρά να πιστεύω πολύ σε αυτό που πάμε να δημιουργήσουμε».

Οι επιχειρήσεις Τάγαρη (διαχειρίζονται θέατρα όπως το Προσκήνιο, Βεάκη, Αλκυονίς, Βέμπο, Ζήνα κ.α.) θα προχωρήσουν σε ισάριθμες παραγωγές με φέτος, διατηρώντας κάποιες επαναλήψεις μέχρι τα Χριστούγεννα του 2026 και προσθέτοντας μια ακόμα πολύ μεγάλη σκηνή στη θεατρική πιάτσα στα μέσα του επόμενου χειμώνα.

Παρόμοια αίσθηση ως προς το δημιουργικό κομμάτι μεταφέρει και ο Δημήτρης Τάρλοου, καλλιτεχνικός διευθυντής του θεάτρου «Πορεία» και σκηνοθέτης. Χαρούμενος για τη διαδρομή όλων των παραγωγών του θέατρου – ακόμα και της «Ηλέκτρας» που παρουσιάστηκε σε νέα εκδοχή «καθιστώντας πιο απαιτητική την ανταπόκριση του αρχαίου δράματος σε κλειστό χώρο» – έχει ήδη οργανώσει τον προγραμματισμό των επόμενων δύο σεζόν  (περιλαμβάνει τις «Ευτυχισμένες μέρες» του Μπέκετ με την Αγλαϊα Παππά ως Γουίνι και τον τσεχωφικό «Βυσσινόκηπο» με την Αλεξία Καλτσίκη επικεφαλής της διανομής) «υπηρετώντας ένα συγκεκριμένο καλλιτεχνικό όραμα, χωρίς να κάνουμε περικοπές, χωρίς να θέλουμε να κάνουμε το θέατρο να μοιάζει με εμπόριο», επισημαίνει.

Στο αποτύπωμα του καλλιτεχνικού στίγματος επενδύει και η σκηνή του Σταθμού, όπως εξηγεί ο Μάνος Καρατζογιάννης αφού «σε μια γενικότερη σύγχυση κοινωνική και καλλιτεχνική, αισθάνομαι πως έχουν σημασία οι καθαρές προθέσεις, οι καθαρές δραματουργίες και αναγνώσεις, μια σταθερή ταυτότητα ως προς τη διαχείριση των παραστάσεων που, κατά τη γνώμη μου, θα συνεχίσουν να φέρνουν τους θεατές στην αίθουσα». Ο Σταθμός δρομολογεί για του χρόνου πέντε επαναλήψεις από παραστάσεις που ήταν full house όπως το «Αρμπάϊτ», οι «Γριές μαζεύουν την τσουκνίδα» και το «Γάλα» ενώ σε αυτές θα προστεθούν τρεις νέες, συμπληρώνοντας το ρεπερτόριο για τα δέκα χρόνια της μικρής αυτής σκηνής.

Η Αγλαϊα Παππά στην “Ηλέκτρα εντός” στο θέατρο Πορεία. @Πάτροκλος Σκαφίδας

Σταθερό και το Θέατρο του Νέου Κόσμου δεν σκοπεύει να μειώσει τον αριθμό των παραγωγών του (μάλιστα θα συνεργαστεί και με μια νέα σκηνή)· παρόλα αυτά, θα εστιάσει στον εξορθολογισμό των εξόδων παραγωγής. «Προσπαθούμε να δρομολογήσουμε πολύ προφυλαγμένες ποιοτικά παραστάσεις, χωρίς να επηρεαστούν οι μισθοί των συνεργατών. Είναι ένας πολύ στιβαρός σχεδιασμός, νιώθουμε πως όλα μας τα έργα ‘πρέπει’ ν’ ανέβουν», εξηγεί ο κ. Σωτηριάδης, εγκαινιάζοντας μεταξύ άλλων, τη συνεργασία του με τον Γιώργο Κουτλή στη σκηνή του «Κνωσσός».

Εντούτοις, η αντίδραση άλλων παραγωγών στη συνθήκη του φετινού χειμώνα θα είναι πολύ πιο συντηρητική. Ο κ. Κατσαρίδης από την Prime Entertainment προαναγγέλλει «μια πιο συγκρατημένη διαχείριση», όπου ενώ θα συνεχίσει να ποντάρει στους ίδιους συνεργάτες – Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλο, Ορφέα Αυγουστίδη, Θέμη Καραμουρατίδη και Γεράσιμο Ευαγγελάτο – οι παραγωγές θα είναι μειωμένες σε ποσοστό 50%. «Θεωρούμε πως ακόμα και επικοινωνιακά είναι πιο λειτουργικό. Το κοινό δεν χάνεται μέσα σε εκατοντάδες προτάσεις. Η επιλογή που μπορεί να αποδειχθεί σωτήρια είναι να παράγουμε λίγες και καλές παραστάσεις. Συνεπώς, μέσα από αυτό το δρόμο, πιστεύουμε ότι θα συσπειρώσουμε και το κοινό, που έτσι κι αλλιώς φαίνεται να προτιμάει παραστάσεις με μια πορεία» σημειώνει, εκτιμώντας ότι στην εξέλιξη της επόμενης σεζόν, οι παραστάσεις θα περιοριστούν σε συχνότητα τριημέρου αλλά και με το μοντέλο των περισσότερων απογευματινών κι όχι βραδινών παραστάσεων.

Αντίστοιχη τακτική θα υιοθετήσει και ο Γιώργος Λυκιαρδόπολος με εμπιστοσύνη σε συγκεκριμένους σκηνοθέτες – Κατερίνα Ευαγγελάτου, Στάθη Λιβαθινό, Γιώργο Σκεύα – «χωρίς να ανοιχτούμε κατά τον ίδιο τρόπο. Θέλουμε να έχουμε υφολογική ποικιλία, αλλά δεν θα πειραματιστούμε εξίσου, θα πάμε με πιο σίγουρες επιλογές. Επιπλέον, οι παραγωγές μας θα είναι μικρότερης κλίμακας, προκειμένου να μπορέσουμε να διατηρήσουμε το εισιτήριο στις φετινές τιμές». Όλα αυτά για τις παραγωγές Λυκιαρδόπουλου μεταφράζονται σε 30% μείωση, η οποία ακούγεται ότι θα είναι ένας μέσος όρος που θα περιγράψει τη γενικότερη αντιμετώπιση από τη θεατρική παραγωγή.

Ακόμα και μικροί παραγωγοί όπως η Μαρία Ξανθοπουλίδου, που φέτος παρουσίασε τη «Γέρμα» στο Θέατρο Τέχνης και τώρα ανεβάζει στην «Κάμιρο» το νεόκοπο έργο της  Σοφιάννας Θεοφάνους«Blunted», του χρόνου θα περιοριστεί σε μια παραγωγή, το «Διαβάζοντας τη Λολίτα στην Τεχεράνη» αφουγκραζόμενη την καθοδική πορεία της φετινής σεζόν. «Δεν ξέρουμε αν μέσα στις βασικές ανάγκες του κόσμου θα είμαστε η τρίτη ή η τέταρτη επιλογή. Και νομίζω πως σε ένα ακόμα συμπέρασμα θα μας οδηγήσει και η συμπεριφορά του κοινού το καλοκαίρι» συνεχίζει, μετά από την εμπειρία παραγωγής της περσινής «Ανδρομάχης» σε σκηνοθεσία τηςΜαρίας Πρωτόπαππα.

“Η μηχανή του Τούρινγκ” ανάμεσα στις επαναλήψεις που είχαν λαμπρή πορεία για τρίτη χρονιά. @Ελίνα Γιουνανλή

Η επόμενη θεατρική χρονιά φαίνεται πως θα οδηγήσει σε μια ανασύνταξη, κυρίως μετά από τα σοβαρά ερεθίσματα – το πολεμικό γεωπολιτικό σκηνικό και την οικονομική στενότητα – αλλά και λαμβάνοντας υπόψιν τη νέα ανθρωπογεωγραφία του κοινού που συχνάζει στο θέατρο. «Πριν από τρία χρόνια μας βοήθησαν πολύ ‘τα παιδιά της καραντίνας’ όπως τα λέμε εμείς, ένα νέο ηλικιακά κοινό που δεν παρέμεινε τόσο προσηλωμένο στις πλατφόρμες τύπου Netflix και αποφάσισε να καλλιεργήσει μια σχέση με την ζωντανή τέχνη. Αισθάνομαι πως η προηγούμενη τριετία είναι μια χρονική φάση που εκπαίδευσε μια νέα γενιά κοινού μέσα από αξιοπρεπείς παραστάσεις και πάνω. Όπως το εισπράττω εγώ, είναι αισθητή η διαφορά ότι απευθυνόμαστε ολοένα και σε ένα πιο εκπαιδευμένο κοινό, ανεξαρτήτως ηλικίας», παρατηρεί ο Μάριος Τάγαρης.

Το “Γάλα” από το Θέατρο Σταθμός παίρνει παράταση και για του χρόνου.

Η πιο αυξημένη νεανική σύνθεση του θεατρόφιλου πληθυσμού έχει γίνει καθοριστικός παράγοντας τόσο στις θεματικές που επιλέγονται, όσο και στο κόστος των εισιτηρίων. Δεν είναι τυχαίο ότι παραστάσεις που πήγαν πολύ καλά φέτος, πολλές από αυτές κατακτώντας με το πολυλάλητο sold out – «Ανεξάρτητα κράτη», «Η δίκη», «Τζόνι Μπλε», «Η κουζίνα», «Ο εχθρός του λαού», «1984» κ.α. – είχαν έντονο κοινωνικο-πολιτικό πυρήνα. «Μπορεί να είναι πιο απαιτητικά αυτά τα θέματα, αλλά έχουν σταθερό κοινό», παρατηρεί η κ. Ξανθοπουλίδου, ενώ ο Μίλτος Σωτηριάδης αποδίδει αυτήν την προτίμηση «στην απαξίωση της πολιτικής σκηνής. Από τη στιγμή που στο δημόσιο λόγο υπάρχει τεράστιο κενό, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, ο κόσμος στρέφεται κάπου για να το αναπληρώσει. Βλέπουμε πολύ συχνά τους θεατές να συνδέονται με τους ήρωες που δρουν κι αυτό είναι αποτέλεσμα της απανταχού πολιτικής ασοβαρότητας».

Κι αν το νεανικό κοινό στηρίζει τις πιο εξωστρεφείς, δυναμικές πολιτικές παραστάσεις, την ίδια ώρα δεν μπορεί να παρακολουθήσει τα μεγάλα θεάματα, όπου το εισιτήριο αλλάζει κλίμακα. «Εμείς το βιώσαμε στη ‘Λόλα’. Μια παράσταση πρωταγωνιστών με ακριβό εισιτήριο, στην οποία το νεανικό κοινό δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί. Παρόλα αυτά, οι χαμηλότερες τιμές για παραγωγές τέτοιων διαστάσεων, δεν είναι ρεαλιστικές, δεν βγαίνουν, θα είναι ζημιογόνες», εξηγεί ο Γιώργος Λυκιαρδόπουλος.

Ο Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος στη “Δίκη” σε σκηνοθεσία του Άρη Μπινιάρη ανάμεσα στα sold out της χρονιάς.

Δεν είναι λίγοι οι παραγωγοί που υπενθυμίζουν πως ενώ το κόστος για τις πρώτες ύλες κατασκευής μιας παραγωγής ανεβαίνει διαρκώς, η τιμολογιακή πολιτική των εισιτηρίων παραμένει σταθερή εδώ και χρόνια. «Δείτε τα μεγέθη: το εισιτήριο για το θέατρο κοστίζει έως 25 ευρώ, αλλά με 25 ευρώ δεν μπορείς να γεμίσεις ούτε μια σακούλα super market. Ας μην συζητήσουμε για το πόσα λίτρα βενζίνη μπορείς να βάλεις με 25 ευρώ» επισημαίνει ο Μάριος Τάγαρης.

Σε αυτό συμφωνεί και ο Γιώργος Λυκιαρδόπουλος που θεωρεί πως το θεατρικό εισιτήριο στην Ελλάδα είναι από τα φθηνότερα στην Ευρώπη, μολονότι «στις μόνες περιπτώσεις όπου το κοινό ακολούθησε τις αυξήσεις των τιμών στα εισιτήρια ήταν σε ειδικές εκδηλώσεις ή στα crazy sold out».

Τόσο η προσεχής θερινή όσο και η επόμενη χειμερινή σεζόν θα είναι ένας σοβαρός δείκτης για τη στρατηγική που θα ακολουθήσουν οι ιδιώτες παραγωγοί. Πολλοί εκτιμούν πως η οικονομική πίεση θα πρέπει να είναι μεγάλη και μακρά για να υπάρξουν ριζικές αλλαγές στο θεατρικό τοπίο, ενώ άλλοι αιτούνται στήριξη από την Πολιτεία πριν να είναι αργά. Με δεδομένο πως οι επιχορηγήσεις «είναι επιδοματικής λογικής» «και δίνονται πολύ καθυστερημένα με αποτέλεσμα να μην συνδράμουν το καλλιτεχνικό έργο», όπως διαμαρτύρεται ο Μίλτος Σωτηριάδης, ο Μάνος Καρατζογιάννης βλέπει πιθανή διέξοδο «στην ενεργοποίηση του ιδιωτικού management για την στήριξη των μικρότερων θεατρικών επιχειρήσεων. Αν το ΥΠΠΟ δεν μπορεί να προσφέρει πέραν των επιχορηγήσεων μπορεί να βοηθήσει με επικοινωνιακές καμπάνιες για τη στήριξη της θεατρικής παραγωγής ή να εργαστεί γύρω από τη νομοθεσία φοροαπαλλαγής χορηγών, όπως γίνεται σε τόσες χώρες του κόσμου».

Ο Δημήτρης Τάρλοου εκτιμά πως ακόμα και στο πρόσφατο παρελθόν οι περίοδοι κρίσης ανάδειξαν την ανάγκη του θεάτρου και έμμεσα το ευνόησαν. Μαζί του συμφωνεί και Μάριος Τάγαρης υπογραμμίζοντας την έννοια «της ανάγκης επαφής με τη ζωντανή τέχνη που τίποτε άλλο δεν μπορεί να την υποκαταστήσει». «Δεν μπορούμε να μην κάνουμε θέατρο με όλες μας τις δυνάμεις, πόσο μάλλον όταν οι εποχές το επιβάλλουν, οι κοινωνικές συνθήκες είναι επείγουσες. Το θέατρο χωράει όπου υπάρχει δυσκολία, στένεμα, αμφιβολία», προσθέτει η Μαρία Ξανθοπουλίδου, ενώ ο Μάνος Καρατζογιάννης, εκπρόσωπος μιας γενιάς που ανδρώθηκε θεατρικά στην οικονομική κρίση και στα σαρωτικά δεδομένα της πανδημίας, υπενθυμίζει πως «το θέατρο είναι μια ανθρωποκεντρική τέχνη και τώρα περισσότερο από ποτέ δεν πρέπει να χάσουμε την πίστη μας προς τον άνθρωπο».