Ελληνικός μήνας στο Λονδίνο – 50 χρόνια μετά: Έκθεση στο ΕΜΣΤ για την καλλιτεχνική πρωτοπορία εκτός συνόρων

Μέρος της αποστολής του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης είναι να  καλλιεργεί δημιουργικές πρακτικές μνήμης ενάντια στην κυρίαρχη κουλτούρα αμνησίας σε σχέση με το παρελθόν, να επανεξετάζει και να ανακαλεί γεγονότα της πρόσφατης ιστορίας και της ιστορίας της τέχνης τα οποία επέδρασαν στη διαμόρφωση του παρόντος, στη χώρα μας. Η ιστορικής σημασίας διοργάνωση Greek Month in London (Ελληνικός μήνας στο Λονδίνο), που πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1975, ανήκει σε αυτήν την κατηγορία.

Πενήντα χρόνια μετά, το ΕΜΣΤ παρουσιάζει μια επετειακή έκθεση που εστιάζει στο εικαστικό τμήμα του Ελληνικού μήνα το οποίο περιελάμβανε δύο εκθέσεις, την Four Painters of 20th Century Greece (Τέσσερις ζωγράφοι της Ελλάδος του 20ού αιώνα) και την Eight Artists, Eight Attitudes, Eight Greeks (Οκτώ καλλιτέχνες, οκτώ αντιλήψεις, οκτώ Έλληνες) Την οργάνωση των δύο καλλιτεχνικών εκθέσεων στο πλαίσιο του Μήνα είχε ο αναγνωρισμένος διεθνώς Έλληνας επιμελητής Χρήστος Ιωακειμίδης (1932–2017) και ο Norman Rosenthal, γνωστός Βρετανός ιστορικός της τέχνης και το 1975 υπεύθυνος εκθέσεων στο Ινστιτούτο Σύγχρονων Τεχνών (Institute of Contemporary Arts/ICA). Οι δύο  αυτές εκθέσεις οι οποίες οργανώθηκαν στο πλαίσιο του Ελληνικού μήνα στη Βρετανική πρωτεύουσα σηματοδότησαν την έναρξη των συζητήσεων για τη σύγχρονη τέχνη και την πρωτοπορία στην Ελλάδα αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας.

Πιο συγκεκριμένα, ο Μήνας διήρκεσε από τις 4 Νοεμβρίου έως τις 4 Δεκεμβρίου 1975 ακολουθώντας το πρότυπο του Γαλλικού και του Γερμανικού μήνα που είχαν προηγηθεί. Ήταν μια πρωτοβουλία του Γραφείου Τύπου της Ελληνικής Πρεσβείας στο Λονδίνο, η οποία υποστηρίχθηκε από το National Trust for Greece με στόχο «την παρουσίαση, στο αγγλικό κοινό, μιας εικόνας του πολιτιστικού δυναμικού της Ελλάδας σήμερα, με μια αναφορά και στις πηγές εκείνες του παρελθόντος που εξακολουθούν και επηρεάζουν, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο, την πνευματική δημιουργία γενικότερα στον ελληνικό χώρο». Η εκδήλωση περιλάμβανε παραδείγματα από διάφορες εκφάνσεις της πνευματικής και καλλιτεχνικής δραστηριότητας στη σύγχρονη Ελλάδα: εικαστικές εκθέσεις, Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου με προβολές ταινιών του Νίκου Κούνδουρου, του Μιχάλη Κακογιάννη, του Θόδωρου Αγγελόπουλου, κ.ά., βραδιές χορού, μουσικής και ποίησης, εκθέσεις αφιερωμένες στον Γιώργο Σεφέρη, στα  αντιστασιακά έντυπα της επταετίας, στους σύγχρονους Έλληνες συγγραφείς στον Εθνικό Σύνδεσμο Βιβλίου, στα Βιβλία στη Μοντέρνα Ελλάδα, κ.ο.κ. κ.ο.κ.

Αναφορικά με τις εικαστικές τέχνες, το πρόγραμμα του Ελληνικού μήνα περιλάμβανε δύο παράλληλες εκθέσεις, σε επιμέλεια των Ιωακειμίδη και Rosenthal, για την ελληνική τέχνη  του 20ού αιώνα. H πρώτη με τίτλο Four Painters of 20th Century Greece (Τέσσερις ζωγράφοι της Ελλάδος του 20ού αιώνα), πραγματοποιήθηκε στην γκαλερί Wildenstein και παρουσίαζε έργα τεσσάρων από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του «ελληνοκεντρικού μοντερνισμού»: του Θεόφιλου (1870-1934), του Φώτη Κόντογλου (1895-1965), του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα (1906-1994) και του Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989). Η δεύτερη, στην οποία εστιάζει το ΕΜΣΤ, με τίτλο Eight Artists, Eight Attitudes, Eight Greeks (Οκτώ καλλιτέχνες, οκτώ αντιλήψεις, οκτώ Έλληνες) πραγματοποιήθηκε στο Ινστιτούτο Σύγχρονων Τεχνών (ICA) και παρουσίαζε έργα οκτώ σύγχρονων καλλιτεχνών που οι περισσότεροι ανήκαν στους Έλληνες της Διασποράς. Όπως τόνιζαν οι δύο επιμελητές στο προλογικό τους σημείωμα στον κατάλογο της έκθεσης, ήταν η πρώτη φορά που συσχετίσθηκαν αυτές οι δύο ομάδες διακεκριμένων (εντός και εκτός Ελλάδος) καλλιτεχνών. Το επιμελητικό πλαίσιο, όπως περιγράφεται στα κείμενα των συνοδευτικών καταλόγων, ήταν η σχέση των Ελλήνων καλλιτεχνών με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό της εποχής τους αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας. Άλλα ζητήματα που έθεταν οι επιμελητές ήταν η ιδιαίτερη πολιτιστική φυσιογνωμία της Ελλάδας, η αντιπαράθεση της με τον «έξω κόσμο», η αγάπη και η συναίσθηση της ελληνικής πραγματικότητας, το ελληνικό παράδοξο του ένδοξου παρελθόντος και της σύγχρονης περιφερειακής θέσης της χώρας, η αντιπαραβολή δύο διαφορετικών γενεών με αντίστοιχα, ωστόσο, προβλήματα, καθώς και η συνείδηση της εθνικής ταυτότητας.

Με αφορμή την επέτειο των 50 χρόνων από τη σημαντική αυτή εκδήλωση, μία «δοκιμιακή» έκθεση έργων και ντοκουμέντων, η οποία αντλεί από συζητήσεις της επιμελήτριας με τον Χρήστο Ιωακειμίδη πριν τον θάνατό του και πρωτότυπο αρχειακό υλικό το οποίο για πρώτη φορά παρουσιάζεται στο ευρύ κοινό, επιχειρεί να αναδείξει τόσο τη σημασία της επιμελητικής ματιάς των Ιωακειμίδη και Rosenthal για τη σύσταση μιας κατηγορίας «ελληνικής πρωτοποριακής τέχνης» όσο και τον ρόλο των δύο εκθέσεων στην πολιτική συζήτηση περί στρατευμένης δημιουργίας αμέσως μετά την πτώση της Χούντας. Η έκθεση περιλαμβάνει και χαρακτηριστικά έργα των καλλιτεχνών που συμμετείχαν στην έκθεση στο ICA, έργα των Στήβεν Αντωνάκου (1926-2013), Βλάση Κανιάρη (1928-2011), Χρύσας (1933-2013), Γιάννη Κουνέλλη (1936-2017), Παύλου (1930-2019), Λουκά Σαμαρά (1936-2024),Τάκη (1925-2019) και Κώστα Τσόκλη (γ. 1930) ‒από τις συλλογές του  ΕΜΣΤ και από άλλες ελληνικές συλλογές‒ τα οποία κινούνται στο ίδιο ύφος με εκείνα τα έργα που παρουσιάστηκαν στο Λονδίνο το 1975.  Η έκθεση πλαισιώνεται από πρωτότυπα κείμενα και εικονογραφημένο χρονολόγιο.

*Επιμέλεια: Πολύνα Κοσμαδάκη