Η Τέχνη σε Χρυσό στο Μουσείο Μπενάκη

Φτερωτοί Έρωτες και Αφροδίτες πάνω σε κύκνο. Φίδια, Μέδουσες, σκαθάρια, πουλιά και δελφίνια. Λουλούδια, κισσόφυλλα και ρόδια. Χιαστί αλυσίδες και περιμήρια. Περίτεχνα χρυσά σκουλαρίκια, διαδήματα, στεφάνια, περόνες για τα μαλλιά, βραχιόλια και περιδέραια με κρεμαστά εξαρτήματα, λεπτεπίλεπτα δαχτυλίδια. Πολύτιμα πετράδια και βαθύχρωμο γυαλί. Θησαυροί από χρυσάφι, αλλά και πολύτιμες εργαλειοθήκες που παρέμειναν σκεπασμένα και θαμμένα βαθιά κάτω στη γη για να τα ξαναβρούν οι κάτοχοί τους που όμως δεν επέστρεψαν ποτέ.

Χρυσό βαρύτιμο διάδημα με κεντρικό τμήμα διαμορφωμένο σε ηράκλειο κόμβο. Από τον θησαυρό Θεσσαλίας/Καρπενησίου (Λεπτομέρεια). Τέλη 3ου-αρχές 2ου αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη

Πόσες και τι ζωές έχει ζήσει, τι ζωή έχει ζήσει ο κάτοχός του; Πώς εξακολουθεί να εμπνέει σύγχρονους σχεδιαστές από την Ελλάδα και το εξωτερικό; Η έκθεση «Τέχνη σε χρυσό: Το κόσμημα στους ελληνιστικούς χρόνους» που εγκαινιάστηκε στο Μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού στις 12 Νοεμβρίου 2024 και διαρκεί μέχρι τις 27 Απριλίου 2025, δεν είναι μόνο μια εκθαμβωτικής ομορφιάς και θαυμαστής δεξιοτεχνίας και φαντασίας έκθεση, αλλά και πολύτιμη πηγή γνώσεων, ένα ταξίδι στην αρχαία ελληνική ιστορία, τις πολυπολιτισμικές επιρροές της, τα έθιμα, τους θεσμούς, τη λατρεία και τις τελετές, την κοινωνική διάρθρωση, τις προκαταλήψεις και δεισιδαιμονίες, την αγάπη, τη δόξα, την ευμάρεια, αλλά και τον πόνο, την απώλεια και την καταπίεση.

Χρυσό στεφάνι ανθισμένης μυρτιάς. Από τάφο στο νεκροταφείο της Πύδνας, Πιερία. 350-325 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης

430 εκθέματα συγκεντρώθηκαν από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, από 30 ελληνικά μουσεία και εφορείες αρχαιοτήτων και 5 μουσεία του εξωτερικού και αφορούν την ελληνιστική περίοδο, που ξεκινά περίπου από 323 π.Χ., όταν πέθανε ο Μέγας Αλέξανδρος, μέχρι το 30 π.Χ., όταν η Ρώμη προσάρτησε την Αίγυπτο. Ο ελληνιστικός κόσμος εκτεινόταν από την Αδριατική μέχρι το Αφγανιστάν και από την Αιθιοπία μέχρι τη σημερινή Ουκρανία, οι πληθυσμοί μετακινιούνταν διαρκώς και έτσι οι κοινωνίες ήταν πολυπολιτισμικές.

Εκείνη την περίοδο είχαμε έτσι την πρώτη παγκοσμιοποιημένη κοινότητα, οι τεχνολογικές γνώσεις αναπτύχθηκαν ιδιαίτερα (βλ. Μηχανισμό των Αντικυθήρων) και οι επιρροές διαφορετικών πολιτισμών αποτυπώθηκαν και στην καλλιτεχνική έκφραση και βέβαια στα κοσμήματα. Στα κοσμήματα επίσης αποτυπώνεται και η πρωτόγνωρη ποσότητα χρυσού που ο Μέγας Αλέξανδρος οικειοποιήθηκε από τα θησαυροφυλάκια των Περσών βασιλέων.

Χρυσό κόσμημα κόμμωσης, το κεντρικό μετάλλιο του οποίου κοσμείται με την προτομή της θεάς Αθηνάς. Από τον θησαυρό Θεσσαλίας/Καρπενησίου. Τέλη 3ου-αρχές 2ου αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

Δεσπόζουσα θέση στην έκθεση έχει ο «Θησαυρός της Θεσσαλίας / του Καρπενησίου», που είναι μοιρασμένος ανάμεσα στο Μουσείο Μπενάκη και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας. Πρόκειται για 44 εξαιρετικής τέχνης γυναικεία χρυσά κοσμήματα, περίτεχνες δημιουργίες σημαντικού μακεδονικού εργαστηρίου του 3ου-2ου αι. π.Χ. και ανήκαν μάλλον σε μέλη της μακεδονικής Αυλής που τα έκρυψαν φοβούμενοι κάποιον κίνδυνο. Εντυπωσιακά κοσμήματα βρίσκουμε, μεταξύ άλλων, και από θησαυρούς στη Δήλο ή στην Κεφαλλονιά, αλλά και από το Ιράν, 150-100 π.Χ.

Χρυσό δαχτυλίδι με έγγλυφη παράσταση Νίκης. Από τον θησαυρό Θεσσαλίας/Καρπενησίου. Αρχές 2ου αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα κοσμήματα και τα φύλλα χρυσού που συνόδευαν στον τάφο τους άωρους νεκρούς, εκείνους δηλαδή που έφυγαν πριν την ώρα τους: βρέφη, παιδιά, νεαροί άντρες και κορίτσια που δεν είχαν ακόμα τεκνοποιήσει και δεν έφτασαν ποτέ στην ενηλικίωση. Χρυσά διαδήματα, ένας ήλιος για να νικά το σκοτάδι, παραστάσεις με τον Ηρακλή που νικά τον θάνατο ή τη Σφίγγα. Εκεί, τα κοσμήματα είχαν το ρόλο του μηνύματος για τη μεταθανάτια ζωή, αλλά είχαν και ρόλο αποτροπαϊκό, εξασφαλίζοντας την ομαλή μετάβαση των νεκρών στον κάτω κόσμο.

Χρυσή περόνη με μικρογραφική σύνθεση που εικονίζει την Αφροδίτη λουόμενη, πλαισιωμένη από τέσσερις Έρωτες. Ίσως αλεξανδρινού εργαστηρίου. Τέλη 2ου αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

Ενδιαφέρον έχουν επίσης τα περιάμματα, τα κοσμήματα δηλαδή που υποδήλωναν την παρθενιά ή περιόριζαν το γυναικείο σώμα πριν τον γάμο: Οι αλυσίδες που περνούν χιαστί πάνω από το στήθος και που κοσμούν θνητές και θεές παρθένες. Τα περιμήρια, σαν βραχιόλια γύρω από τον μηρό, που σηματοδοτούσαν την ενηλικίωση και τη μετάβαση των κοριτσιών στον έγγαμο βίο ή ίσως διευκόλυναν και τον τοκετό. Οι περίτεχνες ζώνες έχουν επίσης σημασία. Άλλωστε η Αφροδίτη, κυρίαρχη, όπως και ο Διόνυσος στις απεικονίσεις στα κοσμήματα, ονομάζεται και Καλλίζωνος. Η ζώνη είναι αυτό που θα λύσει η γυναίκα για να ενωθεί σωματικά με έναν άντρα.

Περιάμματα σε νέο κορίτσι

Ο ηράκλειος κόμβος είναι ακόμα κάτι που γνωρίσαμε μέσα από την έκθεση, κυρίως σε διαδήματα και περιδέραια. Πρόκειται για δυο θηλειές που σχηματίζουν έναν ναυτικό κόμπο, όπως είχε δέσει ο Ηρακλής τα μπροστινά πόδια της λεοντής του. Ως αρχηγικό πρότυπο η απεικόνιση αυτή συνδέεται πιθανότατα με πολιτική ηγεμονική ιδεολογία, ίσως όμως ακόμα να είχε φυλακτικές και ιαματικές ιδιότητες ως «δεσμός».

Χρυσό περιλαίμιο με κεφαλές λυγκών στις απολήξεις. Από τον θησαυρό Θεσσαλίας/Καρπενησίου. 2ος αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

Και βέβαια, κλοπές υπήρχαν και τότε, αλλά όταν επρόκειτο για κοσμήματα, τίποτε δεν έσωζε τους κλέφτες. Στην έκθεση διαβάζουμε σε ειδικό μολύβδινο φύλλο που βρέθηκε στη Δήλο την κατάρα μιας γυναίκας για τον κλέφτη του βραχιολιού της: «Θεοί Συκοναίοι…καταριέμαι αυτόν που έκλεψε το βραχιόλι…το μυαλό του, τη ψυχή του, τα νεύρα… όσα είναι αναγκαία σ’ αυτόν…από το κεφάλι  μέχρι τα πόδια ως τα νύχια…»

Χρυσά σκουλαρίκια με μικροσκοπικές μορφές Μουσών που παίζουν λύρα (λεπτομέρεια). Τέλη 4ου αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

Κάτι που δεν συνηθίζεται, αφού σπάνια αναρωτιόμαστε πώς διαμορφώθηκε το αντικείμενο που βλέπουμε είναι ότι η έκθεση αφιερώνει ένα μεγάλο μέρος στην τεχνική πλευρά του κοσμήματος, εξερευνώντας τα εργαλεία του ‘αόρατου’ τεχνίτη. Οι τεχνίτες μετακινούνταν διαρκώς με τα μικρά τους εργαλεία μέσα σε κασελάκι. Βλέπουμε μέρος της συλλογής 245 αντικειμένων, εργαλείων, εξαρτημάτων και κοσμημάτων ενός κοσμηματοποιού, η οποία βρέθηκε κρυμμένη στη σημερινή Βοσνία Ερζεγοβίνη. Για τους τεχνίτες τα εργαλεία ήταν ο προσωπικός τους θησαυρός, γι’ αυτό και έχουν ανακαλυφθεί θαμμένοι και καλά φυλαγμένοι τέτοιοι ‘θησαυροί’. Τα εργαλεία ήταν χειροποίητα, τους έπαιρνε μέχρι και επτά μήνες να φτιάξουν ένα νέο, και ήταν προσαρμοσμένα ακριβώς στις ανάγκες του κάθε τεχνίτη, ικανά να επεξεργαστούν κάθε λεπτομέρεια. Εντυπωσιακό είναι ότι τέτοια εργαλεία συναντάμε και σε εργαστήρια του 1970 για το τέντωμα πχ του σύρματος και της αλυσίδας.

Αττική μελαμβαφής πυξίδα με επίχρυση διακόσμηση περιδεραίων. 330-320 π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη.

Μέσω βίντεο παρακολουθούμε τη διαδικασία της τριετούς ανακατασκευής τμήματος ενός βαρύτιμου χρυσού ελληνιστικού διαδήματος από τις συλλογές του Μουσείου Μπενάκη, η οποία πραγματοποιήθηκε από τον Άκη Γκούμα, κοσμηματοποιό και μελετητή των τεχνικών της αρχαίας ελληνικής κοσμηματοτεχνίας. Επίσης προβάλλονται πέντε βίντεο-animation, που με εύληπτο τρόπο παρουσιάζουν τη διαδικασία διαμόρφωσης πέντε επιλεγμένων κοσμημάτων του Μουσείου Μπενάκη, ενώ σε προθήκη χωρίς προστατευτικό τζάμι, οι επισκέπτες, τόσο οι βλέποντες όσο και τα άτομα με απώλεια όρασης, έχουν τη δυνατότητα να αγγίξουν διαφόρων τύπων σύρματα και μήτρες για την αναπαραγωγή διακοσμητικών θεμάτων.

Δημιουργία του Δημήτρη Νικολαΐδη

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η ενότητα της σύγχρονης δημιουργίας, επίσης μια πρωτοβουλία του Άκη Γκούμα, στην οποία οκτώ καλλιτέχνες και δημιουργοί από την Ελλάδα και το εξωτερικό εκθέτουν τα δικά τους έργα. Το κόσμημα είναι φορέας ισχυρού συμβολισμού και δεν είναι τυχαίο ότι το ελληνικό κόσμημα έχει διαχρονικότητα και τα αρχαία μοτίβα ταξιδεύουν, είναι δημοφιλή και εμπνέουν σύγχρονους καλλιτέχνες και σχεδιαστές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Δημιουργία της Αναστασίας Κανδαράκη

Οι Peter Bauhuis, Άκης Γκούμας, Patrick Davison, Pura Ferreiro, Αναστασία Κανδαράκη, Lucia Massei, Δημήτρης Νικολαΐδης και Δέσποινα Πανταζοπούλου φιλοτέχνησαν τις – πραγματικά πολύ ξεχωριστές – δημιουργίες τους, εμπνεόμενοι από ελληνιστικά κοσμήματα του Μουσείου Μπενάκη, από τεχνικές και μύθους, όπως τα βραχιόλια με την τεχνική του ηράκλειου κόμβου, το κολιέ-αμφορέας ή το δαχτυλίδι-πέτρα εμπνευσμένο από το μύθο του Προμηθέα.

Δημιουργία του Peter Bauhuis

Η έκθεση είναι προϊόν σκληρής, πολύχρονης συλλογικής δουλειάς. Όπως μας είπε η Ειρήνη Παπαγεωργίου, αρχαιολόγος και επιμελήτρια του τμήματος Προϊστορικών, Αρχαίων Ελληνικών και Ρωμαϊκών Συλλογών του Μουσείου Μπενάκη, που επιμελήθηκε την έκθεση σε συνεργασία με τη συντονίστρια Μαρία Σαρρή: «Κάθε έκθεση μοιάζει με μακρύ και επίπονο ταξίδι στο άγνωστο. Η διαδρομή κράτησε 7 χρόνια, πέρασε από πολλές δυσκολίες, συμπεριλαμβανομένης της πανδημίας, και υλοποιήθηκε τελικά χάρη στο ΕΣΠΑ». Όπως μας είπε, την έκθεση χαρακτηρίζουν η πολυτέλεια, χάρη στους τόνους χρυσού και πολύτιμους λίθους από τον Μ. Αλέξανδρο, η δεξιοτεχνία, καθώς οι τεχνίτες απογειώνουν την κατασκευή λεπτών συρμάτων και η μικροτεχνία, δηλαδή όλες αυτές οι  μικρές λεπτομέρειες που εμείς βλέπουμε με μεγεθυντικό φακό και που όμως αναγνωρίζουν οι τεχνίτες, κάνοντας έτσι μια άμιλλα μεταξύ τους για το κύρος, τον πλούτο και την τεχνική ικανότητα.

Έργο της Δέσποινας Πανταζοπούλου με τίτλο “H Ρωξάνη στολίζεται”, 2024.

Όπως τόνισε και ο επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη Γιώργης Μαγγίνης, η κα Παπαγεωργίου ταξίδεψε κυρίως στη Βόρειο Ελλάδα, ανακαλύπτοντας αντικείμενα σε αποθήκες των μουσείων και κάνοντας λεπτομερή καταγραφή τους. «Παρότι μικρή σε έκταση, η έκθεση είναι βαθιά, πλατιά, σπουδαία ως περιεχόμενο και εξαιρετικά όμορφη! Χαίρεσαι να βλέπεις τα αντικείμενα και να τα απολαμβάνεις, ακόμα και χωρίς να έχεις γνώσεις ή να έχεις διαβάσει πριν. Έχω κάνει πάνω από 120 εκθέσεις και πολύ λίγες φορές έχω τόση περηφάνια για κάτι που εγκαινιάζουμε». είπε χαρακτηριστικά.

Δημιουργία του Άκη Γκούμα

Ο Άκης Γκούμας, επιστημονικός σύμβουλος της έκθεσης και από τους πρωτεργάτες της ιδέας, ήταν εμφανώς συγκινημένος, αφού, όπως είπε: «Για έναν τεχνίτη είναι μια μοναδική ευκαιρία ζωής, να μελετήσω τα εκθέματα, να καταλάβω τον άνθρωπο πίσω από αυτά και να το εξηγήσω στο κοινό που βλέπει ένα χρυσό αντικείμενο. Σου δίνει την αρχετυπική αίσθηση ότι μοιράζεσαι κάτι με την κοινότητα».

Οι επιμελητές της έκθεσης κατανόησαν πολλά πράγματα που είχαν ήδη φανταστεί, ανέτρεψαν όμως και πολλά δεδομένα: Γνώριζαν πχ ότι η αρχαία αρχιτεκτονική χρησιμοποιούσε τη χρυσή τομή, αντιλήφθηκαν όμως ανακατασκευάζοντας και αναπαράγοντας πειραματικά τα διαδήματα, ότι ο σχεδιαστής του 3^ου-2^ου αι. π.Χ. είχε χρησιμοποιήσει τη χρυσή τομή και στην αργυροχρυσοχοΐα.

Δημιουργία του Άκη Γκούμα

Θεωρούσαν ότι τα μικρά γλυπτά μέρη των κοσμημάτων είναι χυτά, αλλά διαπίστωσαν ότι είναι σκαλιστά. Ανακάλυψαν τεχνολογίες, όπως το κοκκιδωτό σύρμα κατασκευής κοσμημάτων, μελέτησαν τον τρόπο κατασκευής των κοσμημάτων κεφαλής και το πώς γίνεται ανάγλυφο ένα απλό φύλλο μετάλλου, κ.ά. Πάντως το κόσμημα φαίνεται να μην είναι έργο ενός, καταλήγουν, διευκρινίζοντας επίσης ότι στην ελληνιστική εποχή οι χρυσοχόοι ενεργούσαν ανώνυμα, δεν υπέγραφαν τα έργα τους, δούλευαν πάντως σε οργανωμένα εργαστήρια, συχνά μαζί με γυναίκες και παιδιά, και αποτελούσαν μια επαγγελματική κατηγορία, συνήθως μεταφέροντας μια οικογενειακή παράδοση από γενιά σε γενιά.

Σιδερένιο αμόνι. Από τον θησαυρό του Ošanjići. 2ος αι. π.Χ. Εθνικό Μουσείο Βοσνίας και Ερζεγοβίνης.

Η Ειρήνη Παπαγεωργίου μας περιέγραψε εντυπωσιασμένη το πόσο εύκολα έφτιαξε ο Άκης Γκούμας ένα πολύ λεπτό εργαλείο τεχνικής σε κοκκίδες σχεδόν στα τυφλά. «Η επανάληψη κάνει εγκεφαλική αυτοματοποίηση και η δημιουργία γίνεται ένα με το σώμα σου, χρησιμοποιώντας περισσότερο την αφή, που την έχουμε παραμελήσει, παρά την όραση», εξηγεί ο κος Γκούμας.

Τη Δευτέρα 25 Νοεμβρίου 2024 το μουσείο θα παραμείνει κλειστό λόγω τεχνικών εργασιών.

Στο πλαίσιο της έκθεσης, θα πραγματοποιηθούν ξεναγήσεις για το κοινό από την επιμελήτρια της έκθεσης Ειρήνη Παπαγεωργίου. Τον Νοέμβριο οι ξεναγήσεις θα πραγματοποιηθούν την Πέμπτη 21/11 στις 18:00, το Σάββατο 23/11 στις 12:00 και την Πέμπτη 28/11 στις 18:00.

Το Τμήμα Εκπαίδευσης του Μουσείου Μπενάκη θα παρουσιάσει προγράμματα που απευθύνονται σε παιδιά σχολικών ομάδων, ενώ εργαστήρια θα πραγματοποιηθούν για το ενήλικο κοινό, τους επισκέπτες με απώλεια όρασης και τους επισκέπτες με δυσκολίες μνήμης ή αρχόμενη άνοια. Πληροφορίες και κρατήσεις στο Τμήμα Εκπαίδευσης, 210 3671067-69 | [email protected]