Dafne Phono: Περφόρμανς για την όπερα «Δάφνη» στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά

Μια δια-ειδική performance-εγκατάσταση της λιβανέζικης καταγωγής καλλιτέχνιδας Nour Mobarak, με τίτλο «Dafne Phono», φιλοξενείται στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά από την Πέμπτη 20 Ιουλίου έως και τις 16 Σεπτεμβρίου 2023.

Η εγκατάσταση είναι βασισμένη στην πρώτη καταγεγραμμένη όπερα, τη «Δάφνη» σε μουσική του Τζάκοπο Πέρι και λιμπρέτο του Οτάβιο Ρινουτσίνι, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 1598, και για την οποία σήμερα γνωρίζουμε μονάχα το ποιητικό κείμενο, ενώ η μουσική έχει χαθεί.

Οι χαρακτήρες της Δάφνης, του Απόλλωνα, της Αφροδίτης, του Έρωτα, του Οβιδίου, του Πύθωνα και του Χορού στην performance-εγκατάσταση αναπαριστώνται κυρίως από μνημειώδη ή μεγάλης κλίμακας μυκηλιακά γλυπτά, που στήνονται ως πίνακες και «τραγουδούν» μέσω ενσωματωμένων ηχείων στο σώμα τους. Χαράσσοντας παραλλήλους μεταξύ των βιολογικών διαδικασιών και των δομών της γλώσσας, το έργο αυτό επεκτείνει την έρευνα της καλλιτέχνιδας σχετικά με τις αναλογίες μεταξύ λόγου, επανάληψης, φθοράς, πολιτισμού, εξουσίας και μεταμόρφωσης.

Όπως η πρώτη όπερα ήταν εμπνευσμένη από τη δυνατότητα μετατροπής του λόγου σε μουσική, έτσι και το «Dafne Phono» επεκτείνει αυτό το πείραμα, δίνοντας σε καθέναν από τους κύριους χαρακτήρες τη δική του γλώσσα. Τέσσερις από αυτές τις γλώσσες –Αμπχαζικά, San Juan Quiahije Ανατολικό Chatino, Silbo Gomero και !Xoon– έχουν επιλεγεί για τον πλούτο της μορφοφωνολογίας τους, με σκοπό να δημιουργηθεί μια όπερα με την ευρύτερη δυνατή παλέτα ανθρώπινων φωνητικών ήχων. Τα ιταλικά και τα λατινικά συνδέουν αυτή τη νέα πολυγλωσσική εκδοχή του λιμπρέτου με το πρωτότυπο του Ρινουτσίνι.

Η πλοκή βασίζεται στις «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου. Ο Έρωτας τιμωρεί τον Απόλλωνα επειδή καυχιέται για τις κατακτήσεις του, ρίχνοντας δύο βέλη: το πρώτο κάνει τον Απόλλωνα να ερωτευτεί τη Δάφνη, κόρη του ποταμού θεού. Το δεύτερο, κάνει τη Δάφνη να του αντιμιλήσει. Όταν εκείνη ξεφεύγει από το κυνηγητό του μεταμορφωμένη σε δάφνη, ο Απόλλωνας μετατρέπει το στεφάνι στα χέρια του σε ένα αιώνιο σύμβολο θριάμβου. Η Δάφνη, τελικά, πρέπει να παραμείνει παγιδευμένη στο δέντρο κάτω από το οποίο ο Απόλλωνας παίζει τραγούδια αγάπης με τη λύρα του.

Σχέδιο ενός από τα πρωτότυπα κουστούμια της πρώτης παραγωγής της όπερας «Δάφνη», του Τζάκοπο Περί και Οτάβιο Ρινουτσίνι, το 1598

Τα θέματα του μύθου της σιωπής, της υποταγής και της κατάκτησης εφαρμόζονται, στο «Dafne Phono», σε πιο πρόσφατες ιστορίες γλώσσας και κυριαρχίας. Ενώ ο Απόλλωνας μιλάει στο πρωτότυπο, στα ιταλικά, οι υπόλοιποι εκφέρουν πιο σύνθετες φωνητικά γλώσσες. Οι ιδέες αυτές δικαιολογούν επίσης τα υλικά με τα οποία υλοποιείται το έργο. Η βιολογική σύνθεση του μυκηλίου, η μορφή της ρίζας του μανιταριού, είναι ριζωματική, επαναλαμβανόμενη και ανθεκτική μέσα από κύκλους αποσύνθεσης και επανασύνθεσης, όπως η ανθρώπινη γλώσσα. Το διακλαδωτό δίκτυο των νηματωδών κυττάρων του, που ονομάζονται υφές, δημιουργούν έναν πυκνό ιστό που αδρανοποιείται και έπειτα απολιθώνεται και μπορεί να αντέξει επ’ αόριστον.

Η Αφροδίτη, ο Απόλλωνας και ο Έρωτας έχουν δημιουργηθεί από ένα είδος σαπροφυτικών μυκήτων που τρέφονται με νεκρή οργανική ύλη, αντανακλώντας το διαρκές ενδιαφέρον της καλλιτέχνιδας σχετικά με το πώς οι γλώσσες μπορούν να «διασπαστούν» στους ήχους που τις απαρτίζουν και να επανασυναρμολογηθούν σε διαφορετικές μορφές (ένας διαρκής προβληματισμός της μουσικής πρωτοπορίας). Με παρόμοια διαδικασία, οι δίγλωσσοι υπότιτλοι που παρέχονται εδώ, είναι κυριολεκτική μετάφραση από τις γλώσσες που παρουσιάζονται στο «Dafne Phono», το τελευταίο στάδιο σε μια σειρά από μετασχηματισμούς που έχει δει το λιμπρέτο να μετοικίζει από τα ιταλικά στα αγγλικά, και έπειτα στις άλλες πέντε γλώσσες που συμμετέχουν, και από εκεί στα αγγλικά και τα ελληνικά.

Οι γλώσσες καθορίζουν τα συστήματα γνώσης και γνωστικής λειτουργίας –και κατ’ επέκταση τις πραγματικότητες– στα οποία ζουν οι ομιλητές τους. Το «Dafne Phono» στοχάζεται το τι χάνεται όταν εξαφανίζονται ή απορροφώνται από τις όλο και πιο ηγεμονικές και συρρικνωμένες γλώσσες στις οποίες επικοινωνούμε σήμερα.

To «Dafne Phono» είναι εν μέρει ανάθεση της γκαλερί Rodeo. Αυτά τα γλυπτά δημιουργήθηκαν με τη γενναιόδωρη βοήθεια της «Μανιτάρια Δίρφυς» στην Εύβοια. Για την παραγωγή  της Δάφνης και του Χορού χρησιμοποιήθηκαν το υπόστρωμα, ο σπόρος, οι εγκαταστάσεις της «Μανιτάρια Δίρφυς». Κάποια άλλα έργα τοποθετήθηκαν, επωάστηκαν και αφυδατώθηκαν στον χώρο τους. Το έργο αυτό υποστηρίζεται, εν μέρει, από έκτακτη χορηγία του Foundation for Contemporary Arts Emergency και από τους αγαπημένους φίλους του «Dafne Phono». Η ηχητική εγκατάσταση έγινε, εν μέρει, με ανάθεση του JOAN Los Angeles, ενώ το Onassis AiR παραχώρησε τον εξοπλισμό ηχογράφησης.

Η Nour Mobarak (Λιβανέζα – Αμερικάνα, γ. 1985, Κάιρο) ζει και εργάζεται μεταξύ Αθήνα και Λος Άντζελες. Στις ατομικές της εκθέσεις περιλαμβάνονται: Dafne Phono, Municiple Theatre of Piraeus, Piraeus (2023 forthcoming); Gods’ Facsimiles, Rodeo, London (2023); Dafne Phono, JOAN, Los Angeles (2022); Logistique Elastique, Miguel Abreu Gallery, New York (2021); Sphere Studies and Subterranean Bounce, Hakuna Matata Sculpture Garden, Los Angeles (2020).