Κατοχή – Αντίσταση: Όταν (κι) ο φωτογραφικός φακός αποτελούσε όπλο

28 Οκτωβρίου 1940 – 12 Οκτωβρίου 1944. Θυμάμαι περιστατικά που στην ερώτηση του τι έγινε τότε, η απάντηση των παιδιών πολλές φορές ήταν κάτι το εντελώς μη σχετικό. Κάποια παιδιά δυσκολεύονται να συγκρατήσουν ημερομηνίες. Το ίδιο όμως πρόβλημα θα υπήρχε αν αντί για αυτές τις ιστορικά αποτυπωμένες στιγμές σε αριθμούς, η συνείδηση μας δεχόταν την γνώση εν μέσω του συναισθήματος που παράγει μια δυνατή εικόνα;

Όταν είδα εικόνες της κατοχής και της αντίστασης στην έκθεση της Δημοτικής πινακοθήκης στο Μεταξουργείο, αμέσως ο νους μου έγινε δέκτης άλλης εποχής. Όπως έχει γράψει η σπουδαία κριτικός τέχνης Susan Sontag, «[η φωτογραφία] είναι μια γραμματική, μια ηθική της όρασης, μπορούμε να χωρέσουμε ολόκληρο τον κόσμο στο κεφάλι μας». Και ναι μέσα σε εκείνα τα τόσο συμπυκνωμένα χρόνια από γεγονότα, προσωπικές και συλλογικές ιστορίες, πράξεις ηρωισμού, αξιοπρέπειας, θυσίας και δράματος, κάποιοι άνθρωποι μαζί με το όπλο είχαν έτοιμη οπλισμένη και την φωτογραφική τους μηχανή. Παρατήρησαν, στόχευσαν και συγκράτησαν, αυτό που σήμερα θεωρούμε κατακτημένο, σχεδόν αντικειμενικά ιδωμένο, αν και 70 χρόνια μετά. Η ατομική όραση των φωτογράφων έγινε η συλλογική μνήμη όλων μας.

Κάποιο διάστημα πριν είχα περάσει από την κωμόπολη του Διστόμου. Αμέσως στο μυαλό μου ήρθε μια εικόνα, μια συγκεκριμένη φωτογραφία που με ακολουθούσε από πολύ παλιά. Το πορτραίτο της νεαρής γυναίκας, που στο πρόσωπο της περικλείεται το προσωπικό δράμα του πόνου. Οι ναζί εκτέλεσαν την μητέρα της. Κάψανε όλο το χωριό. Ο πόνος της ανάγεται αμέσως σε συλλογικό κάδρο του τρόμου και της μελλοντικής ευθύνης. Είναι μια φωτογραφία του Dmitri Kessel και είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό «Life» με το τίτλο “What the Germans did to Greece”. Έκτοτε αυτό το πορτραίτο αποτελεί την εικόνα μιας χώρας που υποδουλώθηκε και σφαγιάστηκε. Ένιωσα την ανάγκη και πήγα στο μουσείο της πόλης. Φωτογραφίες των νεκρών στους τοίχους. Όμως τις κοιτούσαμε μονάχα εγώ, ένας φίλος και μια οικογένεια. Δυστυχώς.

Οι φωτογραφίες εκείνης της εποχής έχουν δυνατή φωνή. Δεν διδάσκουν. Παράγουν συναίσθηση των γεγονότων. Βλέπουμε την πείνα. Βλέπουμε τον πόνο. Βλέπουμε τον θάνατο. Βλέπουμε την αντίσταση. Βλέπουμε τον αγώνα. Βλέπουμε την σιγουριά και την ελπίδα στο βλέμμα. Ο Μελετζής, ανέβηκε στα βουνά και με 320 φιλμ φωτογράφισε το αντάρτικο. Το ίδιο έκανε και ο φίλος του ο Μπαλάφας, στην Ήπειρο. Η Παπαιωάννου βρισκόταν στην Αθήνα, το ίδιο και ο Χαρισιάδης και αποτύπωσαν την πείνα που έσβησε το 50% του πληθυσμού της πρωτεύουσας.

Ο Μελετζής «επίσημος» φωτογράφος του αντάρτικου. Έκθεση φωτογραφίας του έγινε στην απελευθερωμένες περιοχές της χώρας. Ο Μπαλάφας ενόσω ένοπλος, φωτογράφιζε με φιλμ που είχε βρει σε ιταλικό βομβαρδιστικό που είχε καταρριφθεί. «Δεν πούλησα ποτέ φωτογραφίες. Αν τις πουλήσω είναι σαν να εκπορνεύω τα συναισθήματά μου…» θα πει.

Οι Παπαιωάννου και Χαρισιάδης, δούλευαν για έντυπα του εξωτερικού. Η εύρεση φωτογραφικών υλικών για αυτούς μοιάζει με μια ευκολότερη υπόθεση. Μια τετράδα φωτογράφων, λοιπόν, διαφορετικών αφετηριών, αντιλήψεων, διαφορετικών στόχων. Διαβάζω την άποψη μιας ιστορικού της φωτογραφίας «Οτιδήποτε επενδύσεις πάνω στη φωτογραφία είτε αλήθεια, είτε ψέμα, αποτελεί ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της συγκεκριμένης εποχής. Αποκτά ιστορικότητα είτε έτσι, είτε αλλιώς. Είναι πολιτική η προσέγγιση των γεγονότων σε περίοδο πολέμου και εξαρτάται από τι πολιτικές προωθείς».

Μπορεί των δύο τελευταίων η συνολική εργογραφία να ήταν καθοδηγούμενη και κατά παραγγελία. Η αλήθεια είναι και πως η φετινή έκθεση του Δήμου, έχει μέσα της αυτά τα στοιχεία. Και όμως το έργο αυτό καθ’ αυτό, το αρχείο αυτό καθ’ αυτό, μιλάει με δική του γλώσσα. Λόγω της αισθητικής υπεροχής, λόγω της ίδιας της προσωπικής ματιάς των καλλιτεχνών, ξεπερνά τα στενά όρια της προπαγάνδας, της αναθεώρησης ή της απόκρυψης. Βγάλτε τις λεζάντες, διώξτε την επιρροή των κειμένων και δεν θα «σταθείτε στην φλούδα της φαινομενικότητας, αλλά θα περάσετε στο πετσί των ανθρώπων», όπως είχε πει ο Μπαλάφας. Έτσι παρά της διαφορετικές και αντίθετες προς το αποτέλεσμα αφετηρίες των δημιουργών έχουμε μπρος μας το πιο πολύπλοκα σαφέστατο άλμπουμ ενός λαού που βγήκε αλώβητος, εν τέλει, μέσα από την σκληρότερη των μαχών. Την μάχη της επιβίωσης και της αντίστασης. Οι φωτογράφοι τούτοι σαν σύνολο δημιούργησαν αισθητικώς άριστα ντοκουμέντα ανθρωπιάς.

Ο Μελετζής μιλάει για την αφορμή που του γέννησε την ανάγκη να φωτογραφίσει τους αντάρτες, «Συνάντησα μια Ρουμελιώτισσα γερόντισσα, που κουβαλούσε εφόδια για τους αντάρτες. Όταν τη ρώτησα, πώς μπορεί να είναι ζαλωμένη με ένα τόσο βαρύ φορτίο, πήρα μια απάντηση: “Αγώνας είναι αυτός συναγωνιστή, άμα κερδίσουμε, τα κερδίζουμε όλα. Άμα τα χάσουμε, τα χάνουμε όλα”. Τότε είδα αυτήν τη γερόντισσα, σα γίγαντα μπροστά μου και άρχισα να σκέφτομαι ότι οι φωτογραφίες που έπρεπε να τραβήξω, έπρεπε να έχουν την αγωνία, την πίστη, την ελπίδα και τη λεβεντιά αυτού του λαού».

10 Ιουνίου του 1944. Οι Γερμανοί ναζί καίνε το Δίστομο και σφαγιάζουν το πληθυσμό του. Το κορίτσι του Διστόμου, τέσσερις μήνες μετά ακόμη θρηνεί. Μοιάζει με μητέρα όλων μας. 12 Οκτωβρίου του 1944. Απελευθέρωση της Αθήνας από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Υπάρχουν φωτογραφίες, άρα υπάρχει μνήμη. Δεν είναι μάθημα ιστορίας, μα προσπάθεια επίγνωσης.