Μέγαρο: H KOA ερμηνεύει την ιστορική “Τέταρτη Συμφωνία” του Μάλερ

Την Παρασκευή 13 Μαρτίου η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο Μέγαρο Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Λουκά Καρυτινού, ερμηνεύει ένα από τα πιο ιστορικά έργα του συμφωνικού ρεπερτορίου, την Τέταρτη Συμφωνία του Γκούσταβ Μάλερ, με σολίστ την υψίφωνο Χριστίνα Πουλίτση.

Οι Συμφωνίες του Μάλερ αποτελούν μία από τις σημαντικότερες στιγμές της Ιστορίας της Μουσικής, αλλά και διαχρονικά μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τους αρχιμουσικούς και τις ορχήστρες. Γι’ αυτό και κάθε εκτέλεσή τους αποτελεί πάντα ένα μεγάλο και ξεχωριστό γεγονός. Η Τέταρτη ένα ιδιαίτερο έργο ανάμεσα στα συμφωνικά έργα του συνθέτη, το οποίο εκπλήσσει με το ασυνήθιστο τέλος του που περιγράφει τον Παράδεισο μέσα από τα μάτια ενός παιδιού.

Στο πρώτο μέρος της συναυλίας, η καταξιωμένη και πολύ γνώριμη στο αθηναϊκό κοινό πιανίστα Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου συμπράττει ξανά με την Κ.Ο.Α. σε ένα ιδιαίτερα δημοφιλές έργο, το Κοντσέρτο σε ρε ελάσσονα του Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ, το οποίο, αν και έρχεται από την καρδιά του κλασικισμού, εμπεριέχει όλα τα στοιχεία ενός δραματικού ρομαντικού έργου.

Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου

• Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ (1756 – 1791)
  Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα αρ.20 σε ρε ελάσσονα, Κ.466
• Γκούσταβ Μάλερ (1860 – 1911)
  Συμφωνία αρ. 4 σε σολ μείζονα

Μουσική Διεύθυνση: Λουκάς Καρυτινός
Σολίστ: Χριστίνα Πουλίτση | υψίφωνος, Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου | πιάνο

Λουκάς Καρυτινός

Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα αρ.20 σε ρε ελάσσονα, K.466
1. Allegro
2. Romanze
3. Rondo: Allegro assai

Στον 19ο αιώνα, κατά τον οποίο ο Μότσαρτ θεωρείτο μάλλον ξεπερασμένος συνθέτης, το κοντσέρτο σε ρε ελάσσονα ήταν το μόνο ουσιαστικά κοντσέρτο του για πιάνο που παρουσιαζόταν σε συναυλίες διατηρώντας την απήχηση και τη γοητεία του. Το κοντσέρτο γράφτηκε -ταχύτατα και με μεγάλη βιασύνη- το 1785 και η πρεμιέρα του δόθηκε στη Βιέννη στις 10 Φεβρουαρίου της ίδιας χρονιάς με σολίστα τον ίδιο τον συνθέτη. Ανήκει σε μία κατηγορία έργων, που εύλογα δικαιολογούν τον χαρακτηρισμό του Μότσαρτ ως «πρώτου ρομαντικού συνθέτη». Και μόνο η επιλογή της τονικότητας της ρε ελάσσονας αποτελεί σημαίνουσα επιλογή για τα δεδομένα της εποχής, αφού αναδεικνύεται γενικά στο έργο του Μότσαρτ ως σκοτεινή και τραγικών αποχρώσεων κλίμακα. Το πρώτο μέρος, γραμμένο σε φόρμα σονάτας κοντσέρτου, ανοίγει με αλλεπάλληλες συγκοπτόμενες συγχορδίες, που δεν αποτελούν τόσο θέμα ή μοτίβο όσο μία χειρονομία συσσωρευμένης έντασης. Μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης της ορχήστρας το πιάνο κάνει την είσοδό του με μία νέα φράση, απλή και διαυγή σαν ανέμελο ρετσιτατίβο. Είναι αξιοπερίεργο, αλλά καθ’ όλη τη διάρκεια του μέρους, από το πιάνο δεν περνούν ποτέ οι αρχικές δραματικές συγχορδίες, όπως ανάλογα δεν περνά ποτέ η αρχική φράση του πιάνου από την ορχήστρα. Αυτό είναι ενδεικτικό και της έντασης που επικρατεί αμείωτη ανάμεσα σε ορχήστρα και σολίστα. Η αλληλεπίδρασή τους -άλλοτε συγκαταβατική, άλλοτε συγκρουσιακή- συντηρεί διαρκώς υψηλούς τόνους συναισθηματικής φόρτισης. Το πιάνο ανοίγει μόνο του το δεύτερο μέρος. Μία ειδυλλιακή ρομάντσα αμβλύνει την τραγική ατμόσφαιρα του προηγούμενου μέρους δημιουργώντας συναισθήματα ανακούφισης και γαλήνης, που είναι ωστόσο προσωρινά. Το ενδιάμεσο τμήμα σε σολ ελάσσονα είναι ένα ξέσπασμα με γρήγορα, δεξιοτεχνικά περάσματα τριήχων για το πιάνο, που ανακαλούν την ανησυχία που προηγήθηκε (και που πρόκειται να επανέλθει). Το τρίτο μέρος αποτελεί κατακλείδα αντάξια της μουσικής που έχει προηγηθεί. Με την επιβλητική είσοδο του πιάνου αρχίζει να ξετυλίγεται ένα ροντό, στο οποίο κυριαρχεί ένα αίσθημα αγωνίας, μία επίπονη μετεώριση. Προς το τέλος όμως, μετά από μία πιανιστική καντέντσα, ο Μότσαρτ -ως γνήσιος συνθέτης όπερας- γράφει την coda σε ρε μείζονα, που αποτελεί το αντίστοιχο ενός «αίσιου τέλους» σε ένα τυπικό οπερατικό δράμα της εποχής.

Συμφωνία αρ.4 σε σολ μείζονα
1. Bedächtig, nicht eilen (Προσεκτικά, χωρίς βιασύνη)
2. In gemächlicher Bewegung, ohne Hast (Με νωχελική κίνηση, χωρίς βιασύνη)
3. Ruhevoll (poco adagio) (Με πλήρη ηρεμία)
4. Sehr behaglich (Με πολλή άνεση)

Με την Τέταρτη συμφωνία του ο Γκούσταβ Μάλερ ολοκλήρωσε μία συμφωνική «τριλογία», τα μέλη της οποίας έχουν εύστοχα χαρακτηρισθεί ως «οι συμφωνίες του Μαγικού Κόρνου» (ήτοι οι υπ’ αρ.2, 3 και 4), παραπέμποντας έτσι στη συλλογή λαϊκών τραγουδιών Des Knaben Wunderhorn («Του παιδιού το μαγικό κόρνο»), που τόσο πολύ ενέπνευσε τον Αυστριακό συνθέτη. Η συγκεκριμένη συμφωνία γράφηκε το 1899-1900, έπειτα από ένα αρκετά μακρύ διάστημα συνθετικής απραξίας για τον Μάλερ. Παρόλα αυτά, το τέταρτο μέρος, ένα τραγούδι για σοπράνο υπό τον τίτλο Das himmlische Leben («Η επουράνια ζωή»), είχε γραφεί ήδη αρκετά χρόνια νωρίτερα, το 1892, με την προοπτική να αποτελέσει το έβδομο και τελευταίο μέρος της γιγαντιαίας Τρίτης συμφωνίας· καθώς όμως η συμφωνία αυτή περιορίσθηκε τελικά σε έξι μέρη, ο Μάλερ το χρησιμοποίησε ως γενεσιουργό πυρήνα για την αμέσως επόμενη συμφωνία του, τοποθετώντας το μάλιστα και πάλι στην τελευταία θέση.

Η πρώτη εκτέλεση της Τέταρτης συμφωνίας πραγματοποιήθηκε υπό τη διεύθυνση του συνθέτη στις 25 Νοεμβρίου του 1901 στο Μόναχο και ήταν πλήρως αποτυχημένη, πράγμα που οδήγησε τον Μάλερ σε επανειλημμένες αναθεωρήσεις της παρτιτούρας του καθ’ όλη τη διάρκεια της πρώτης δεκαετίας του 20ού αιώνα. Μολαταύτα, από τα μέσα του ιδίου αιώνα, όταν δηλαδή αναζωπυρώθηκε το ενδιαφέρον για το έργο του Μάλερ, η συμφωνία αυτή γνώρισε περισσότερες εκτελέσεις από κάθε άλλη και έως σήμερα παραμένει μία από τις δημοφιλέστερες του συνθέτη· σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε η σχετικά περιορισμένη έκτασή της αλλά και η αρκετά ανάλαφρη ενορχήστρωσή της (δίχως τρομπόνια και τούμπα), η υφολογική της σαφήνεια και ο νεοκλασικιστικός χαρακτήρας που διέπει αρκετά σημεία της – στοιχεία. τα οποία την καθιστούν πιο προσιτή στο ευρύ κοινό και ενδεχομένως περισσότερο εύληπτη σε σχέση με άλλες συμφωνίες του Μάλερ.

Ιωάννης Φούλιας

Ανατύπωση από το πρόγραμμα συναυλίας της Κ.Ο.Α. στις 7 Νοεμβρίου 2008