Ήχος από Φως, Χαρτί και Αιθέρα: Οι απαρχές της πειραματικής ηλεκτρονικής μουσικής στο MOMus

Το MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη παρουσιάζει από τις 20 Δεκεμβρίου 2025 έως τις 30 Απριλίου 2026, στη Μονή Λαζαριστών, την έκθεση «Ήχος από Φως, Χαρτί και Αιθέρα. Ένα ταξίδι στις απαρχές της πειραματικής ηλεκτρονικής μουσικής».

Οι χαμένες και συχνά λησμονημένες ιδέες που περιστρέφονται γύρω από την τέχνη του ήχου και την τεχνολογία της μουσικής στη σοβιετική πρωτοπορία των αρχών του 20ού αιώνα, παράλληλα με την παρουσίαση κάποιων από τις σημαντικότερες μορφές της περιόδου και τις πρωτοποριακές περιοχές έρευνάς τους, αναδεικνύονται στην έκθεση με τίτλο «Ήχος από Φως, Χαρτί και Αιθέρα. Ένα ταξίδι στις απαρχές της πειραματικής ηλεκτρονικής μουσικής».

leon theremin 1927: Ο συνθέτης και εφευρέτης Leon Theremin παίζει το μουσικό όργανο theremin, περ. 1927

Ανάμεσά στους πιο πρωτοπόρους ερευνητές είναι ο Arseny Avraamov, ο οποίος εισήγαγε νέους εννοιολογικούς και τεχνολογικούς τρόπους κατανόησης του ήχου ως καλλιτεχνικού υλικού και επινόησε την τεχνική του Ηχητικού Διάκοσμου (Ornamental Sound), καθώς και ο Leon Theremin, ο οποίος εγκαινίασε νέες ηλεκτρονικές προσεγγίσεις στη μουσική, αναπτύσσοντας αμέτρητα πρότζεκτ που αποσκοπούσαν στον συνδυασμό του ήχου με το χρώμα, τη χειρονομία, την οσμή και την αφή.

soundtracks 1931: Διακοσμητικά σχεδιασμένα soundtracks του Boris Yankovsky, 1931

Οι επισκέπτες της έκθεσης έχουν τη δυνατότητα να παίξουν το theremin, το πρώτο ηλεκτρονικό μουσικό όργανο που μπορούσε να παιχτεί χωρίς καμία φυσική επαφή· να χορέψουν στο terpsitone, μια πλατφόρμα όπου οι κινήσεις του σώματος μετατρέπονται σε αντίστοιχους τόνους· να «ακούσουν» το φως και το ηλεκτρομαγνητικό πεδίο. Κινούμενα σχέδια της δεκαετίας του 1930 με τεχνητά ηχητικά τοπία που δημιουργήθηκαν με τεχνικές γραφικού (σχεδιασμένου) ήχου, καθώς και μουσική συντεθειμένη με το variophone του Evgeny Sholpo, -έναν οπτικό συνθεσάιζερ που αξιοποιούσε ηχητικά κύματα κομμένα πάνω σε δίσκους από χαρτόνι οι οποίοι περιστρέφονταν συγχρονισμένα με φιλμ- δίνουν επίσης άλλες διαστάσεις στον χώρο.

variophone disks 1932: Δίσκοι για το variοphone με κομμένα κυματοειδή σχήματα, πρώτη παραλλαγή, 1932. Ευγενική παραχώρηση Marina Sholpo.

Το υλικό και οι ανακατασκευές της έκθεσης προέρχονται από το αρχείο και το εργαστήριο του Andrey Smirnov, σε συνύπαρξη με επιλεγμένα έργα τέχνης από τη Συλλογή Κωστάκη του MOMus.

Ο Andrey Smirnov είναι φυσικός, διεπιστημονικός καλλιτέχνης, ανεξάρτητος επιμελητής, συλλέκτης και συγγραφέας. Είναι ο ιδρυτής του Theremin Center και συγγραφέας, μεταξύ άλλων, της μονογραφίας Sound In Z: Experiments In Sound and Electronic Music in Early 20th Century Russia (Walther Koenig & Sound and Music, Λονδίνο, 2013). Από το 2023, ο Andrey Smirnov ζει στη Θεσσαλονίκη, όπου έχει ιδρύσει το 3ERKALO (Καθρέφτης), έναν χώρο σύγχρονης ηλεκτροακουστικής μουσικής και ηχητικών – παραστατικών τεχνών. Συνεργάζεται επίσης με το MOMus- Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης-Συλλογή Κωστάκη, ως ο ειδικός υπεύθυνος για τη λειτουργία του Πειραματικού Εργαστηρίου Ήχου.