Φρανκενστάιν: Από το μυθιστόρημα της Μαίρη Σέλλεϋ σε διαχρονικό pop icon

Το 1816 έμεινε γνωστό στην ιστορία ως “η χρονιά χωρίς καλοκαίρι”. Ο ήλιος κρύφτηκε πίσω από ένα παχύ στρώμα σκόνης, η ατμόσφαιρα ήταν μουντή και βαριά, και βροχές κατέστρεφαν τις σοδιές. Οι Γερμανοί την αποκάλεσαν “η χρονιά του ζητιάνου”, καθώς οι σοδειές χάνονταν και οι άνθρωποι πεινούσαν. Ο κόσμος πίστευε πως ήρθε η συντέλεια. Αιτία όλων; Η έκρηξη του ινδονησιακού ηφαιστείου Ταμπόρα, που σκέπασε την ατμόσφαιρα με στάχτη. Αλλά, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, μέσα σε εκείνη την παγωμένη θλιβερή χρονιά, γεννήθηκε ένα από τα πιο θρυλικά βιβλία της λογοτεχνίας: το Φρανκενστάιν. 

Frankenstein (1931)

Στην Ελβετία, στις όχθες της λίμνης της Γενεύης, μια μικρή παρέα είχε απομονωθεί σε μια έπαυλη για το καλοκαίρι. Ο οικοδεσπότης δεν ήταν άλλος από τον διαβόητο Λόρδο Μπάιρον, ενώ ανάμεσα στους καλεσμένους βρίσκονταν η Μαίρη Σέλλεϋ, ο σύντροφός της Πέρσι Σέλλεϋ και ο Τζον Γουίλιαμ Πολιντόρι. Κουρασμένοι από τα ρομαντικά αναγνώσματα της εποχής και κλεισμένοι λόγω του συνεχούς κρύου, αποφάσισαν να περάσουν τον χρόνο τους διαβάζοντας ιστορίες φαντασμάτων. Κάποια στιγμή, ο Μπάιρον, μέσα στην πλήξη του, πρότεινε έναν διαγωνισμό: ποιος μπορεί να γράψει την πιο τρομακτική ιστορία; Και κάπως έτσι γεννήθηκαν δύο από τα πιο επιδραστικά έργα όλων των εποχών: Ο Βρικόλακας του Πολιντόρι (η πρώτη μορφή του μετέπειτα Δράκουλα) και φυσικά, το Φρανκενστάιν.

Ο Βίκτορ Φρανκενστάιν, ο επιστήμονας που έπαιξε τον Θεό και έδωσε ζωή σε ένα πλάσμα φτιαγμένο από κομμάτια νεκρών, έγινε το απόλυτο σύμβολο της ανθρώπινης ύβρης. Το “τέρας” του δεν ήταν απλώς τέρας… ήταν καθρέφτης του ίδιου του δημιουργού του. Η Μαίρη Σέλλεϋ κατάφερε κάτι σπάνιο: να γράψει μια ιστορία που παραμένει τρομερά επίκαιρη ακόμα και δύο αιώνες αργότερα. Επιστήμη χωρίς ηθική; Δημιουργία χωρίς ευθύνη; Μας λέει κάτι αυτό;

Στην διαχρονικότητά του οφείλεται και ο κινηματογράφος που γύρω στο 1910 ανακαλύπτει ξανά το τέρας. Όμως, η επιτυχία έρχεται το 1931, όταν η Universal κυκλοφορεί το Frankenstein με τον Boris Karloff και αλλάζει τα πάντα. Η ασπρόμαυρη μορφή του Πλάσματος, με τα καρφιά στον λαιμό και το άδειο βλέμμα, έγινε στιγμή για την ποπ κουλτούρα. Το “It’s alive!” έμεινε στην ιστορία, όπως και η εικόνα του “τρελού επιστήμονα” που αναφωνεί γεμάτος δέος μπροστά στο δημιούργημά του.

Το σίκουελ, The Bride of Frankenstein, ήρθε το 1935 και ήταν εξίσου επαναστατικό, όχι μόνο γιατί παρουσίασε τη Νύφη αλλά γιατί πρόσθεσε κάτι που παρέλειψε η προηγούμενη ταινία: συναίσθημα. Το τέρας δεν ήταν πια απλώς τέρας, ήταν ένα πλάσμα που ζητούσε αγάπη.

The Bride of Frankenstein (1935)

Τα χρόνια περνούν, και το Χόλυγουντ αρχίζει να διασκεδάζει με τον μύθο. Το 1974, ο Mel Brooks κάνει το Young Frankenstein — μια ασπρόμαυρη κωμωδία-φόρο τιμής, με τον Gene Wilder να φωνάζει “Put… the candle… back!”. Το κοινό το λατρεύει. Οι κριτικοί επίσης. Το τέρας ξαναγεννιέται αλλά αυτή τη φορά για να μάς κάνει να γελάσουμε.

Young Frankenstein (1974)

Την επόμενη χρονιά, ένας άλλος “τρελός επιστήμονας” κατακτά τη σκηνή. Ο Dr. Frank-N-Furter στο Rocky Horror Picture Show. Με διχτυωτό καλσόν, κραγιόν, λάτεξ, έχει μια εξωφρενική επιστημονική επιθυμία: να δημιουργήσει τον τέλειο άντρα. Αν κάποιος αναρωτιέται από πού ξεκίνησε ο όρος “cult classic”, η απάντηση είναι απλή: εδώ.

The Rocky Horror Picture Show (1975)

Η ποπ κουλτούρα αγάπησε τον Φρανκενστάιν. Από τον αγαπημένο butler “Lurch” της Οικογένειας Addams μέχρι το βραβευμένο επεισόδιο “The Modern Prometheus” του X-Files, το πλάσμα έκανε εμφανίσεις παντού.

Και μετά ήρθε ο Tim Burton, ο άνθρωπος που βλέπει ομορφιά στα παράξενα. Ο Edward Scissorhands (1990) είναι μια σύγχρονη, γλυκόπικρη εκδοχή του Φρανκενστάιν — ένα πλάσμα φτιαγμένο από χέρια ψαλίδια που ψάχνει να αγαπηθεί. Το Frankenweenie (2012) πηγαίνει ακόμα πιο μακριά: ένας μικρός Victor Frankenstein προσπαθεί να αναστήσει το νεκρό του σκυλάκι. Αποτέλεσμα; Δάκρυα, μαυρόασπρο φιλμ και καθαρή Burtonική μαγεία.

Edward Scissorhands (1990)

Αλλά και η παιδική τηλεόραση δεν έμεινε αμέτοχη: Scooby Doo, Hotel Transylvania, Nightmare Before Christmas — ο Φρανκενστάιν έγινε πια pop icon.

Η εποχή μετά το Covid βρήκε νέους τρόπους να επαναφέρει τον μύθο του Φράνκενσταιν. Ο Γιώργος Λάνθιμος, με το Poor Things (2023), βασισμένο στο ομώνυμο βιβλίο που αντλεί ξεκάθαρες επιρροές από τον Φράνκενσταιν, πήρε την κεντρική ιδέα και τη μεταμόρφωσε σε ένα φεμινιστικό παραμύθι. Η Bella Baxter, όπως και το Πλάσμα, ξαναέρχεται στη ζωή, αλλά τώρα ανακαλύπτει τον κόσμο με τον δικό της ρυθμό, εξερευνώντας τη σεξουαλικότητα και την αυτονομία της. Ένα σύγχρονο Φράνκενσταιν με έντονη γυναικεία φωνή και καυστικό χιούμορ.

Poor Things (2023)

Την ίδια στιγμή, ο Guillermo del Toro παρουσίασε το δικό του Frankenstein στο Netflix. Αν και η ταινία αποκλίνει από το βιβλίο, αποτυπώνει με ευαισθησία τον ανθρώπινο πόνο και την ανάγκη για αποδοχή. Ο del Toro επιχειρεί να αποκαταστήσει την αδικία δεκαετιών κινηματογραφικών παρερμηνειών: ότι το Πλάσμα δεν είναι ένα χαζό, βίαιο τέρας, αλλά ένα τραγικό πλάσμα που διψά για αγάπη.

Και το ταξίδι δεν σταματά εδώ. Το 2026 έρχεται η ταινία The Bride! της Maggie Gyllenhaal, με τον Christian Bale και την Jessie Buckley στους ρόλους του Πλάσματος και της Νύφης.

Ο Φρανκενστάιν δεν είναι απλώς μια τρομακτική ιστορία. Είναι μια μεταφορά για την ίδια την ανθρωπότητα. Ο φόβος της μοναξιάς, η ανάγκη για αποδοχή, η δίψα για γνώση. Όλα όσα κουβαλά το Πλάσμα είναι κομμάτια μας. Κάθε εποχή βρίσκει στο έργο της Σέλλεϋ κάτι δικό της. Στον 19ο αιώνα, ο φόβος για την επιστήμη. Στον 20ό, ο τρόμος του πυρηνικού ολέθρου. Σήμερα, η αγωνία για την τεχνητή νοημοσύνη και την ανθρώπινη υπέρβαση.

Κι ίσως εκεί να βρίσκεται η μαγεία του. Ο Φρανκενστάιν είναι αιώνιος, γιατί δεν ανήκει σε καμία εποχή. Είναι ο τρόπος μας να μιλάμε για τον εαυτό μας χωρίς να το παραδεχόμαστε. Και όσο υπάρχουν άνθρωποι που πειραματίζονται, δημιουργούν ή νιώθουν μόνοι, ο ήχος “It’s alive!” θα αντηχεί κάπου εκεί έξω, έτοιμος να ξαναζωντανέψει το τέρας για άλλη μια φορά.