Απόηχοι Πολέμου: Ο Τζον Γουόρνερ με την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο Μέγαρο Μουσικής

Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών υποδέχεται για πρώτη φορά στις 31 Οκτωβρίου τον Βρετανό μαέστρο Τζον Γουόρνερ, διευθυντή της Όπερας της Οξφόρδης και ιδρυτή της «Ορχήστρας για τη Γη», ενός μουσικού συνόλου που έχει ως στόχο να προάγει την οικολογική ευαισθητοποίηση. Το πρόγραμμα φωτίζει τις αντιθέσεις δύο αυστριακών συνθετών: του Έριχ Β. Κόρνγκολντ και του Γκούσταβ Μάλερ. Ο Τζον Γουόρνερ αναλαμβάνει να αναδείξει το εκφραστικό βάθος του Κοντσέρτου για βιολί και ορχήστρα σε ρε μείζονα του Κόρνγκολντ, ενός έργου με κινηματογραφική λάμψη αλλά και απαιτητικό εσωτερικό κόσμο, το οποίο θα ερμηνεύσει ο διακεκριμένος σολίστ Ρόμαν Σίμοβιτς, Εξάρχων της Συμφωνικής Ορχήστρας του Λονδίνου.

Στο δεύτερο μέρος της συναυλίας, η Ορχήστρα θα παρουσιάσει την επιβλητική Πέμπτη Συμφωνία του Μάλερ, ένα έργο βαθιά προσωπικό, γεμάτο δραματική ένταση. Η Συμφωνία, που ξεκινά με ένα πένθιμο εμβατήριο και κορυφώνεται σε ένα από τα πιο λυρικά Adagietto της συμφωνικής φιλολογίας, απαιτεί από τον μαέστρο και την ορχήστρα μέγιστη εκφραστική ευελιξία. Ο Τζον Γουόρνερ τιμήθηκε πρόσφατα με το «First Mahler Award» που θεσπίστηκε το 2025 από το Mahler Foundation, γεγονός που κάνει την επικείμενη ερμηνεία του στην Πέμπτη Συμφωνία ακόμα πιο πολυαναμενόμενη.

Η συναυλία εντάσσεται στην επέτειο των 80 χρόνων από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Προηγείται εισαγωγική ομιλία στις 19.30, με ελεύθερη είσοδο για τους κατόχους εισιτηρίων.

1. Moderato nobile
2. Romance. Andante
3. Finale. Allegro assai vivace

Ένα σπάνιων ικανοτήτων «παιδί-θαύμα» στη σύνθεση, ο Κόρνγκολντ κέρδισε από πολύ μικρή ηλικία τον θαυμασμό του βιεννέζικου κοινού αλλά και μεγάλων συνθετών, όπως ο Μάλερ και ο Στράους, γράφοντας έργα αδιανόητης ωριμότητας. Από νωρίς απέδειξε (κυρίως με τις συγκλονιστικές του όπερες που για χρόνια θριάμβευαν σε λυρικά θέατρα της Ευρώπης) την ικανότητά του να γράφει μακρές λυρικές μελωδίες και να τις υποστηρίζει με αισθησιακές αρμονίες. Έτσι, δεν εκπλήσσει η συμπάθεια του συνθέτη για το βιολί, ως κατεξοχήν μελωδικό όργανο, που αποδεικνύεται έμπρακτα από τη συχνή αξιοποίησή του σε σημαντικές σολιστικές ενότητες στα συμφωνικά έργα και στις όπερες της νεότητάς του.

Ωστόσο, το Κοντσέρτο για βιολί είναι ένα πολύ μεταγενέστερο έργο. Σχηματοποιήθηκε κατά τα έτη 1945-1946, σε μία περίοδο που ο Κόρνγκολντ, εγκατεστημένος προ πολλού στο Λος Άντζελες και καταξιωμένος πλέον ως συνθέτης κινηματογραφικής μουσικής για το Χόλυγουντ (βραβευμένος με Όσκαρ το 1939), επιθυμούσε έντονα να επιστρέψει στη σύνθεση συμφωνικής μουσικής. Το Κοντσέρτο αρχικά ήταν παραγγελία του Πολωνού βιολιστή Μπρονισλάβ Χούμπερμαν αλλά τελικά εκτελέστηκε για πρώτη φορά από τον μεγάλο ομότεχνό του Γιάσα Χάιφετς υπό τη διεύθυνση του Βλαντιμίρ Γκόλσμαν στις 15 Φεβρουαρίου 1947 στο Σαιντ Λούις των ΗΠΑ.

Το συμβόλαιο του Κόρνγκολντ με τη Warner Bros. του έδινε πλήρη ελευθερία στη χρήση της μουσικής του κι έτσι όλα τα θέματα του Κοντσέρτου προέρχονται από προγενέστερη (1936-1939) κινηματογραφική μουσική του. Η γραφή του Κοντσέρτου, όπως συμβαίνει και σε όλα τα έργα του Κόρνγκολντ (κινηματογραφικά και μη), είναι πληθωρικά μετα-ρομαντική, με εξωστρεφή μελωδικότητα και περίτεχνο αρμονικό πλούτο. Το σόλο βιολί αναδεικνύεται κυρίως για τις λυρικές του αρετές, χωρίς να λείπουν και αρκετές ευκαιρίες δεξιοτεχνικής προβολής, ειδικά στο παιγνιώδες φινάλε.

Ρόμαν Σίμοβιτς

1. Trauermarsch. (Πένθιμο εμβατήριο)
2. Stürmisch bewegt, mit größter Vehemenz (Με θυελλώδη κίνηση, με μέγιστη ορμή)
3. Scherzo. Kräftig, nicht zu schnell (Ρωμαλέα. Όχι πολύ γρήγορα)
4. Adagietto. Sehr langsam (Πολύ αργά)
5. Rondo – Finale. Allegro

Η Πέμπτη Συμφωνία σηματοδοτεί την απομάκρυνση του Μάλερ από την αποτύπωση συγκεκριμένων προγραμματικών ιδεών, αλλά και από την αξιοποίηση της ανθρώπινης φωνής ως συστατικού στοιχείου της συμφωνικής μουσικής του γλώσσας. Εν προκειμένω, στρέφεται προς μία πιο αφηρημένη, υποκειμενική και δαιδαλώδη δομικά γραφή, εξίσου φορτισμένη συναισθηματικά αλλά και πιο ανοικτή σε διαφορετικές αναγνώσεις. Έχοντας πλήρη συναίσθηση αυτών των καινοτομιών, πρώτος ο Μάλερ επεσήμανε τις δυσκολίες κατανόησης που δυνητικά έκρυβε η Πέμπτη. Παρόλα αυτά, σήμερα είναι καθιερωμένη ως μία από τις πιο δημοφιλείς συμφωνίες του Αυστριακού συνθέτη.

Η Συμφωνία χωρίζεται σε τρεις ενότητες: η πρώτη περιλαμβάνει τα δύο πρώτα μέρη, που γράφτηκαν το καλοκαίρι του 1901, λίγους μόλις μήνες μετά από μία παρ’ ολίγον μοιραία κρίση υγείας. Το πρώτο μέρος είναι ένα μακάβριο πένθιμο εμβατήριο, ενώ το δεύτερο εκφράζει, με εξπρεσιονιστική ένταση, μία άγρια και επώδυνη (εσωτερική) σύγκρουση. Την τραγική αυτή ατμόσφαιρα έρχεται να διαλύσει το τρίτο μέρος, που συνιστά τη δεύτερη ενότητα και το κομβικό σημείο όλης της Συμφωνίας. Πρόκειται για ένα βαλς που προσλαμβάνει τις πιο ετερόκλητες διαστάσεις κατά τρόπο σχεδόν «σχιζοφρενικό».

Τα δύο τελευταία μέρη γράφτηκαν το καλοκαίρι του 1902 και συναποτελούν την τρίτη ενότητα του έργου. Στον ενδιάμεσο χειμώνα ο συνθέτης είχε γνωρίσει, ερωτευτεί και παντρευτεί την Άλμα Σίντλερ. Διάγοντας λοιπόν εύλογα μία περίοδο ψυχικής ευφορίας συνέθεσε το περιβόητο Adagietto για έγχορδα και άρπα ως μία εκ βαθέων έκφραση του έρωτά του, υπό τη μορφή ενός αισθησιακού «τραγουδιού χωρίς λόγια». Η κατάφαση του Έρωτα συμπληρώνεται με την πηγαία κατάφαση της Ζωής, που αποδίδεται με τα πιο πανηγυρικά χρώματα αλλά και περίτεχνη αντιστικτική γραφή στο φινάλε.