«Ο τελευταίος των αδίκων»: Ταινία του Κλοντ Λανζμάν για το Ολοκαύτωμα στο Ινστιτούτο Γκαίτε

Μια σπάνια ταινία του Γάλλου κινηματογραφιστή και αντιστασιακού Κλοντ Λανζμάν, δημιουργού της σημαντικότερης ταινίας για την εβραϊκή γενοκτονία από τους Ναζί, «Shoah» (1985), θα έχει την ευκαιρία να παρακολουθήσει το αθηναϊκό κοινό την Πέμπτη 25 Ιανουαρίου (18.00-22.00), στην αίθουσα προβολών του Ινστιτούτου Γκαίτε (Ομήρου 14-16). Πρόκειται για την ταινία «Ο τελευταίος των αδίκων» (Γαλλία/Αυστρία, 2013, 210′), που προβάλλεται στο πλαίσιο ενός κινηματογραφικού αφιερώματος στη μνήμη των θυμάτων του εθνικοσοσιαλισμού, σε συνεργασία με το Ethnofest, τι Φεστιβάλ Εθνογραφικού Κινηματογράφου της Αθήνας. Η ταινία θα προβληθεί με ελληνικούς υπότιτλους και ελεύθερη είσοδο.

Τo 1975, ο Κλοντ Λανζμάν έκανε γυρίσματα στη Ρώμη για τη μνημειώδη ταινία του «Shoah», παίρνοντας συνέντευξη από τον Μπένγιαμιν Μούρμελσταϊν, τον μοναδικό επιζήσαντα «πρεσβύτερο» (Judenältester) και τελευταίο πρόεδρο του Εβραϊκού Συμβουλίου στο γκέτο του Τερέζιενσταντ, αλλά δεν χρησιμοποίησε ποτέ αυτές τις λήψεις. Η πολύωρη συνέντευξη με τον Μούρμελσταϊν θα υπερέβαινε τη σύλληψη της ταινίας «Shoah».

Το 2013, συνέθεσε το υλικό αυτό για την ταινία «Ο τελευταίος των αδίκων» («Le Dernier des injustes»). Ο Λανζμάν σκηνοθέτησε τις συνομιλίες του με θέμα τον αμφιλεγόμενο ρόλο του Μούρμελσταϊν ως ηγέτη, ρόλο που του επιβλήθηκε παρά τη θέλησή του, προσθέτοντας νέες λήψεις από τη Βιέννη, την Πολωνία, το Ισραήλ και το «γκέτο-βιτρίνα» Τερέζιενσταντ.

Μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στη Γερμανία το 1938, ο ραβίνος Μούρμελσταϊν, ως υψηλόβαθμος αξιωματούχος της ελεγχόμενης από τον Άντολφ Άιχμαν Εβραϊκής Κοινότητας της Βιέννης και ως «πρεσβύτερος» του γκέτο του Τερέζιενσταντ, αγωνίστηκε επί επτά ολόκληρα χρόνια ενάντια στην εξόντωση. Ταυτόχρονα, βοήθησε 121.000 Εβραίους να μεταναστεύσουν.

Η ταινία αποκαλύπτει την ασυνήθιστη προσωπικότητα του Μούρμελσταϊν, την εντυπωσιακή του ευφυΐα, το ακλόνητο θάρρος και το γερό μνημονικό του. Ο εκπληκτικός αφηγητής διηγείται με τρόπο ειρωνικό, σαρκαστικό και ειλικρινή ιστορίες που καλύπτουν τρεις περιόδους, από το Νίσκο της Πολωνίας στο Τερέζιενσταντ και από τη Βιέννη στη Ρώμη.

Ο Claude Lanzmann γεννήθηκε το 1925 στο Παρίσι. Το 1943, κι ενώ ήταν μαθητής Λυκείου, προσχώρησε στην Αντίσταση του Κλερμόν-Φεράν και έδρασε σε συνθήκες παρανομίας. Το 1947 έλαβε τον διδακτορικό του τίτλο στη Φιλοσοφία. Το 1948-49 δίδαξε ως λέκτορας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Από το 1952, μετά τη συνάντησή του με τον Jean-Paul Sartre και τη Simone de Beauvoir, υπήρξε μόνιμος συνεργάτης και αργότερα αρχισυντάκτης του πολιτικού-λογοτεχνικού περιοδικού «Les Temps Modernes», ενώ στρατεύτηκε πολιτικά στον αγώνα κατά της γαλλικής πολιτικής στην Αλγερία. Από το 1970 παρουσίασε τις πρώτες κινηματογραφικές δουλειές του και το καλοκαίρι του 1973 άρχισε να δουλεύει πάνω στην ταινία «Shoah», την οποία ολοκλήρωσε το 1985 – δηλαδή 12 χρόνια αργότερα. Η ταινία έτυχε παγκόσμιας αναγνώρισης και αποτελεί γεγονός τόσο από κινηματογραφική όσο από ιστορική άποψη.

Το 2013 κυκλοφόρησε η ταινία του με τίτλο «Le dernier des injustes» («Ο τελευταίος των αδίκων»), μια συνέντευξη-συνομιλία του Λανζμάν με τον ραβίνο Benjamin Murmelstein, τον τελευταίο πρόεδρο του Εβραϊκού Συμβουλίου του γκέτο του Τερέζιενσταντ. Την ίδια χρονιά ο σκηνοθέτης τιμήθηκε στο Φεστιβάλ του Βερολίνου με τη Χρυσή Άρκτο για το σύνολο του έργου του. O Λανζμάν μίλησε διεξοδικά για τη δουλειά του στην ταινία «Shoah» στο ντοκιμαντέρ που κυκλοφόρησε το 2015 με τίτλο «Claude Lanzmann: Spectres of the Shoah», το οποίο γύρισε ο Adam Benzine. Η αυτοβιογραφία του Λανζμάν με τίτλο «Le lièvre de Patagonie» («Ο λαγός της Παταγονίας») κυκλοφόρησε το 2010. Ο Κλοντ Λανζμάν πέθανε στις 5 Ιουλίου 2018 στο Παρίσι σε ηλικία 92 ετών.