«Αστυγραφίες»: Η Εθνική Πινακοθήκη αποτυπώνει το βίωμα της πόλης

Έπειτα από κυοφορία ενός σχεδόν έτους, ανοίγει τις πύλες της την Τετάρτη 21 Ιουνίου, στην Εθνική Πινακοθήκη, η πρώτη έκθεση που εγκαινιάζει το τριετές πρόγραμμα της νέας της διευθύντριας, Συραγώς Τσιάρα. Πρόκειται για την περιοδική έκθεση «Αστυγραφίες», μια ομαδική έκθεση που μέσα από έργα ζωγραφικής, γλυπτικής, φωτογραφίας και κινηματογράφου επιδιώκει να αναδείξει το βίωμα της πόλης, της Αθήνας, όπως το ερμήνευσαν οι καλλιτέχνες των δεκαετιών 1950-1970.

Στην έκθεση παρουσιάζονται 202 έργα, καθώς και 22 ταινίες, φιλοτεχνημένα από 78 δημιουργούς. Τα μισά περίπου ανήκουν στις Συλλογές της Εθνικής Πινακοθήκης, ενώ τα υπόλοιπα προέρχονται από δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές. Σχεδόν όλα, όμως, είναι έργα που σπανίως εκτίθενται, μερικά, μάλιστα, παρουσιάζονται για πρώτη φορά στο κοινό.

Φασιανός Αλέκος, Ο φέρων την πόλη του

«Η έκθεση αυτή γεννήθηκε μέσα από την επιθυμία μου να κατανοήσω ιστορικά το περιβάλλον στο οποίο βρίσκομαι. Ο τρόπος για να το πετύχω αυτό και να “οικειοποιηθώ” την Πινακοθήκη, να αποτελέσω μέρος της, ήταν βλέποντας τα έργα καταρχήν, αλλά και τους ανθρώπους, τα κτίρια», τόνισε η Συραγώ Τσιάρα υποδεχόμενη τους δημοσιογράφους στην νέα έκθεση, την οποία επιμελήθηκε η ίδια.

«Έχω μάθει να κατανοώ ιστορικά», συνέχισε, γι’ αυτό «επικεντρώθηκα στο πώς αλλάζει η πόλη μετά τον πόλεμο. Ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες μετασχηματισμού της ήταν η μετανάστευση και η αστυφιλία», γι’ αυτό, άλλωστε στην έκθεση τον επισκέπτη υποδέχεται η εμβληματική εγκατάσταση του Βλάση Κανιάρη «Arrivederci. Willkommen», που θίγει ακριβώς αυτά τα θέματα.

Η έκθεση επιχειρεί να αποτυπώσει τις κοινωνικές αλλαγές των μεταπολεμικών δεκαετιών και να αναδείξει το πώς οι εικαστικοί καλλιτέχνες αναπαριστούν και ερμηνεύουν την πόλη: «Την καταγράφουν, παρατηρούν τις αλλαγές, αλλά δεν είναι ιστορικοί, ούτε τεκμηριωτές, είναι ερμηνευτές, εικαστικοί δημιουργοί, συνθέτουν μια εικόνα της πόλης όπου, για τον καθένα, κυριαρχούν διαφορετικά στοιχεία».

Ιωάννου Γιώργος, Εκ του αμφιβόλου χώρου

Έτσι, μέσα από τις επτά ενότητες, η πόλη παρουσιάζεται σαν σκηνικό, συχνά νοσταλγικό, για μια «αριστοκρατική» νεοκλασική πόλη, όπως αποτυπώνεται σε έργα των Βασιλείου, Φασιανού, Αγήνορα Αστεριάδη· απέναντι σε αυτήν, η πραγματική πόλη, που ξεκινά από τους οικοδόμους της, από το γιαπί, που αποτυπώνουν αριστοτεχνικά όχι μόνο ο Μπότσογλου αλλά και ένας απρόσμενος Τέτσης. Αυτή η πόλη γεννά όνειρα και συγκρούσεις, που αποτυπώνουν στη δεκαετία του 1970 οι Νέοι Έλληνες Ρεαλιστές, με τα πολιτικά έργα του Γιάννη Ψυχοπαίδη, αλλά και τα περισσότερο χαμηλόφωνα της Κλεοπάτρας Δίγκα. Ακόμα η πόλη γίνεται θέαμα του εαυτού της, όταν πια κυριαρχούν οι απολαύσεις, η υπόσχεση μιας καλύτερης ζωής, ο καταναλωτισμός, η αστική κουλτούρα, η διασκέδαση, το θέαμα. Αυτό θυμίζουν οι αναρτημένες σε διάφορα σημεία οι κινηματογραφικές γιγαντοαφίσες του Γιώργου Βακιρτζή. Όλα αυτά δεν είναι παρά πτυχές του βιώματος της πόλης. «Το βίωμα είναι το βασικό χαρακτηριστικό μέσα από το οποίο θέλησα να προσεγγίσω τους καλλιτέχνες και τις δημιουργίες τους», τονίζει η Συραγώ Τσιάρα.

Τέτσης Παναγιώτης, Οικοδομή

Συνολικά, η εκθεσιακή αφήγηση διαγράφει μια πορεία από την ύλη στην υλικότητα· από την ενασχόληση με την ύλη της πόλης, τα κτίρια, τα αυτοκίνητα κ.λπ., των καλλιτεχνών της δεκαετίας του 1950 και του 1960, στην «εισβολή» του ίδιου του υλικού της πραγματικότητας στο έργο, όπως τα ευτελή καθημερινά υλικά της εγκατάστασης του Κανιάρη, το απόκομμα της εφημερίδας στον πίνακα του Μπότσογλου και τα κολάζ της Χρύσας Ρωμανού, των δεκαετιών του 1960 και του 1970, μέχρι την ενασχόληση με την ίδια την υλικότητα, όπως βλέπουμε στις αποτοιχίσεις της Ρένας Παπασπύρου, της δεκαετίας του 1980.

Χωρίς να αποτελούν την εντυπωσιακή έκθεση που θα ανέμενε κανείς ως «πρώτη» μιας νέας διεύθυνσης, οι «Αστυγραφίες» διαθέτουν μια σειρά στοιχεία που, για έναν οργανισμό καθηλωμένο για δεκαετίες, αποκτούν χαρακτηριστικά καινοτομίας, όπως είναι η (θεωρητικά) ισότιμη συνύπαρξη ζωγραφικής, γλυπτικής, φωτογραφίας και κινηματογράφου.

Παραλής Γιώργος, Ο νεροχύτης της Βαρβάρας

Αν, πάντως, κάτι αποτελεί εμφανή έλλειψη για μια έκθεση σαν κι αυτή, η οποία στηρίζεται σε ένα επιμελητικό σκεπτικό προσανατολισμένο σταθερά στην ιστορική αφήγηση, είναι η απουσία ιστορικοποίησής της, ένταξης δηλαδή των έργων στο ιστορικό τους συγκείμενο και στο αντίστοιχο πλαίσιο της ιστορίας της τέχνης. Δεν μπορεί η αφήγηση της μετάβασης από τη μεταπολεμική πόλη της αστυφιλίας και της ανοικοδόμησης στην ευρωπαϊκή μητρόπολη της δεκαετίας του 1980 να υπηρετείται από… 900 λέξεις, όσες περιλαμβάνονται στα λακωνικά εισαγωγικά κείμενα κάθε μιας από τις επτά ενότητες της έκθεσης. Κάθε έργο δεν είναι απλώς ένας τίτλος, ένα όνομα, κάποιο υλικό και μια χρονολογία. Οφείλει να τοποθετηθεί στο ιστορικό του πλαίσιο, καθώς και σε εκείνο των καλλιτεχνικών ρευμάτων της εποχής του και της εργογραφίας του εκάστοτε καλλιτέχνη. Μόνο έτσι θα μπορεί ο θεατής να φύγει από την έκθεση έχοντας εμπεδώσει τη βασική εκθεσιακή αφήγηση και η Εθνική Πινακοθήκη θα έχει ανταποκριθεί στον παιδευτικό ρόλο της. Μια τέτοια πρακτική δεν αποτελεί επιβολή ερμηνείας· αντιθέτως, δίνει τη δυνατότητα στον θεατή να διαμορφώσει τη δική του ερμηνεία. Γιατί το «έργο τέχνης», το ξέρουμε δα, από μόνο του είναι βουβό. Αν δεν το «ρωτήσεις» κατάλληλα, δεν θα έχει τίποτε να σου πει…

Βακιρτζής Γεώργιος, Αφίσα από την ταινία “Η λεοπάρδαλις της Σικελίας”

Στην έκθεση «Αστυγραφίες» συμμετέχουν με έργα τους οι δημιουργοί: Ιωάννης Αβραμίδης, Θεόδωρος Αγγελόπουλος, Θεόδωρος Αδαμόπουλος, Αλέκος Αλεξανδράκης, Αχιλλέας Απέργης, Μίνως Αργυράκης, Μιχάλης Αρφαράς, Αγήνωρ Αστεριάδης, Γεώργιος Βακιρτζής, Σπύρος Βασιλείου, Γιώργος Βελισσαρίδης, Λουκάς Βενετούλιας, Νικόλαος Βεντούρας, Παντελής Βούλγαρης, Ανδρέας Βουρλούμης, Γιάννης Γαΐτης, Δανιήλ Γουναρίδης, Γρηγόρης Γρηγορίου, Δανιήλ (Παναγόπουλος), Ντίνος Δημόπουλος, Διαμαντής Διαμαντόπουλος, Κλεοπάτρα Δίγκα, Νίκος Εγγονόπουλος, Γιώργος Ιωάννου, Μιχάλης Κακογιάννης, Λευτέρης Κανακάκις, Βλάσης Κανιάρης, Χρήστος Καπράλος, Νίκη Καραγάτση, Στέλιος Κασιμάτης, Τάκης Κατσουλίδης, Νίκος Κεσσανλής, Κλέαρχος Κονιτσιώτης, Δημοσθένης Κοκκινίδης, Αλέκος Κοντόπουλος, Αλέξανδρος Κορογιαννάκης, Νίκος Κούνδουρος, Πάνος Κουτρουμπούσης, Αριστέα Κριτσωτάκη, Γιώργος Λαζόγκας, Γιούλικα Λακερίδου, Κωνσταντίνος Μαλάμος, Ροβήρος Μανθούλης, Γεώργιος Μανουσάκης, Τώνια Μαρκετάκη, Δημήτρης Μεγαλίδης, Γιάννης Μιγάδης, Γιάννης Μίχας, Γιάννης Μόραλης, Χρόνης Μπότσογλου, Εύα Μπουλγουρά, Δημήτρης Μυταράς, Νίκος Νικολαΐδης, Ίρα Οικονομίδου, Κλεάνθης Παντιάς, Ρένα Παπασπύρου, Γιώργος Παραλής, Μαρία Πλυτά, Χρύσα Ρωμανού, Αλέκος Σακελλάριος, Γιώργος Σκαλενάκης, Δήμος (Δημοσθένης) Σκουλάκης, Βασίλης Σπεράντζας, Γιάννης Σπυρόπουλος, Άσπα Στασινοπούλου, Δημήτρης Σταύρακας, Παύλος Τάσιος, Τάσσος (Αλεβίζος Αναστάσιος), Παναγιώτης Τέτσης, Γιώργος Τζαβέλλας, Γεώργιος Τούγιας, Γιάννης Τσαρούχης, Αλέκος Φασιανός, Κώστας Φέρρης, Δημήτρης Χαρισιάδης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Μαρία Χρουσάκη, Γιάννης Ψυχοπαίδης.